20 ناۋرىز, 20:22 346 0 تەحنولوگيالار باقىتبەك قادىر

ناۋرىز جانە تۇراقسىز الەم

قالىپتاسقان تىرشىلىكتىڭ ىرعاعىن «جايلى ءومىر» دەپ باۋىر باسىپ قالاتىنىمىز جاسىرىن ەمەس. دۇنيە ءبىر قاراعاندا وزگەرمەيتىن، وڭبايتىنداي بولىپ كوزدى الدايتىنىن قايتەرسىڭ. الايدا ادامزات ءۇشىن ايدان انىق بولعان سىر – وركەنيەتتىڭ ۇدايى وزگەرىسكە ءتان ەكەنىن ءبىر ۋاق ەستەن شىعارىپ الاتىنىمىز بار.

عالامدىق-ەكولوگيالىق وزگەرىستەردى نەگە دەگراداتسياسى دەپ قابىلدايمىز؟ ەگەر جەر بەتىندە مۇز ءداۋىرى تۇرا بەرسە، ادامزات وسىنداي جاعدايعا جەتەر مە ەدى؟ تابيعي وزگەرىستەر ءۇشىن نەگە كۇيزەلىسكە ءتۇسۋىمىز كەرەك؟ (ارينە، تابيعاتتى قورعاۋىمىز قاجەت). جەر شارىنىڭ تابيعي رەسۋرستارى ادامزاتتى قامتاماسىز ەتۋگە قاۋقارى ازايدى، تازا سۋ تاپشىلىعى بولادى، دەيدى ماماندار. الايدا الداعى ۇرپاقتىڭ تۇرپاتى قانداي بولاتىنىنا كوز جەتە مە؟

«كوز جەتتى ءبىر قالىپتا تۇرا الماسقا». «دۇنيە ءبىر قالىپتا تۇرمايدى».  «ءاربىر ماقلۇققا قۇداي تاعالا بىرقالىپتى تۇرماقتى بەرگەن جوق» دەيدى اباي.

قازىر الەمدەگى تۇراقسىزدىق ادامزاتتىڭ ءبىراز بولىگىن كۇيزەلىسكە ۇشىراتىپ وتىر. مۇمكىن قازىر الەمدە ۇلكەن سوعىس ءجۇرىپ جاتقان شىعار؟ سوعىستىڭ سيپاتى وزگەرگەنىمەن، ماقساتى وزگەرگەن جوق...

ۋاقىت قىسقاردى، تەڭىزدەر تارتىلدى، عالامدىق جىلىنۋ جانە تازا سۋ تاپشىلىعى بايقالدى دەپ دابىل قاققالى قاشان.

ادامزات بالاسىنا ۋاقىت بىرقالىپتا تۇرادى، تابيعات توزبايدى، سۋ تاۋسىلمايدى، عالامدى مۇز باسۋ نەمەسە جاپپاي جىلىنۋ سەكىلدى تۇراقسىزدىق بولمايدى دەپ بىرەۋ كەپىلدىككە بەرىپ پە؟

نASA ادامزاتتىڭ جەتىستىگى. بىراق قازاق سونشالىقتى عىلىمنان ماقاۋ ەمەس قوي. مىسالى، اكادەميك اقجان ماشاني عالامنىڭ وزگەرىستەرىن تابيعي قۇبىلىس ەكەنىن جازىپتى. ارنيە، ۇلى ۇستازى ءال-ءفارابيدىڭ ىلىمىنە سۇيەنگەن. ەش نارسەنى اۋادان العان جوق. استرونوميا، ميف، ەسەپ، لوگيكا، پايىم ءبارى تاس-ءتۇيىن ۇشتاسادى. جازۋ ءتىلى قاراپايىم دا ۇعىنىقتى.

«كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋى ناۋرىز بeن cاyipگە ءدال كەلىپ تۇرا بەرمەيدى»، – دەيدى! «10-11 مىڭ جىل شاماسى بۇرىن جىل باسى ناۋرىز جىلقى جىلى جۇلدىزىنا كەلگەن. ول كەزدە قىس بولماعان دەگەن قورىتىندى شىعارۋعا بولادى. ونى قالاي تۇسىنەمىز. قىس بولماۋىنىڭ ەكى ءتۇرلى سەبەبى بولۋعا مۇمكىن. بالكىم، ءبىزدىڭ وسى جەرلەرىمىزدە بۇرىن قىس بولماعان شىعار. ەكىنشىدەن، ءبىزدىڭ حالقىمىز بۇرىن قىس بولمايتىن جەردە بولىپ، كەيىن وسىلاي اۋىسقان شىعار. ون مىڭ جىل ىشىندە نە بولمايدى»، – دەيدى.

جەر بەتىندە مۇز ءداۋىرى بولدى دەيدى عىلىم. وعان داۋ جوق. بىراق العاشقى تيىك جۇرەتىن ەپتى ادام افريكادان تابىلعانى دا ءمالىم. باتىستىڭ ادامتانۋ تاريحى دا بۇگىنگى ادامنىڭ ءتۇرى افريكادان شىعىپ، ءوزىنىڭ باسقا تۇرلەرىن جويىپ، جويا ءجۇرىپ جەتىلىپ، بۇگىنگى ەۋرازياعا جەتتى دەيدى...

قۇرماتتى وقىرمان، الداعى ناۋرىز مەيرامى قارساڭىندا cىزدەرگە تومەندەگى تانىمدىق ماتەريالدى ۇسىنامىز. (ماتەريال ا.ماشانيدىڭ «ءال-فارابي» (1970 ج. «جازۋشى» باسپاسى. 123-133 بەت) ەڭبەگىنەن ىقشامدالىپ الىندى).

اقجان ماشاني: كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋى ناۋرىز بeن cاyipگە ءدال كەلىپ تۇرا بەرمەيدى

اي توعىستارىنىڭ ەڭ ءبىرىنشى باس توعىسى ناۋرىزعا ءدال كەلەتىنىن توعىس، ويتكەنى ول جىلدىڭ باسى. ناۋرىز ايىندا كۇن مەن ءتۇن تەڭەلەدى، ىڭىردە ۇركەر مەن جاڭا تۋعان ءۇش جاڭاسىنداعى ايدىڭ كەزدەسۋى – توعىسى جىل باسى بولىپ سانالادى. ءۇش توعىس ايى، ءساۋىر ايى دەگەنىمىز سول. جۇلدىز اتى بويىنشا ول وگىز (سيىر – ءساۋىر – ۇركەر) ايى. جەردى كوتەرگەن كوك وگىز، ول جەردى مۇيىزىمەن كوتەرىپ تۇرادى. ءبىر ءمۇيىزى تالعاندا ەكىنشى مۇيىزىنە اۋىستىرادى دەيتىن اڭىز-اڭگىمە وسىعان بايلانىستى. سول ءمۇيىزى قىستىق ءمۇيىز، وڭ ءمۇيىزى جازدىق ءمۇيىز دەپ ەسەپتەسەك، كۇن مەن ءتۇن تەڭەلگەن كۇنى جەردىڭ سالماعى ەكى مۇيىزگە بىردەي تۇسكەن كۇن دەۋگە بولادى. وعان دەيىن سول مۇيىزدەگى جەر، سونان ءارى قاراي وڭ مۇيىزىنە اۋىسۋ كەرەك. ايدىڭ وسى توعىسىندا كۇن سوعان كورشىلەس حامال (قوشاقار) جۇلدىزىنىڭ تۇسىندا بولادى. اي مەن كۇنىڭ ارالىعى سول كەزدە 40 گاردۋس شاماسى بولادى. سونىمەن، ناۋرىزدىڭ تاماشا نىساندارى ۇركەر (وگىز) مەن اي ءبىرىنشى جاعىنان، حامال، قوشقار، ونىڭ ىشىندە شارتان جۇلدىزى مەن كۇن ەكىنشى جاعىنان كەلەدى. جەتى حات كوك تاراپىنان العاندا ناۋرىزدان باستاپ كۇننىڭ كوك جۇزىنە جوعارلاۋىن كورسەتەتىن نىسانا كەرەك. كۇن 4 – حات كوك. ونىڭ جوعارى كوتەرىلۋىن كورسەتۋ ءۇشىن كەلەسى 5 – حات كوك يەسىنىڭ ەسىمىن وسى ايعا بەرۋ كەرەك. ول مارريح (مارس – مارت), دەمەك مارت ايى.

جىلعا كىرگەن تىشقان تۋرالى بip قىزىقتى دەرەكتەر بار. ەرتە-ەرتا زاماندا ءبىزدىتس قىپشاق دالاسىن مەكەندەگەن ءمۇيىز تۇمسىق الىپ جانۋارلار كەرىك بولگان. ولار پىلدەن الدەقايدا زور، تۇمسىعىنىڭ ۇستىندە نايزاداي قايقايعان جالعىز ءمۇيىزى بولعان. قازىرگى ۋاقىتتا ولار جوق. مەن ونىڭ بip ءمۇيىزىن قىزىلقۇمنان تاپقان ەدىم. كەرىك – الىپ كورتىشقان ياعني «تين-شۋ» دەپ اتاعان. ءبىزدىڭ ويىمىزشا تىشقان دەگەن جىل اتىندا سول «الىپ تىشقان» – ءمۇيىز-تۇمسىق-كەرىك (مونوسەروس) دەپ ءبىلۋ كەرەك. كەرىك اتتى جۇلدىز توبى ناعىز «كەرىكتىڭ ورنىندا» تۇر ياعني ەگىز بەن وگىز جۇلدىزدارىنىڭ اراسىندا.

قازىرگى كەزدە جىل باسى تىشقان ەكەنى راس. بىراق epتەگىنىڭ جۇمباعى مۇنىمەن شەشىلىپ تۇرگان جوق. بىرىنشىدەن، جىلدىڭ بacى مەزگىل-مەزگىل اۋىسىپ وتىراتىن بولعانىن كورەمىز. ويتكەنi اڭگىمەنىڭ ءوزى جىل باسىن سايلاپ شىعارۋ ءماجىلىسى عوي. بۇل وقيعا نەمەن بايلانىستى، نەشە جىلدا بولادى، كاشان بولعان؟ مۇنىڭ ءبارى ءمالىم ەمەس. «ۇركەردى كەزەكتەسىپ باسىپ تۇرادى ەكەن، كەزەك بip مەزگىلدە جىلقىدان سيىرعا كەلىپتى...». دەگەن الدىڭعى ەرتەگىدە دە جىلداردىڭ كەزەكتەسۋى بار. وسى جونىندە مەنىڭ بip جورامالىم بار. جورامال الىستان كەلەتىن، الىسقا اكەتەتىن نارسە. ايتىپ كورەيىن. سىزدەرگە سىنعا سالايىن. سىزدەر ۇقساڭىزدار باسقالار دا ۇعاتىن بولار.

جىلدىڭ باسى، مۇشەل بacى كوبىنەسە ناۋرىز ايى ياعني كۇن مەن ءتۇننىڭ جازعىتۇرعى كوكتەمدەگى تەڭەلۋىنەن باستالادى. ول تەڭەلىس ءبىزدىڭ زامانىمىزدا مارت ايىنىڭ 20-سى كۇندەرىندە بولادى. بۇل ناۋرىز جۇلدىز ءeceبى بويىنشا ءcاyip ايىنا ءدال كەلەدى.  بىراق تابيعاتتا، وزگەرمەيتىن نارسە جوق، وسى دا وزگەرەدى.  باسقاشا ايتقاندا كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلىسى ناۋرىز بeن ءcاyip جۇلدىزى ۇنەمى ءدال كەلىپ تۇرا بەرمەيدى. جۇلدىزدار قاتارى جىلجىماي تۇرا بەرمەيدى. ناۋرىز، ياعني تەڭەلىس كۇنى جىلجيدى. سول جىلجىستىڭ ارقاسىندا ناۋرىز ءبىر زاماندا ءبىر بەلدەۋ (زودياك) جۇلدىزعا ءدال كەلسە، ەكىنشى زاماندا باسقا ءبىر جۇلدىز توبىنا ءدال كەلەدى. مىنە، جىلدىڭ كەزدەسۋى، جىلعا كىرگەن جانۋاردىڭ كەزەكتەسۋى دەگەن ماسەلەنى وسىدان دەپ ءبىلۋ كەرەك. بۇل كەزەكتەسۋ نەشە جىلدا ءبىر بولادى، باسقاشا ايتقاندا جىل باسىنىڭ سايلاۋى نەشە جىلدا ءبىر وتكىزىلەدى، نەمەسە ناۋرىزدىڭ جىلجۋ شاپشاڭدىعى قانداي؟ وسىنىڭ ءوزى اسا قيىن ەسەپ.

الدىمەن ناۋرىزدىڭ جىلجۋ سەبەبىن تۇسىنەيىك. كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋى (ناۋرىز) دەگەن ءسوز، كۇن مەن ايدىڭ (جەردىڭ) ءجۇرىس جولدارىنىڭ قيىلىسۋى. ۇلى جولداردىڭ توعىسقان تورابى سول. ناۋرىز جىلجىعان دەگەندە جىلجيتىن سول توعىس نۇكتەسى. ونىڭ جىلجۋ ەسەبى جەردىڭ اينالىس بىلىگىنىڭ (كىندىگىنىڭ) اۋىتقۋىنان ياعني باعىتىنىڭ وگەرۋىنەن.  اينالمالى زاتتىڭ بىلىگى اۋىتقيدى دەگەن تۇسىنىكتى اينالدىرعان زىرىلداۋىقتىڭ بىلىگىنەن كورۋگە بولادى. زىرىلداۋىقتى العاشقى اينالدىرىپ جىبەرگەن بەتتە ونىڭ بىلىگى تىك قالپىندا بولادى. ازدان سوڭ ول بىلىك تىك قالپىن وگەرتىپ، ءبىر جاعىنان قاراي تارتىپ قيسايادى. قيسايۋ سەبەبى ونى جەردىڭ تارتۋى، قۇلاۋعا بەيىمدەلۋ عوي. بىراق ول قيسايعانىمەن قۇلاپ كەتە قويمايدى، ويتكەنى ونىڭ اينالىس ەكپىنى بار. سونىمەن زىرىلداۋىق بىلىگىنىڭ سول كەزدەگى اينالىس جولىن قاراساق، شوشاق قوس (كونۋس) ءتارىزدى بولادى. وسى كونۋستىڭ كىشىسى بار جانە ۇلكەنى بار. جەردىڭ بىلىگى وسىنداي كونۋس بويىنشا جىلجيدى. وسى جىلجۋدىڭ ارقاسىندا ايتىلعان تەڭەلىس تەڭەلىس نۇكتەسى دە جىلجيدى. جۇلدىزداردىڭ كەزەكتەسىپ كەلىپ  وتىرۋى وسىمەن بايلانىستى. جەر بىلىگىنىڭ ۇلكەن كونۋستى بويلاپ ءبىر اينالىپ شىعۋىنا 26000 جىل كەرەك. سوندا تەڭەلىس (ناۋرىز) نۇكتەسىنىڭ ءبىر بەلدەۋ جۇلدىزىنىن ەكىنشى بەلدەۋ جۇلدىزىنا اۋىسۋى ءۇشىن قانشا جىل كەرەك بولادى. ول ءۇشىن جوعارىداعى بىلىك اينالىس جىل سانىن بەلدەۋ جۇلدىز سانىنا ءبولۋ كەرەك. ياعني 26000 ءبولۋ 12-گە ورتا ەسەپپەن بولادى 2170 جىل شاماسى. دەمەك، جىل باسى ناۋرىزدىڭ ءبىر جۇلدىزدان ەكىنشى جۇلدىزعا اۋىسۋى ءۇشىن 2170 جىل كەرەك. وسى بويىنشا بىرەر جورامال جاساپ كورەيىك.

ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىز بويىنشا سيىر (تىشقاننان كەيىنگى) 2-جىل، جىلقى 7-جىل. ەكەۋىنىڭ اراسىندا 5 جىل (5 جۇلدىز) بار. ولاردىڭ ءبىرىنىڭ ورنىنا ءبىرى الۋى ءۇشىن 2170×5₌10 850 جىل كەرەك. دەمەك، 10-11 مىڭ جىل شاماسى بۇرىن جىل باسى ناۋرىز جىلقى جىلى جۇلدىزىنا كەلگەن. ول كەزدە قىس بولماعان دەگەن قورىتىندى شىعارۋعا بولادى. ونى قالاي تۇسىنەمىز. قىس بولماۋىنىڭ ەكى ءتۇرلى سەبەبى بولۋعا مۇمكىن. بالكىم، ءبىزدىڭ وسى جەرلەرىمىزدە بۇرىن قىس بولماعان شىعار. ەكىنشىدەن، ءبىزدىڭ حالقىمىز بۇرىن قىس بولمايتىن جەردە بولىپ، كەيىن وسىلاي اۋىسقان شىعار. ون مىڭ جىل ىشىندە نە بولمايدى.

دايىنداعان باقىت بەكوۆ

سوڭعى جاڭالىقتار