19 ناۋرىز, 19:33 509 0 تۇلعا "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

عالىم، قايراتكەر، ازامات

سانالى عۇمىرىندا عىلىمعا، تاريحي ءبىلىم بەرۋ ىسىنە قىزمەت ەتكەن، قازاقستاننىڭ عى­لىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى ەڭبەك ءسىڭىر­گەن قايراتكەرى، ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى، تاريح عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، مەملەكەتتىك سىي­لىقتىڭ لاۋرەاتى، ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەسى كەڭەس نۇرپەيىسۇلى كورنەكتى تاريحشى-عالىم عانا ەمەس، بەلسەندى قوعام قايراتكەرى دە بولعان ەدى. ونىڭ قوعامدىق جۇمىسىنىڭ ماڭىزدى ءبىر سالاسى قازاقستان «ادىلەت» تاريحي-اعارتۋ قوعا­مىن­داعى قىزمەتى بولاتىن. «ادىلەت»، كوپشىلىك بىلە­تىن­دەي، تاۋەلسىزدىكتەن بۇرىن، 1989 جىلعى ساۋىردە شاڭى­راق كوتەردى. بۇل رەسپۋبليكالىق قوعامدىق ۇيىم قازاقستاندا حح عاسىردا ورىن العان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن مەن اشارشىلىق اقيقاتىن اشۋدى، توتا­ليتارلىق رەجيم قۇرباندارىن ماڭگى ەستە قال­دىرۋدى، توتاليتارلىق بيلىك جاساعان ادىلەت­سىزدىك­تەردى اشكەرەلەپ، جازىقسىز جازالانعانداردى تولىق مانىندە رەابيليتاتسيالاۋعا جاردەمدەسۋدى، تاپتالعان ادام قۇقىعىن قالپىنا كەلتىرۋدى جانە سول كەزەڭدەر جايىنداعى تاريحي ءبىلىم جەتىستىكتەرىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋدى ماقسات ەتكەن بولاتىن.

قۇرىلتايشى كونفەرەنتسيادا قازاق كسر عىلىم اكا­دەميا­سىنىڭ كوررەس­پون­دەنت-ءمۇ­شەسى، عا قوعامدىق عىلىمدار ءبو­لىم­­­شەسىنىڭ اكادەميك-حاتشىسى را­مازان بي­ماشۇلى سۇلەيمەنوۆ «الەۋمەتتىك ءادى­لەتتىلىكتى جانە ستا­ليندىك رەپرەسسيا قۇر­باندارىنىڭ اياققا تاپتالعان ار-نامىسىن قال­پىنا كەلتىرەيىك» تاقىرىبىمەن بايان­داما جاسادى. باياندامانى كون­فەرەنتسيادا سويلەگەن دەلەگاتتار (ستاليندىك لاگەرلەر ازابىن باسىنان وتكەرگەندەر، ارداگەرلەر، تا­ريحشىلار، جۋرناليستەر، جازۋشىلار، پارتيا قىزمەتكەرلەرى) ءار قىرىنان تە­رەڭدەتە كەلىپ، قۇرىل­عالى تۇرعان ۇيىمنىڭ العا قوياتىن ماقساتى – كسرو حالىق­تارى­نىڭ تاريحىنداعى «اقتاڭداق­تاردى» جويۋ، سوتسياليزم يدەيالارى بۇرمالانعان كەزەڭدە ءبىزدىڭ رەسپۋبليكادا زارداپ شەككەندەردىڭ ادال ەسىمدەرىن قالپىنا كەلتىرۋ، دەموكراتيا مەن جاريالىلىقتى ودان ءارى ورنىق­تىرۋعا جۇرتشىلىقتىڭ كۇش-جىگەرىن جۇ­مىلدىرۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. ەل تاري­حىندا جول بەرىلگەن دەفورماتسيالار اشىق ايتىلدى. سول كەزدەگى ۇلكەن ءمىن­بەرلەر­دەن جاريا ەتىلگەن جاڭاشا ويلاۋدىڭ بولاشاعىنا دەگەن سەنىممەن، وتكەندەگى بۇرمالاۋلاردى تۇزەۋ بيلەۋشى پارتياعا تەك ابىروي اپەرەدى دەلىندى.

قۇرىلتايشى جينالىستا «ءادى­لەتتىڭ» توراعاسى بولىپ تىكەلەي داۋىس بەرۋ جولىمەن سانجار جاندوسوۆ، باسقارما مۇشە­لەرى­نىڭ ءبىرى بولىپ كەڭەس نۇر­پەيىسۇلى ساي­لان­عان ەدى. سودان بەرى كەڭەس نۇرپەيىسۇلى «ءادى­لەت» جار­عىسىندا كوزدەلگەن ماقسات-ءمىن­دەتتەردى ورىنداۋعا بەلسەنە اتسالىسىپ ءجۇر­دى. كەڭەس اعا تاريح ينستيتۋتىنىڭ وزگە دە عالىمدا­رىمەن بىرگە، اسىرەسە اكادەميك ماناش قوزىباەۆ قوعام توراعاسى بولعان جىلدارى، قيلى كونفەرەنتسيالار، دوڭگەلەك ۇستەلدەر، تىڭ­داۋلار، سەمينارلار، كەزدەسۋلەر جۇمىستارىنا مۇددەلىلىكپەن قاتىستى. ال «ادىلەت» قوعامى ءوزىنىڭ تاريحي-اعار­تۋشىلىق سيپاتىنا سايكەس، ستالينيزم قىلمىستارى جونىندەگى، وتىزىنشى جىل­دارعى الاپات اشارشىلىق جايىنداعى تا­ريحي شىندىقتى اشىپ، قالپىنا كەل­­تىرۋ­دى ماقسات ەتكەن، تو­تا­لي­تارلىق رەجيم قۇربان­دارى­نىڭ ەسىمدەرىن ماڭگى ەستە قال­دىرۋ، ولاردى تولىق مانىندە اقتاۋ، اق­تال­عاندار مەن ولاردىڭ وتباسى ءمۇ­شە­لەرى­نىڭ مۇددەلەرىن بارلىق مەم­لەكەتتىك جانە قوعامدىق ۇيىم­داردا قورعاۋ ىستەرىنە جان-جاقتى جاردەمدەسۋدى مىندەتى دەپ بىلگەن. زاڭسىزدىقتار بەلەڭ العان قورقى­نىشتى جىلدارى قازاقستان كون­تسەن­تراتسيالىق لاگەرلەر شوعىر­لان­عان ەلگە، دەپورتا­تسيا­لانعان حالىقتاردىڭ جەر اۋدارىلۋ ورنىنا اينالعانى ءمالىم. رەسپۋبلي­كامىزدىڭ اۋ­ماعىندا: الجير، كارلاگ، دالني، ستەپ­نوي، پەسچانىي، كامىشلاگ، اقتوبە، جەز­قاز­عان، پەتروپاۆل، كەڭگىر جانە وسكە­مەن لاگەرلەرى دەپ اتالاتىن 11 كونتسلاگەر قۇرىلدى. سولاردىڭ شىندىعىن اشۋ، ولاردان باسقا دا كوپتەگەن «اقتاڭداقتار»: يندۋستريالاندىرۋ، كوشپەندىلەردى زورلىق­پەن وتىرىقشىلاندىرۋ، داۋلەتتى قوجالىق­تاردى تاركىلەۋ، ۇجىم­داستىرۋ سىندى سوۆەتتىك رەفورما­لارعا بايلانىستى وقي­عالار، سول شارالار بارىسىندا بۇرق ەتكەن كوتەرىلىستەر، الاپات اشارشىلىق­تار شىن­­­­دىقتارىن زەرتتەۋ كەرەك-ءتىن. ستاليندىك-گولوششەكيندىك بيلىك دۋشار ەتكەن ءجون­سىزدىكتەر مەن زۇلىمدىقتار سالدارىنان سان مىڭ­داعان جەكەلەگەن ادامدار ورىن­سىز قيىنشىلىقتاردى، تاۋ­قىمەتتەردى باستان كەشتى. توتاليتاريزم رۋحاني ومىرگە دە ورا­سان زور زالالىن تيگىزدى. بيلەۋشى پارتيا قالىڭ حالىققا شىنايى تاريحىن بىلگىزبەي، «ەلدىگىمىز وكتيابر رەۆوليۋتسياسىنان باستاۋ الدى»، «الاشورداشىلار – جەكسۇرىن ۇلت­شىلدار» دەگەن جالعان ۇعىمدارعا جۇرت­تىڭ ساناسىن جاۋلاتتى. كور­نەكتى قاي­رات­كەرلەر، كوپتەگەن ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرى، حالىق شارۋاشىلىعىنداعى، حالىققا قىز­مەت كورسەتۋ سالالارىنداعى ما­مان­دار مەن قىزمەتكەرلەر قاتاڭ قۋعىنعا ۇشى­رادى، نەبىر بەتكە ۇستار ازاماتتار فيزيكا­لىق تۇر­عىدا جويىپ جىبەرىلدى. وسىلاردىڭ ءبارىن زەرتتەۋگە الىپ، جاڭا تانىمدى، تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالىپ­تاستىرۋ ءىسىن مۇرات ەتكەن «ادىلەت» قوعامىنىڭ جۇمىسىن ۇيىم­داس­تىرۋدىڭ بەل ورتاسىندا كەڭەس اعا جۇرگەن ەدى.

قوعامنىڭ باستاماشىلىق كورسەتۋىمەن جوعارعى كەڭەس تورالقاسى تاۋەلسىزدىكتىڭ ال­­عاشقى جىلى-اق قۇرامىنا كەڭەس نۇر­پەيىسۇلى دا كىرگەن رەسپۋب­ليكانىڭ بەلگىلى عالىمدارىن تارتا وتىرىپ، قاسىرەتتى كەزەڭ شىندىعىن زەرتتەيتىن كوميسسيا قۇردى. ءار جىلعى 31 مامىردى اشارشىلىق ناۋبەتى قۇرباندارىن ەسكە الاتىن كۇن رەتىندە بەل­گىلەدى. ال الماتى قا­لاسىنىڭ اتقارۋشى بيلىگى (قا­لاتكوم) بۇرىنعى نكۆد عيماراتى جانىنداعى ساياباق ىشىنەن بولاشاق ەسكەرتكىش سالىناتىن ورىندى بەلگىلەپ، ەستەلىك تاس ورناتتى. كوميسسيا ۇجىمداستىرۋ كەزەڭىندەگى اشارشىلىقتى زەرتتەي كەلە، قازاق حالقىنا گەنوتسيد جاسالعانىن تۇ­جىرىمدادى. جوعارعى كەڭەس ءتورال­قاسىنىڭ شەشىمىمەن كوميسسيا جۇمىسىنىڭ قورى­تىندىسى 1992 جىلدىڭ اياعىنا قاراي رەس­پۋبلي­كانىڭ «سوتسياليستىك قازاقستان»، «كازاحستانسكايا پراۆدا» اتتى ەكى بەلدى گازەتىندە جاريالاندى. بىراق سول كەزدەگى پارلامەنت قۇرعان كوميسسيا قورىتىن­دى­سىنا بايلانىستى قانداي دا ءبىر اتقارىلۋعا ءتيىس ءىس-شارالار كەشەنى بەلگىلەنگەن جوق. تيىسىنشە اشارشىلىق قۇربان­دارىن ەسكە الۋ كۇنى دە 1997 جىلعا دەيىن ۇمىتتى­رىل­عان­داي بولدى، رەسمي اتالا قويمادى. 1997 جى­لى پرەزيدەنت پارمەنىمەن 31 مامىر جاڭا­شا مازمۇندا، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇر­باندارىن ەسكە الۋ كۇنى بولىپ قايتا تا­عايىن­دالدى.

«الاش ءھام الاشوردا» اتتى ىرگەلى مو­نوگرافيالىق زەرتتەۋ ەڭبە­گىندە كەڭەس نۇرپەيىسوۆ كىتابىن «اكىمشىلدىك-ءامىر­شىلدىك جۇيە ۇيىمداستىرعان ساياسي قۋعىن-ءسۇر­گىننىڭ قۇربانى بولعان اكەم نۇر­پەيىس­تىڭ رۋحىنا باعىشتاي­مىن» دەپ ارناۋ جازعان-تىن. ول جاستايىنان جەتىم قالىپ، ينتەرناتتا تاربيەلەنگەن، ءوزىنىڭ «حالىق جاۋىنىڭ» بالاسى بولعاندىقتان، ءاربىر شالىس باسقان قادامى قاداعالاۋدا ەكەنىن ەسەيگەن سايىن ءتۇسىنىپ تە، سەزىنىپ تە ءجۇردى. سون­دىقتان قايتا قۇرۋ ساياساتىن اي­رىقشا سەرگەك قابىلداپ، جابىق تاقىرىپ بولىپ كەلگەن الاش قوزعالىسىنىڭ، ۇلت-ازاتتىق قوز­عالىستار تاريحىنىڭ وزەكتى ماسەلە­لە­رىن زەرتتەۋگە دەن قويدى. قازاق تاريحىن­داعى وسى اسا ماڭىزدى قۇبىلىستى قاراس­تى­را­تىن عىلىمي مەكتەپتىڭ نەگىزىن سالۋ-شىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە تانىلدى. تاريح­تاعى «اقتاڭداقتاردى» كەتىرۋگە بەلسەنە اتسالىستى. «ءادى­لەت» قوعامىنا مۇشەلەر قا­تا­رىن­دا وزدەرىمەن تاعدىرلاس ۇلكەن عا­لىمنىڭ بولۋى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇر­باندارىنىڭ ۇرپاقتارىن رازى ەتكەن، ولار كەڭەس نۇرپەيىسۇلىن ەرەكشە قادىرلەدى. سايا­سي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇ­نىنە وراي الماتى اكىمدىگىندە، قا­لالىق مۋ­زەيدە ءوتىپ تۇرعان كەزدەسۋلەرگە كەڭەس اعا­مەن بىرگە قاتى­سىپ، ونىڭ قىزمەتىنە ءار­دايىم سە­نىم بىلدىرە ءارى ريزاشىلىقپەن قا­رادى.

قازىرگى تاڭدا كەڭەس نۇر­پەيى­س­ۇلى­نىڭ حا­لىققا رياسىز قىزمەت ەتەتىن ەكىنشى عۇمىرى جال­عاسىن تاۋىپ كەلەدى. وسى مەرەكەلى كۇندەرى شوقان ءۋاليحانوۆ اتىن­داعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىندا ءوزى ۇزاق جىلدار قىزمەت اتقارعان كابينەتكە ەسىمى بەرىلدى. ۇلكەن عالىم، قاجىرلى قايرات­كەردىڭ بەينەسىمەن، عىلىمداعى تاعىلىمدى جولىمەن، كىتاپتارىمەن ءبۇ­گىندە «جاڭالىق» كەشەنىندەگى ساياسي قۋ­عىن-سۇرگىن قۇرباندارى مۋزەيىنە كەلۋشىلەر دە تانىسىپ ءجۇر. كەڭەس نۇرپەيىسۇلىنىڭ رۋحاني ءومىرى جىل وتكەن سايىن جاڭا قى­رىنان اشىلىپ، جاندانا تۇسەرىنە كۇمان جوق.

بەيبىت قويشىباەۆ،

«ادىلەت» تاريحي-اعارتۋ قوعامى توراعاسىنىڭ

ورىنباسارى،   

جازۋشى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار