12 ناۋرىز, 20:22 487 0 رۋحانيات "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

تاۋكە حان

تاۋكە حان – قازاق حالقىنىڭ تاريحي ساناسىندا ءوزىنىڭ كەمەڭگەرلىگىمەن، دانالىعىمەن، اقىلدىلىعىمەن، ادىلدىگىمەن، بىتىمگەرلىگىمەن ساقتالعان حاندارىمىزدىڭ ءبىرى. قازاق حالقىنىڭ اۋىز ادەبيەتىندە تاۋكە حاننىڭ وسىنداي قاسيەتتەرىن اشىپ كورسەتەتىن تاريحي اڭىز-اڭگىمەلەر جەتىپ ارتىلادى. وسىدان 200 جىلداي بۇرىن تاۋكە حان تۋرالى ەل اۋزىنان ەستىگەن ماتەريالدارىن جيناقتاي كەلە، قازاق تاريحى تۋرالى تۇڭعىش كولەمدى ەڭبەك جازعان ا.لەۆشين ونىڭ تاريحي تۇلعاسىنا مىناداي سيپاتتاما بەرگەن بولاتىن: «ول بىرنەشە جىلدارعا سوزىلعان قانتوگىس سوعىستاردى توقتاتىپ، ءوزارا قىرقىسۋلاردى تىنىشتاندىردى، ول ءوزىنىڭ اقىلىمەن جانە ادىلەتتىلىگىمەن باسقالاردى باعىندىرا ءبىلدى، ول مىقتىلاردى تىنىشتاندىرىپ، السىزدەردى بىرىكتىرۋ ارقىلى كۇشتىلەرگە قارسى تۇرا الاتىنداي ەتتى، ول جالپىعا ورتاق زاڭ شىعارىپ، سول زاڭمەن ءومىر سۇرگىزدى، قازىرگى كۇندە ول زاڭ قازاقتاردىڭ ەسىندە ساقتالعان».

قازاقستان تاريحىنىڭ كەيىنگى ورتاعاسىرلىق كەزەڭى حاندىق ءداۋىر دەپ اتالىنىپ، ول XV عاسىردىڭ ورتاسىنان XVIII عاسىردىڭ العاشقى 30 جىلى ارالىعىن قامتيتىنى بەلگىلى. ءبىر ورتالىقتان باسقارىلعان وسى كەزەڭدەگى قازاق مەملەكەتىندە ون جەتى حان بيلىك قۇرعان ەكەن. ول حانداردىڭ ءبىرى – حاندىقتىڭ نەگىزىن قالاۋشى رەتىندە، ال ەكىنشى ءبىر توبى – حاندىقتى كۇشەيتۋشى، نىعايتۋشى رەتىندە، ال كەلەسى ءبىر توبى – حاندىقتى السىرەتىپ الۋشى رەتىندە تاريحتا قالعانى بارشاعا ءمالىم. ال تاۋكە حاننىڭ ءرولى قانداي بولعان دەگەن ساۋالعا كەلسەك، ءبىز ونى قازاق تاريحىنىڭ حاندىق داۋىردەگى ەڭ سوڭعى حانى جانە قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ، حالقىنىڭ تۇتاستىعى مەن بىرلىگىن ساقتاۋ ءۇشىن كۇرەس جۇرگىزىپ، «جەتى جارعى» اتتى زاڭدار جيناعىن ەنگىزگەن كەمەڭگەر، ءارى ادىلەتتى بيلەۋشى رەتىندە تاريحتا  قالعان دەپ سانايمىز. ەگەردە حاندىق داۋىردەگى حانداردىڭ ءبارىن جۇرگىزگەن ساياساتى مەن جەكە باسىنداعى ەرەكشە قاسيەتتەرىنە قاراي توپتاستىرساق، وندا تاۋكە حاننىڭ ەسىمى كەرەي مەن جانىبەك حانداردىڭ، بۇرىندىق، قاسىم، حاقنازار، تاۋەكەل، ەسىم، جاڭگىر حانداردىڭ ەسىمدەرىمەن بىرگە، ءبىر قاتاردان ەشبىر تالاسسىز ورىن العان بولار ەدى.
تاۋكە حان – XV –XVIII عاسىرلارداعى قازاق حاندارى اۋلەتىنىڭ وكىلى، ونىڭ ارعى شىققان تەگى شىڭعىس حاننان، جوشى حاننان باستاۋ الادى.
تاۋكە حاننىڭ شىعۋ تەگىن ورتاعاسىرلىق جازبا دەرەك مالىمەتتەرىنە سۇيەنە وتىرا بىلايشا كورسەتۋگە بولادى: شىڭعىس حان → جوشى حان → ورداەجەن → سارتاقتاي → قونىشا → بايان → ساسىبۇقا → ەرزەن → شىمتاي → ورىس حان → قويىرشاق → باراق حان → جانىبەك حان → جادىك →شىعاي حان → ەسىم حان → جاڭگىر حان → تاۋكە حان.  شىڭعىس حان مەن جوشى حاننىڭ ەسىمدەرى الەمگە ايگىلى، ولار تۋرالى دەرەكتەر دە، زەرتتەۋلەر دە جەتكىلىكتى. ءبىرىنشى تۇلعا موڭعول يمپەرياسىنىڭ نەگىزىن قالاسا، ەكىنشىسى – جوشى ۇلىسى دەپ اتالعان XIII عاسىر باسىنداعى شىعىس دەشتى قىپشاق اۋماعىنىڭ بيلەۋشىسى. ال وردا ەجەننەن باستاپ باراق حانعا دەيىنگى تۇلعالار – XIII - XV عاسىرلاردا قازاقستان اۋماعىندا ءومىر سۇرگەن وردا ەجەن ۇلىسى، ونىڭ تىكەلەي جالعاسى بوپ كەلەتىن اق وردا اتتى مەملەكەتتەردىڭ بيلەۋشىلەرى بولعان. ال جانىبەك حاننىڭ تۋىسى كەرەي حانمەن بىرگە قازاق حاندىعىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعانىن قالىڭ جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى. تاۋكە حاننىڭ ءتورتىنشى اتاسى  جادىك – بۇكىل قازاقتىڭ حانى بولماسا دا،  جازبا دەرەك مالىمەتىندە ونىڭ ەسىمى جانىنا «حان» لاۋازىمى قوسىلىپ جازىلادى.

تاۋكە حاننىڭ تولىق ەسىمى – تاۋەكەل-مۇحاممەد باتىر حان. ش.قۇدايبەردىۇلى تاۋكە حاندى جاڭگىر حاننىڭ قالماق ايەلىنەن تۋعان ۇلى دەپ جازادى. تاۋكەنىڭ قايتىس بولعان جىلى مەن سول تۇستاعى جاسىن مولشەرلەي كەلە، ونى شامامەن 1635 جىلدان كەيىن دۇنيەگە كەلگەن دەۋگە بولادى. وسى جىلى ونىڭ اكەسى جاڭگىردىڭ جوڭعار تۇتقىنىندا بولعانىن، ودان امان-ساۋ ورالعانىن جانە باتىر قونتايشىنىڭ جوڭعارياداعى باستى قارسىلاسى حۇندۇلەن تايشىنىڭ جاڭگىردى ۇلىم دەپ ايتۋىنا قاراپ، وسىنداي وي تۇيۋگە بولادى. تاۋكەمەن قاتار جاڭگىردىڭ بىرنەشە ۇلى بولعان. شاح ماحمۇد چوراستىڭ دەرەگىندە جاڭگىر حاننىڭ تاۋكە جانە اباق دەگەن ەكى ۇلى بولعاندىعى، اباق سۇلتاننىڭ ۇلكەن ۇل ەكەندىگى ايتىلادى. ت.سۇلتانوۆ اباق سۇلتاننىڭ ەسىمىن ناقتىلاپ، اپپاق سۇلتان دەپ تۇسىندىرەدى. ال شاكارىمنىڭ ەڭبەگىندە جاڭگىر حاننىڭ ەكى ۇلى بولعانى ايتىلعان. ءبىرىنشىسى – تاۋكە، ال ەكىنشىسى – ۇرگەنىشتەگى عايىپ حاننىڭ قىزىنان تۋعان ۋاليباقي. جاڭگىردىڭ ورنىنا تاۋكە حان بولعاندا حاندىققا وكپەلەپ ۋاليباقي عايىپ حانعا كەتىپ ەدى» دەپ جازادى ش. قۇدايبەردىۇلى.

ءحۇىىى عاسىردا وسى ۋاليباقيدىڭ تۇقىمىنان اتاقتى ابىلاي حان شىعادى. ال اباق (اپپاق سۇلتان) سۇلتاننىڭ ۇرپاقتارى جونىندە ازىرگە ەشقانداي مالىمەت جوق.

تاۋكە حاننىڭ ەسىمى جازبا دەرەكتەردە العاش رەت 1650 جىلداردىڭ  باسىندا كەزدەسە باستايدى. وسى جىلدارى جاڭگىر حان جوڭعارلارعا قارسى كۇرەسۋ ءۇشىن شىعىس تۇركىستانداعى شاعاتايلىق بيلەۋشىلەرگە بىرنەشە رەت ەلشىلىك جىبەرەدى. سونداي ەلشىلىكتىڭ قۇرامىندا جاس تاۋكە سۇلتان دا شىعىس تۇركىستانعا بارىپ قايتادى. بۇل كەزدە تاۋكەنىڭ جاسى ءالى 20-عا دا تولماعان بولاتىن. جاڭگىر حاننىڭ جاپ-جاس تاۋكەنى ەلشىلىك قۇرامىنا قوسۋىن ۇلىن مەملەكەتتىك ماڭىزدى ىستەرگە جاس شاعىنان باۋلۋى دەپ قابىلداعان ءجون.
جاڭگىر حاننىڭ 1652 جىلى جوڭعارلارمەن شايقاستا قازا تاپقاندىعى بەلگىلى. ال تاۋكە حاننىڭ بيلىككە كەلگەن كەزىن تاريحشىلاردىڭ ءبارى دەرلىك جانە اكادەميالىق باسىلىمدار – 1680 جىل دەپ كورسەتەدى.  بۇل ماسەلە بويىنشا ت.سۇلتانوۆ وتە بايقامپازدىق كورسەتىپ، ونىڭ ءالى كومەسكى تۇستارى بار ەكەنىن اڭعارتادى. ول بۇعان قاتىستى پىكىرىن بىلايشا تۇجىرىمدايدى: «تاۋكە حان اكەسىنەن كەيىن بىردەن بيلىككە كەلدى مە، جوق پا، بەلگىسىز». ال كەڭەستىك كەزەڭدەگى جانە قازىرگى كەزەڭدەگى اكادەميالىق باسىلىمدار بۇل ماسەلەدەن اينالىپ وتەدى. ولاردىڭ ماتەريالدارىندا 1652 جىلى جاڭگىردىڭ قازا تاپقانى جانە 1680 جىلدان باستاپ ونىڭ ۇلى تاۋكەنىڭ حان بولعاندىعى جايلى ايتىلادى دا، ەكى ورتاداعى 28 جىلداعى تاريح جابۋلى كۇيىندە قالدىرىلادى. بۇل اسەلە تاۋكە حانعا قاتىستى بولعاندىقتان، ءبىز تومەندە وسىعان قاتىستى وزىندىك وي-پىكىرلەرىمىزدى وقىرماندار نازارىنا ۇسىنالىق.

الدىمەنەن جاڭگىر حان قازا تاپقان جىل تۇسىنداعى قازاق قوعىمىنىڭ ىشكى ساياسي ومىرىنە نازار اۋدارايىق. بۇعان دەيىن ايتىپ وتكەنىمىزدەي، 1652 جىلى جاڭگىر حاننىڭ ۇلدارى 20-عا تولماعان بولاتىن. ال شىعاي اۋلەتىنەن تاراعان حان تاعىنا ۇمىتكەرلەردىڭ ءوزى جەتەرلىكتەي ەدى. شىعاي حاننان وندان سۇلتان، تاۋەكەل حان، ەسىم حان، شاحمۇحاممەد سۇلتان، ءالي سۇلتان، سۇلىم سۇلتان، يبراگيم، شاكىم، كومەك، ابىلاي جانە ابۋسەيىت اتتى ۇلداردىڭ تاراعانى بەلگىلى. وسىلاردىڭ ارقايسىسىندا 4-5 ۇل بولدى دەگەننىڭ وزىندە جاڭگىر حان سەكىلدى تاققا ۇمىتكەرلەر سانى 40-50-دەن اسار ەدى. ال وسىلاردىڭ ارقايسىسىندا تاعى دا 3-4-تەن بالا بولعان دەسەك، جاڭگىر حاننان كەيىن تاقتى يەلەنۋگە قۇقى بارلاردىڭ سانى 100-150-گە جەتەتىن. تاۋكە سولاردىڭ ءبىرى جانە جاس جاعىنان العاندا كىشىسى بولاتىن. جاڭگىر حاننىڭ اعاسى جانىبەك حاننىڭ ۇلدارى جانە ءىنىسى سىرداق سۇلتاننىڭ ءوزى نەمەسە ۇلدارىنىڭ بيلىكتى يەلەنۋگە تولىق قۇقى بولدى. وكىنىشكە قاراي، سول تۇستاعى جاعدايدى كورسەتەتىن جازبا دەرەك مالىمەتتەرى بولماعاندىقتان، ءبىز تەك وسىنداي وي-بولجامدار عانا ايتا الامىز.
ال شاكارىمنىڭ ەڭبەگىندەگى وسىعان قاتىستى ماتەريالداردان، ءبىز جاڭگىر حاننان كەيىن تاق ءۇشىن تالاس-تارتىستاردىڭ بولعاندىعىنا كوز جەتكىزەمىز. وندا «جاڭگىردىڭ ورنىنا  از-تاۋكە حان بولعاندا، حاندىققا وكپەلەپ ۋاليباقي عايىپ حانعا كەتىپ ەدى» دەپ ايتىلادى. «وكپەلەپ كەتتى» دەگەن مالىمەتتىڭ استارىنا ۇڭىلسەك، كوپ جاعدايدى اڭعارۋعا بولادى. كۇرەستەر، تالاستار تاق ءۇشىن بولعاندىقتان، «وكپەلەپ كەتتى» دەگەن ءسوزدىڭ ورنىنا «جەڭىلىس تاۋىپ، قاشىپ كەتتى» دەگەن سوزدەردى قوسۋعا بولادى. ا.لەۆشيننىڭ بۇعان دەيىن تاۋكە حان تۋرالى كەلتىرگەن مالىمەتىن وسى جەردە تاعى كەلتىرۋگە تۋرا كەلەدى. «... ول (تاۋكەنى ايتىپ وتىر. – ب.ك.) ءوزارا قىرقىستاردان كەيىن حالىقتى تىنىشتاندىردى، ول تايپالار اراسىندا بىرنەشە جىلدارعا سوزىلعان قانتوگىستەردى توقتاتتى، جۇرتتىڭ ءبارىن اقىلىمەن جانە ادىلدىگىمەن وزىنە باعىندىرا ءبىلدى...». شاكارىمنىڭ دە، ا.لەۆشيننىڭ دە ماتەريالدارىنا تەرەڭىرەك تالداۋ جاساۋ ارقىلى تاۋكە حان بيلىككە كەلگەنگە دەيىن قازاق قوعامىندا تاق ءۇشىن كادىمگىدەي تالاس-تارتىستاردىڭ بولعاندىعىن، رۋ-تايپالار اراسىندا دا جانجالداردىڭ ورشىگەندىگىن كورۋگە بولادى. ا.لەۆشين وسى تالاس-تارتىستاردىڭ ۇزاقتىعىن «بىرنەشە جىلدار» دەپ جازسا، ءبىزدىڭ ويىمىزشا ول 28 جىلعا، ياعني جاڭگىر حان قازا تاپقان 1652 جىلدان تاۋكە حان بيلىككە كەلگەن  1680 جىلعا دەيىن سوزىلعان. تەك تاۋكە حاننىڭ بيلىككە كەلۋى مەن جۇرگىزگەن ساياساتى عانا ەل ىشىندەگى بارلىق تالاس-تارتىستار مەن قانتوگىستەردى، بىتپەيتىن داۋ-جانجالدار مەن ءوزارا قىرقىستاردى توقتاتادى. ءسويتىپ، ەل ىشىندە تىنىش ءومىر قالىپتاسادى.  سالىستىرمالى تۇردە الساق، تاۋكە حانعا دەيىنگى 28 جىل بويعى قانتوگىس قىرقىستارعا قاراعاندا تاۋكە حان تۇسىندا قالىپتاسقان  بەيبىت، تىنىش ءومىر «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زامان» بوپ سانالادى.
ال ەندى وسى 28 جىل بويعى ءوزارا قىرقىسۋ كەزەڭى قازاق ەلىمەن كورشىلەس ەلدەردىڭ تاريحىندا، ونىڭ ىشىندە ولاردىڭ قازاقتارمەن قارىم-قاتىناسىندا قالاي كورىنىس بەرەدى، نەگە ولاردىڭ تاريحىندا وسى كەزەڭدەگى قازاق حاندارىنىڭ ەسىمدەرى اتالمايدى دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەستىرىپ كورەلىك.
وسى كەزەڭ ىشىندەگى قازاق – جوڭعار قارىم-قاتىناسىنا نازار اۋدارساق، دەرەكتەردە ەكى جاقتان دا ءبىر-بىرىنە قارسى باعىتتالعان اسكەري جورىقتار، ۇرىستار مەن شايقاستار جونىندە ەشقانداي مالىمەتتەر ايتىلمايدى. 1653 جىلى  باتىر حونتايشى قايتىس بولعاننان كەيىن ونىڭ ۇلكەن ۇلدارى مەن كىشى ۇلدارى اراسىندا تاق ءۇشىن تالاس-تارتىستار باستالىپ كەتەدى دە، ول كۇرەس بۇكىل جوڭعار قوعامىنداعى بەلگىلى تايشىلار مەن باتىرلاردى  ەكىگە ءبولىپ جىبەرەدى. كوپ ۇزاماي بيلىككە كىشى ۇلدار توبىن باسقارعان سەنگە حونتايشى كەلەدى، بىراق ول ىشكى ءوزارا الاۋىزدىقتاردى توقتاتا المايدى. اقىرى 1670 جىلدىڭ سوڭىنا تامان باتىر حونتايشىنىڭ ۇلكەن ۇلدارى – تسەتسەن تايشى مەن تسزوتبا باتىر ىنىلەرى سەنگەنى ولتىرەدى. سەنگەنىڭ ورنىنا تاققا وتىرعان ونىڭ كىشى ءىنىسى – گالداننىڭ العاشقى ساياساتى – اعاسى ءۇشىن ۇلكەن اعالارىنان كەك الۋعا باعىتتالدى. سونداي-اق ول جوڭعارياداعى كەيبىر تايشىلاردىڭ دەربەستىگىن جويۋعا، ىشكى الاۋىزدىقتاردى رەتتەۋگە، جالپى العاندا، بيلىكتى ورتالىقتاندىرۋعا كۇش سالادى. XVII عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارىنىڭ سوڭىنا تامان عانا گالدان جوڭعارياداعى نەگىزگى قارسىلاستارىن جەڭىپ، ورتالىق بيلىكتى نىعايتا الادى. وسىلايشا، ىشكى ساياسي جاعدايدى رەتكە كەلتىرگەننەن كەيىن عانا گالدان كورشى ەلدەرگە كوز الارتا باستايدى. ونىڭ باسقا كورشى ەلدەرگە جاساعان جورىقتارى سەكىلدى، قازاقتارعا جورىعى XVII عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارىنان باستالادى. بۇل كەزدە قازاق حانى   تاۋكە حان بولاتىن.

ال جوعارىدا ايتىلعانداردى قورىتىندىلاي كەلە، 16523-1680 جىلدارى جوڭعاريانىڭ ءوز ىشىندەگى ساياسي جاعدايدىڭ كۇردەلى جانە ساياسي داعدارىستىڭ شيەلەنىستى بولۋى  ونىڭ سىرتقى ساياساتتا بەلسەندىلىك تانىتىپ، توناۋشىلىق پەن باسقىنشىلىق سيپاتتاعى سوعىستار جۇرگىزۋىنە مۇمكىندىك بەرمەيدى. سول سەبەپتى دە وسى جىلدارى قازاق-جوڭعار قارىم-قاتىناسىندا تىنىشتىق نەمەسە ۇنسىزدىك كەزەڭ بولىپ، ءىرى وقيعالار ورىن المايدى. جازبا دەرەكتەر دە سوعان بايلانىستى  وسى كەزەڭ تۋرالى ءۇن قاتپايدى.
وسى كەزەڭدەگى قازاق-ورىس قاتىناستارى نەگىزىنەن ساۋدا-ايىرباس بايلانىستارىن دامىتۋ سيپاتىندا ءوربيدى جانە قازاق جەرى ارقىلى ورتا ازياعا ورىس كوپەستەرى كەرۋەندەرىنىڭ ءجيى وتۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. وسى قاتىناستاردى كورسەتەتىن دەرەكتەردە قازاق حانى تۋرالى ەشقانداي مالىمەتتەر ۇشىراسپايدى.
ال اشتارحانيلار اۋلەتىمەن قارىم -قاتىناسقا كەلسەك، بۇل جىلدارى بۇحارادا بيلىكتە نادىرمۇحاممەد حاننىڭ (1642-1645) ۇلى ابدالازيز حان (1645-1680) وتىرعان  بولاتىن. بۇل كەزەڭدە دە قازاق حاندىعىنىڭ اشتارحانيلار اۋلەتىمەن قارىم-قاتىناسىندا اسا ءىرى وقيعالار بولماعان سەكىلدى. ەگەردە ونداي وقيعالار بولسا، وندا ول جونىندە جازبا دەرەكتەردە مالىمەتتەر كەزدەسكەن بولار ەدى. تەك ەكى جاقتى قاتىناستار تاۋكە حاننىڭ بيلىك ەتكەن كەزىنەن باستاپ قانا كەزدەسە باستايدى.

تاريحي ادەبيەتتەردەگى ماتەريالداردىڭ ءبارى تاۋكە حاندى 1680 جىلدان باستاپ حان بولعان دەپ جازادى. ونىڭ بيلىككە قانداي جولمەن كەلگەنى بەلگىسىز، ول تۋرالى ەشقانداي دەرەكتە ايتىلمايدى. سوعان قاراماستان ول جونىندە مىناداي بولجامدار ايتۋعا بولادى. ەگەردە 1650 جىلداردىڭ باسىندا تاۋكە حان بيلىك ەتۋ ءۇشىن وتە جاس بولسا، ال 1680 جىلعا تامان ونىڭ جاسى 40 پەن 50-ءدىڭ ورتا تۇسىندا بولاتىن. بۇل  جاس –  ەر ادامنىڭ ناعىز كەمەلىنە كەلىپ، اقىل-ويى تولىسقان، ومىرلىك تاجىريبەسى جەتەرلىكتەي جاس ەكەنى بەلگىلى. تاۋكەنىڭ اقىلدىلىعى مەن شەشەندىگى، كەمەڭگەرلىگى مەن دانىشپاندىعى سياقتى ەرەكشە قاسيەتتەرى ونى بيلەۋشى اۋلەت وكىلدەرى اراسىندا  ايرىقشا كوزگە تۇسىرتەدى. سونداي-اق  بۇعان دەيىن ايتىپ وتكەنىمىزدەي، ونىڭ اتا-بابالارىنىڭ حان تاعىن ۇزبەي يەلەنۋى، جاڭگىر حاننىڭ تىكەلەي ۇرپاعى بولۋى، جاستايىنان مەملەكەتتىك ىستەرگە ارالاسۋى – ونىڭ تاقتى يەلەنۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، 1652-1680 جىلدارى ءوزارا تالاستار مەن قىرقىستاردان ابدەن تيتىقتاپ شارشاعان قازاق قوعامى، قوعامنىڭ الدىڭعى قاتارلى توبى مەن وكىلدەرى: كەيبىر سۇلتاندار، بيلەر مەن باتىرلار، ءدىن باسىلارى جانە تاعى باسقا الۋمەتتىك توپتىڭ وكىلدەرى تاۋكە جاعىندا بولىپ، ونى قولداعان دەيمىز. ءسويتىپ ولار تاۋكەنى 1680 جىلى حان تاعىنا وتىرعىزادى.
تاۋكە حاننىڭ 30 جىلدان استام بيلىگى تۇسىنداعى ىشكى، سىرتقى ساياساتىنىڭ باستى ماقساتى – قازاق ەلىنىڭ بىرلىگى مەن قازاق جەرىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋ بولدى. وسى باعىتتا ونىڭ جۇزەگە اسىرعان ەڭ ءىرى شاراسىنا «جەتى جارعى» اتتى زاڭدار جيناعىن شىعارىپ، ومىرگە ەنگىزۋى جاتادى. «جەتى جارعىنى» قابىلداۋدىڭ قانداي العىشارتتارى بولدى دەگەن ساۋالعا – XVII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى قازاق قوعامىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياسي جاعدايىنىڭ دەڭگەيىن جاتقىزامىز. بۇعان دەيىن ايتىپ وتكەنىمىزدەي، ورتالىق بيلىكتىڭ بولماۋى نەمەسە السىزدىگى زاڭدار مەن تارتىپتەردىڭ ورىندالماۋىنا جانە بۇزىلۋىنا، ساياسي ءومىر مەن قوعامدىق ومىردە الىمجەتتىك ءپرينتسيپتىڭ بەلەڭ الۋىنا، ۇرلىق-قارلىقتىڭ، زورلىق پەن زومبىلىقتىڭ كوبەيۋىنە جانە تاعى وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەردىڭ كەڭ ەتەك جايۋىنا الىپ كەلەدى. تاۋكە حان بيلىككە كەلگەن بويدا-اق ەڭ الدىمەن ىشكى قوعامدىق قاتىناستاردى،  ساياسي جاعدايلاردى رەتتەۋگە كۇش سالادى. «جەتى جارعىنىڭ» ومىرگە كەلۋىنىڭ العىشارتتارى مەن سەبەپتەرى وسىنداي بولعان دەيمىز.
زەرتتەۋشىلەر تەك XIX عاسىردىڭ باسىندا گ.سپاسسكيدىڭ جانە ا.لەۆشيننىڭ ەل اۋزىنان جازىپ العان جەكەلەگەن بابتارعا قاراپ قانا تۇجىرىمدار ايتادى. اڭىز بويىنشا تاۋكە حاننىڭ باستاماسىمەن قازاق قوعامىنداعى بارلىق قاتىناستاردى بەلگىلى ءبىر قۇقىقتىق پرينتسيپتەر نەگىزىندە رەتتەۋ ءۇشىن، بۇرىنعى زاڭداردى جاڭا زامان تالاپتارىنا ساي بەيىمدەۋ ءۇشىن ءۇش ءجۇزدىڭ اتاقتى بيلەرى –  ءۇيسىن تولە بي، ارعىن قازىبەك بي جانە الشىن ايتەكە بي، سونداي-اق تاعى باسقا بەلگىلى بيلەر كۇلتوبە دەگەن جەردە باس قوسىپ، «جەتى جارعىنىڭ» ءاربىر بابىن جەكە-جەكە تالداپ، قىزۋ ايتىس-تارتىستارعا ءتۇسىپ كۇن سايىن جيىن وتكىزگەن ەكەن. سودان بەرى ەل اۋزىندا «كۇلتوبەنىڭ باسىندا كۇندە جيىن» دەگەن ءسوز قالعان. زاڭنىڭ جوباسى دايىندالىپ بولعاننان كەيىن تاۋكە حاننىڭ جارلىعىمەن «جەتى جارعى» زاڭدىق كۇشىنە ەنەدى دە، حالىق ونى «تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسى» دەپ اتاپ كەتەدى.
«جەتى جارعىنىڭ» قازاق قوعامىنداعى الار ورنى مەن اتقارعان رولىنە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قانداي كوزقاراستا بولعاندىعى تۋرالى ا.لەۆشين سول زامانداعى ەلدىڭ يگى جاقسىلارىنان جازىپ العان مالىمەتتەرىن بىلايشا بايان ەتەدى: «ءبىزدىڭ حالىق تىنىشتىقتا ءومىر سۇرگەن زامان بولعان، بىزدە ءتارتىپ تە، زاڭ دا جانە ادىلەتتىلىك تە ورناعان كەز بولعان». ال اۆتوردىڭ ءوزى قازاق قوعامىنىڭ تاۋكە حان تۇسىنداعى كەزەڭىن «التىن عاسىرعا» تەڭەيدى. تاۋكە حاننىڭ زاڭىنان باسقا ونىڭ ىشكى ومىردەگى جۇرگىزگەن ساياساتى، اسىرەسە بىرلىكتى، رۋ-تايپالىق جانجالداردى توقتاتۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالارى ەل اراسىندا كەڭ تارالىپ، اۋىزدان-اۋىزعا جەتەدى.

تاۋكە حاننىڭ اقىلدىلىعى مەن ادىلەتتىلىگى تۋرالى تاريحي اڭىز-اڭگىمەلەر ەل اراسىندا جەتىپ ارتىلادى.
سولاردىڭ ءبىر-ەكەۋىن وسى جەردە كەلتىرە كەتەلىك.
«بىردە تاۋكە حان ءوزىنىڭ اينالاسىنداعى قولباسشىلارىنا تاپسىرما بەرىپ وتىرىپ، الگىلەردىڭ تاپقىرلىعىن سىناماق بولادى دا، اڭگىمە بارىسىندا بىلاي دەيدى:

– مەن مىنانى بىلسەم دەيمىن. جوڭعار شاپقىنشىلىعىن توقتاتىپ، ولاردىڭ ورداسىن كۇل-تالقان ەتۋ ءۇشىن قازاق حالقىنا نە قاجەت؟
ءبىرشاما ويلانعان سەرىكتەرى ءارتۇرلى پىكىر ايتقان كورىنەدى. سوندا تاۋكە حان:
– ءبارى دۇرىس-اق، توقەتەرىن ايتاتىن بولساق، قازاق حالقىنا قۇدايدىڭ قۇتتى كۇنى جانە بولاشاقتا دا اۋىزبىرلىك قاجەت. ول ەلىمىزدىڭ ماڭگىلىك قارۋى، كۇش-قۋاتى جانە جەڭىستەرىمىزدىڭ كۇرە تامىرى، – دەگەن ەكەن.

ەكىنشى  ءبىر تاريحي اڭگىمە مىناداي. «قاپتاپ كەلە جاتقان جوڭعار اسكەرلەرىن كورگەن قازاق ساربازدارى ءبىرشاما ابىرجىپ، ءتىپتى كەيبىرەۋلەرى قاشۋعا ىڭعاي بەرە باستايدى. قالىڭ قولدىڭ بۇل ءحالىن دەر كەزىندە بايقاعان تاۋكە حان جانىندا تۇرعان سەرىكتەسىنىڭ بىرىنە:

– تەز ارادا جىلان تاۋىپ كەل، – دەپ بۇيىرادى. الىپ كەلگەن جىلاندى ۇستاپ تۇرىپ، بۇكىل اسكەر الدىندا:

ء–بىسمىللا، اللا ءبىزدىڭ جاعىمىزدا، تىنىش جاتقان ەل ەدىك، ەلىمىزدىڭ دالاسىن قانعا بوياعان جوڭعارلاردىڭ باسىن بىلاي جۇلامىز، – دەپ، ۇستاپ تۇرعان جىلاننىڭ باسىن جۇلىپ الىپ:

–اللا جار بولسىن! الاشتىڭ ارۋاعى قولداسىن! الاش، الاش! – دەپ جاۋعا قارسى شابا جونەلگەندە ساربازداردىڭ رۋحى كوتەرىلىپ، ارتىنان قوسا جوڭكىلە جونەلگەن ەكەن. جىلاننىڭ باسىن جۇلۋ سەبەبى – جوڭعارلاردىڭ تۋىندا ايداھاردىڭ سۋرەتى بولعان.
تاۋكە حان تۇسىنداعى قازاق حاندىعىنىڭ كورشى ەلدەرمەن، ونىڭ ىشىندە باستى قارسىلاس – جوڭعاريامەن قارىم-قاتىناسى ماسەلەسىنە توقتالايىق.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي، 1653 جىلى جوڭعار بيلەۋشىسى باتىر قونتايشى قايتىس بولعاننان كەيىن ونىڭ ۇلكەن ۇلدارى اراسىندا بيلىككە تالاس ءجۇرىپ، اقىرى كىشى ۇلداردىڭ ءبىرى – سەنگە بيلىككە كەلەدى. بىراق ول جوڭعار قوعامىنداعى الاۋىزدىقتاردى توقتاتا الماي، 1670 جىلدىڭ سوڭىنا تامان ءوزارا تارتىستاردىڭ قۇربانى بولادى. بۇل جىلدار ەكى جاق اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردا تىنىشتىق كەزەڭمەن سيپاتتالادى. سەنگەنىڭ ءىنىسى گالدان تاقتى يەلەنىپ، بىردەن ورتالىق بيلىكتى نىعايتۋ ىسىنە كىرىسەدى. 1678-79 جىلعا تامان گالدان جوڭعارياداعى نەگىزگى قارسىلاستارىن جەڭىپ، كەيبىرەۋلەرىن قاشۋعا ماجبۇرلەپ، جەكە دارا بيلەۋشىگە اينالادى. سودان كەيىن عانا ونىڭ كورشى ەلدەرگە جانە قازاق حاندىعىنا قارسى توناۋشىلىق، باسقىنشىلىق جورىقتارى باستالادى. جاستايىنان ءدىندار بولعان گالدان تيبەتتەگى ءدىن باسىلارىنىڭ قولداۋىنا سۇيەنە وتىرا، كورشى ەلدەرگە كوز الارتا باستايدى. 1680 جىلعا تامان دالاي-لاما وعان بوشاقتۋ-حان – «ىزگى نيەتتى حان» اتاعىن بەرەدى. 1678 جىلى ول شىعىس تۇركىستانداعى ساياسي داعدارىستى وتە ءتيىمدى پايدالانىپ، اۋماقتى باعىندىرىپ العان بولاتىن. ال 1680 جىلدان باستاپ گالدان بوشاقتۋ حان ورتا ازيا مەن وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ قالالارى مەن ايماقتارىنا جورىقتار ۇيىمداستىرا باستايدى. ول  تۋرالى 1722-1724 جىلدارى تسەۆان رابداننىڭ ورداسىنا بارىپ قايتقان ورىس ەلشىسى يۆان ۋنكوۆسكي بىلاي دەپ باياندايدى: «وسى تاۋىق جىلى (1681) ول (گالدان بوشاقتۋ حان) قول ەرتىپ جورىققا اتتانىپ، سايرامدى قورشاپ الدى. يت جىلى (1682) جورىقتان قايتا ورالىپ، ول ىلە وزەنىنىڭ جاعاسىندا قىستاپ شىقتى. دوڭىز جىلى (1683) تاعى دا سايرامعا اتتاندى. جازدا گالداننىڭ (اسكەرباسى) رابتان سايرامدى قيراتتى». 1652 جىلدان كەيىنگى جوڭعارلاردىڭ قازاقتارعا قارسى جاساعان بۇل ءىرى جورىعى مۇسىلمان اۆتورلارىنىڭ شىعارمالارىندا كورىنىس بەرەدى. مۋللا مۇسا سايرامي جوڭعارلاردىڭ سايرامدى الۋى تۋرالى بىلاي دەپ باياندايدى: «...ءبىزدىڭ اتالارىمىزدان ەستىگەنىمىز بەن جاسى كەلگەن كارى ادامداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، وسىدان 200 جىلداي بۇرىن قازىرگى موعولستان جەرىندەگى حان ورنىنا ىلەدە قۇنتادجي (حونتايشى) دەگەن قالماق كەلەدى، ونىڭ بيلىگى شىعىستا كومۋل مەن باركولگە دەيىن، باتىستا – تاشكەنت پەن سايرامعا دەيىن، وڭتۇستىكتە – كارانگۋ-تاگقا دەيىن سوزىلادى. ول كەنەتتەن جورىققا شىعىپ، تاشكەنت سايرامىن باسىپ الىپ باعىندىرادى دا، بيلىكتى ءبىر قالماققا تاپسىرادى. ونىڭ قاسىنا بىرنەشە قالماقتى كومەكشى ەتىپ قالدىرادى دا، ءوزى ىلەگە قايتىپ ورالادى. سايرامدىقتار قالدىرىلعان قالماقتاردى ءولتىرىپ، باعىنۋدان باس تارتادى. سايرامنان قاشىپ قۇتىلعان بىرنەشە ادام كۇنتاجىعا كەلىپ بولعان وقيعانىڭ ءبارىن ايتىپ بەرەدى. قۇنتادجي ىلەگە سوقپاي، سايرامعا قايتىپ ورالىپ، قالانى ەكىنشى رەت باسىپ الادى دا، تۇرعىنداردىڭ ءبىر بولىگىن ءولتىرىپ، قالانى تالان-تاراجعا تۇسىرەدى.
قالماق باسشىسى سايرامنىڭ يگى جاقسى ءۇش توبىنىڭ ارقايسىسىنان 20 وتباسىدان بارلىعى 60 وتباسىن بالا-شاعاسىمەن، قىزمەتشىلەرىمەن ىلەگە الىپ كەتەدى. ولاردى ىلەدە ءبىر جىلداي ۇستاپ، سوسىن كونە تۇرپانعا جىبەرەدى...». بايانداۋدان كورىپ وتىرعانىمىزداي، شىعارما اۆتورىنىڭ ارعى تەگى سايرامدىق، ونىڭ اتا-بابالارى – دەرەكتەگى 60 وتباسىنىڭ ءبىرى. دەرەك مالىمەتىندە ايتىلعانداي، جوڭعارلارعا سايرامدى 2 رەت باعىندىرۋعا تۋرا كەلگەن. بۇل جىلدارى تاۋكە حان بيلىككە جاڭادان كەلىپ جاتقاندىقتان، ونىڭ جوڭعارلارعا قارسى قويار كۇشى بولماعان سەكىلدى.
تاريحي اڭىز-اڭگىمەلەر بويىنشا، وسى سايرام سوعىسىندا كىشى ءجۇزدىڭ باتىرى تىلەۋ باتىر ايتۇلى كىشى ۇلى جولداياق باتىرمەن بىرگە كوزگە تۇسكەن جانە شايقاستاردىڭ بىرىندە اكەلى-بالالى باتىرلار قازا تاپقان. ولاردىڭ دەنەلەرى قازاقتىڭ باس قالاسى – تۇركىستاندا، قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى جانىنا جەرلەنگەن.
جالپى، ءحۇىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى قازاق-جوڭعار قارىم-قاتىناستارىنداعى ءىرى سوعىستار مەن شايقاستارعا كوڭىل اۋدارساق، ولاردىڭ ونشا كوپ بولماعانىن بايقايمىز. ەكى جاقتان دا جەكەلەگەن كىشىگىرىم ۇرىستاردىڭ بولىپ تۇرعاندىعىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ال جازبا دەرەكتەردە ساقتالعان ءىرى شايقاستاردىڭ وسى كەزەڭدە، ياعني ءحۇىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا العاشقىسى 1652 جىلى وتسە، كەلەسىسى 1681-1684 جىلدارى بولادى. جوڭعارلار سايرام قالاسىن الىپ، ونى قيراتقانىمەن، شابۋىل باعىتىن ودان ءارى تەرەڭدەتە المايدى. ونىڭ باستى سەبەبى، قازاقتار تاراپىنان قاتتى قارسىلىق كورسەتىلۋى بولسا كەرەك. ارينە، مۇنىڭ ءبارى تاۋكە حاننىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن بولعانى بەلگىلى. گالدان بوشاكتۋ-حان  بۇدان كەيىن ءوزىنىڭ اسكەري قيمىلدارىن شىعىسقا قاراي بۇرىپ، شىعىس موڭعوليانىڭ جەرىن وزىنە قاراتۋ ءۇشىن سوعىس جۇرگىزەدى. اقىرى ول 1697 جىلى ناۋرىزدا 52 جاسىندا قىتاي اسكەرلەرىنەن جەڭىلىپ، ءوزىن-ءوزى ولتىرەدى.
1697 جىلى سەنگەنىڭ ۇلى تسەۆان رابتان بيلىككە كەلەدى دە، قازاق-جوڭعار قاتىناسىنداعى جاعداي كۇرت وزگەرەدى. ەگەردە تاۋكە حاننىڭ بيلىگى تۇسىنداعى ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى كەزەڭدەرگە بولسەك، وندا العاشقى كەزەڭگە  1680-1697 جىلدار ارالىعىن جاتقىزۋعا بولادى. بۇل كەزەڭدە ەكى جاقتى قارىم-قاتىناستان بىزگە بەلگىلىسى – 1681-84 جج. سايرام سوعىسى عانا. ال ەكىنشى كەزەڭگە 1698 جىلدان  تاۋكە حان قايتىس بولعان جىلعا دەيىنگى ارالىق جاتادى. وسى ارالىقتا تەك جوڭعارلار تاراپىنان قازاقتارعا قارسى 1698, 1711-12, 1714, 1715 جىلدارى ءىرى جورىقتار جاسالادى.
ونىڭ سەبەبىنە گالدان بوشاكتۋ حاننىڭ جەڭىلىسى مەن ولىمىنەن كەيىن جوڭعاريانىڭ شىعىسىنداعى حالقا جەرىنىڭ تسين اۋلەتىنىڭ قاراماعىنا وتۋىنە بايلانىستى جوڭعارلارعا جاڭا جەرلەرگە دەگەن اسا مۇقتاجدىق جاتتى. سول سەبەپتى دە تسەۆان رابداننىڭ قازاقتارعا قارسى جۇرگىزگەن ساياساتىنىڭ سيپاتى وزگەرىپ، بۇرىنعى توناۋشىلىق جورىقتار، ەندى باسقىنشىلىق سوعىستارعا اينالا باستايدى. ونىڭ قازاقتارعا قارسى العاشقى سوعىسى 1698 جىلدىڭ وزىندە-اق باستالىپ كەتەدى. جوڭعار قونتايشىسى ءوزىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن اقتاۋ ءۇشىن قىتاي يمپەراتورى مەن رەسەي پاتشاسىنا ەلشىلىكتەر جىبەرىپ، سوعىستىڭ باستالۋىنا تاۋكە حاندى كىنالايدى.
ي.زلاتكيننىڭ كورسەتۋى بويىنشا تسەۆان-رابداننىڭ قايرىمدىلىعى مەن ادىلەتتىگىنە سەنۋگە بولمايدى. «سوعىس كەرەك بولسا، سىلتاۋ تابىلادى» دەگەندەي، تسەۆان-رابدان گالدان-بوشاقتۋ حاننان كەيىن جوڭعار مەملەكەتىندەگى ىشكى جاعدايدى تەز ارادا رەتكە كەلتىرىپ، جاڭا جەرلەردى باعىندىرۋعا دايارلاعان بولاتىن. 1698 جىلعى تسەۆان-رابداننىڭ قازاقتارعا جورىعى بارىسىندا ول قازاق جەرىنىڭ شۋ-تالاس وزەندەرى وڭىرىندەگى تۇرعىنداردى قىرعىنعا ۇشىراتىپ، ون مىڭداي ادامدى تۇتقىنعا الىپ كەتەدى.
جوڭعارلاردىڭ قازاق جەرىنە شاپقىنشىلىقتارى بۇدان كەيىن دە جالعاسادى. ەكى جاقتان بولىپ وتىرعان ۇساق جورىقتاردى ەسەپتەمەگەندە، جازبا دەرەكتەردە جوڭعارلار تاراپىنان 1711-12, 1714 جىلدارى جاڭا سوعىستاردىڭ بولعاندىعى ايتىلادى. وكىنىشكە قاراي، جازبا دەرەك مالىمەتتەرىنىڭ بولماۋى، بىزگە ΧVIII عاسىردىڭ العاشقى جىلدارىندا تاۋكە حاننىڭ جوڭعارلارعا قارسى  جۇرگىزگەن ساياساتى جونىندە ناقتى وي-پىكىر نەمەسە تۇجىرىم ايتۋعا مۇمكىندىكتەر بەرمەيدى.
جوڭعارلاردىڭ جەكەلەنگەن وڭىرلەردى عانا توناۋعا ۇشىراتقانى بولماسا، قازاق ەلىن تولىق باعىندىرۋعا، يەلەنۋگە باعىتتالعان جورىقتارىنا تاۋكە حان تويتارىس بەرىپ وتىرادى. تاۋكە حان تۇسىندا قازاق قوعامىندا جۇرگىزىلگەن ساياسي-اكىمشىلىك جانە قۇقىقتىق وزگەرىستەر ناتيجەسىندە قازاق ەلى ءوزىنىڭ قورعانىستىق قابىلەتىن كورسەتە بىلەدى. تالاي-تالاي قازاق باتىرلارى وسى كەزدە ەل ءۇشىن، جەر ءۇشىن جان اياماي جوڭعارلارمەن سوعىسادى، ءتىپتى كەي كەزدەردە وزدەرى بىرىگىپ، جوڭعارلاردان كەك الۋ ءۇشىن ولارعا جەڭىستى جورىقتار ۇيىمداستىرادى.
تاۋكە حاننىڭ بيلىگى تۇسىندا قازاق حاندىعىنىڭ اشتارحانيلار اۋلەتىمەن جۇرگىزگەن ساياساتى دا تولىق انىق ەمەس. اكادەميالىق باسىلىمداردا تاۋكە حاننىڭ بۇقارا حانى سۇبحانقۇلي حانمەن 1687-88 جىلدارى تاشكەنت ماسەلەسى جونىندە كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەندىگى جونىندە عانا ايتىلادى.
ال ەندى ورىس مەملەكەتىمەن تاۋكە حاننىڭ جۇرگىزگەن ساياساتى ماسەلەسىنە كەلسەك، ەكى جاقتى بايلانىستار ساۋدا جانە شەكارالىق ىستەر توڭىرەگىندە داميدى. XVII عاسىردىڭ سوڭىندا رەسەيدىڭ بيلىگىنە I پەتردىڭ، قازاق حاندىعىنا  تاۋكە حاننىڭ كەلۋىنە بايلانىستى ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىستار جاندانا باستايدى. رەسەيدىڭ شىعىس ەلدەرىمەن جۇرگىزگەن ساۋدا جولدارىنىڭ ءبىر تارماعى قازاقستان ارقىلى وتكەندىكتەن كەرۋەندەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك، تاۋارلارعا سالىناتىن باج سالىعىنىڭ كولەمى مەن مولشەرى جانە رەسەي مەن قازاقستان شەكاراسىنىڭ ماڭىندا تۇراتىن تۇرعىندار اراسىنداعى ءارتۇرلى داۋ-دامايلار مەن ءىرىلى-ۇساقتى جانجالدار دا ەلشىلىكتەر ارقىلى شەشىلىپ وتىرادى. 1683-1693 جىلدار ارالىعىندا تاۋكە حان جوعارىدا اتالعان ماسەلەلەر بويىنشا رەسەيگە بەس ەلشىلىك جىبەرەدى. تاۋكە حاننىڭ ەلشىلەرى سارى مەن كەلدەي، تۇمانشى باتىر مەن قاباي، قۇلتىباي اتالىقوۆتار وسى كەزەڭدە رەسەي مەن قازاق حاندىعى اراسىنداعى بايلانىستاردى جۇرگىزۋدە بەلسەندىلىك تانىتادى. ΧVII عاسىر سوڭىنداعى تاۋكە حاننىڭ رەسەيمەن جۇرگىزگەن قارىم-قاتىناسى تەڭ دارەجەلەس دەڭگەيدە جۇرگىزىلگەنىن بايقاۋ قيىن ەمەس. ەگەردە ءبىر سەبەپتەرمەن قازاق ەلشىلىگى رەسەيدە ۇستالسا نەمەسە ولاردىڭ جۇمىسىنا بوگەت جاسالسا، قازاقستان اۋماعىنداعى ورىس ەلشىلەرىنە دە ءدال سونداي ارەكەتتەر جاسالعان. مىسالى، 1693 جىلى تاۋكە حاننىڭ ەلشىلەرى سارى مەن كولدەي ورىس ەلىنە اتتانىپ، ولارعا ساۋدا جاساسۋ تۋرالى شارتقا قول قويۋ مىندەتى تاپسىرىلادى. بىراق تا شەكارالىق كيكىلجىڭدەرگە بايلانىستى تاۋكە حاننىڭ ەلشىلەرى رەسەيدە تۇتقىنعا الىنادى. تاۋكە حان ءوزىنىڭ ورىس پاتشاسىنا جازعان حاتىندا «ادام اتادان وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇرىلار ءۇشىن ەلشى قاماۋعا الۋ دەگەندى قۇلاق ەستىپ، كوز كورمەگەن ەدى» دەپ ءوز رەنىشىن بىلدىرەدى. تاۋكە حاننىڭ تاباندىلىعى ارقاسىندا قازاق ەلشىلەرى بوساتىلىپ، ەكى جاقتى ماسەلە بەيبىت شەشىلەدى.
جالپى العاندا، تاۋكە حان كورشىلەس ەلدەرمەن جۇرگىزگەن قارىم-قاتىناسىندا، اسىرەسە اشتارحانيلىق اۋلەتپەن جانە رەسەي مەملەكەتىمەن اراداعى داۋلى ماسەلەلەردى بەيبىت تۇردە شەشۋگە جانە سول ەلدەرمەن بايلانىستارىن دامىتۋعا كۇش سالادى.
تاۋكە حاننىڭ قايتىس بولعان جىلىن العاش رەت ۆ.ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ شامامەن 1718 جىل كورسەتكەن بولاتىن. سودان بەرى تاريحي ادەبيەتتەر مەن ارنايى زەرتتەۋلەردىڭ بارىندە تاۋكە حاننىڭ ولگەن جىلى دەپ وسى جىل كورسەتىلىپ كەلەدى. تەك سوڭعى جىلدارى جارىق كورگەن ەڭبەكتەردە عانا  بۇل داتا ناقتىلانىپ، 1715 جىل دەپ كورسەتىلۋدە. ەگەردە ۆ.ۆەليامينوۆ-زەرنوۆتىڭ كورسەتۋىندە 1718 جىل شامامەن ايتىلسا، ۆ.مويسەەۆتىڭ زەرتتەۋىندەگى مالىمەتتە 1716 جىلى قىركۇيەك ايىندا توبىل قالاسىنا قازاق حانى قايىپتىڭ ەلشىسى كەلگەندىگى جونىندە ايتىلادى. اۆتوردىڭ بۇل مالىمەتى ناقتىراق بولعاندىقتان، ءبىز تاۋكە حاننىڭ قايتىس بولعان جىلى – 1715 جىل دەگەن پىكىردى جاقتايمىز.
تاۋكە حان ۇزاق جىلدار بويى قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولىپ كەلە جاتقان تۇركىستان قالاسىندا، قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى ماڭىنا جەرلەنەدى. بۇعان دەيىن ايتىپ كەلگەنىمىزدەي، بۇل كەسەنە ماڭىندا ونىڭ اكەسى جاڭگىر حان، اتاسى ەسىم حان، سونداي-اق شىعاي حان اۋلەتىنەن تارايتىن بەلگىلى تۇلعالار: وندان سۇلتان، جانىبەك حان (1628-1643) جانە تاعى باسقا بەلگىلى ادامدار جەرلەنگەن بولاتىن.
تاۋكە حاننىڭ ارتىندا قالعان ۇرپاقتارى تۋرالى مالىمەتتەر تولىق جانە جۇيەلى ەمەس. ا.لەۆشيننىڭ دەرەگىندە تاۋكە حاننان بولات اتتى ۇلى، ودان ابىلمامبەت، ال ابىلمامبەتتەن بولات حان، ءابىلپايىزدىڭ تارايتىندىعىن اتاپ وتەدى.
س.جولداسبايۇلى قۇراستىرعان «قازاق حاندارىنىڭ اتا-تەگىنىڭ كەستەسىندە»  تاۋكە حاننان تۇرسىن، مۇرات، بولات حان، سامەكە حان اتتى ۇلداردىڭ تارالاتىندىعى كورسەتىلگەن. ودان ءارى بولات حاننان ابىلمامبەت، ال ودان بولات، ءابىلپايىز جانە بايتەك اتتى سۇلتاندار ءوسىپ-ونەدى.
قازاق ەلىنىڭ XVIII عاسىرداعى  تاريحىندا تاۋكە حاننان تاراعان بولات، سامەكەلەر، ال ولاردان كەيىن ءابىلپايىز سۇلتان وزىندىك ءىز قالدارعان. ولار جونىندە اڭگىمە باسقا.

تاۋكە حاننان سوڭ قازاق حاندىعىنىڭ  تاريحىندا بىتىراڭقىلىق كەزەڭ باستالىپ،  ونىڭ اقىرى XIX عاسىردىڭ 20-جىلدارىندا تاريحتىڭ كوشىندە قالۋىمەن اياقتالادى. بىتىراڭقىلىق كەزەڭ ول قازاق حاندىعى تاريحىنداعى ارنايى جەكە قاراستىرار جەكە ءداۋىر بولىپ سانالادى.
وسىلايشا، تاۋكە حانعا قاتىستى  جوعارىدا ايتىلعان ويلارىمىزدىڭ ءبارىن قورىتىندىلاي كەلە، تومەندە مىناداي جالپى تۇجىرىمدار جاسايمىز.
ءبىرىنشى، تاۋكە حاننىڭ ارعى-بەرگى اتا-بابالارىنىڭ ءبارى دەرلىك XIII-XVII عاسىر  ارالىعىندا قازاقستان اۋماعىنداعى ساياسي بيلىكتىڭ جوعارى ساتىسىندا بولىپ، وسى عاسىرلارداعى ساياسي تاريحتا تەرەڭ ءىز قالدىرعان، قازاق ەلىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسقان تاريحي تۇلعالار بولعان. ءوز كەزەگىندە تاۋكە حان دا ءوزى بيلىك قۇرعان جىلدارى اتا-بابا جولى مەن داستۇرىنە ساي قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ  دامۋىنا ەڭبەك ءسىڭىرىپ، ەسىمى ەل ەسىندە ساقتالىپ قالعان تۇلعالاردىڭ قاتارىنا جاتادى.
ەكىنشىدەن، تاۋكە حان بيلىككە كەلگەننەن كەيىن قازاق قوعامىندا ۇزاققا سوزىلعان داعدارىستاردى قۇقىقتىق نەگىزدە رەتتەۋ ءۇشىن «جەتى جارعى» اتتى زاڭدار جيناعىن شىعارىپ، ونى قوعامدىق ومىردە كەڭ قولدانىسقا ەنۋىنە بار كۇشىن سالادى. ىشكى بىرلىكتىڭ ءبىرشاما ساقتالۋى ونىڭ بيلىك قۇرعان جىلدارىن سالىستىرمالى تۇردە  «التىن عاسىر» دەگەن تەڭەۋگە الىپ كەلەدى، حالىق ونى ءاز-تاۋكە دەپ اتاپ كەتەدى.
ۇشىنشىدەن، ونىڭ بيلىك قۇرعان جىلدارى جوڭعارلاردىڭ جويقىن شابۋىلدارىنا توتەپ بەرۋمەن تۇستا-تۇس كەلەدى. تاۋكە حاننىڭ تۇسىندا ىشكى بىرلىك پەن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ساقتالۋى جوڭعار بيلەۋشىلەرىنىڭ جورىقتارىنا توتەپ بەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. باسقا كورشى ەلدەرمەن بەيبىت قاتىناس ورناتۋعا كۇش سالادى.
جالپى العاندا، تاۋكە حان قازاق ەلىنىڭ تاريحىنداعى حاندىق ءداۋىر دەپ اتالاتىن تاريحي كەزەڭنىڭ ەڭ سوڭعى جانە ەڭ كەمەڭگەر حانى بولا بىلگەن. ول قايتىس بولعاننان كەيىن قازاق ەلىنىڭ ءار جۇزىندەگى كىشى حاندىقتاردىڭ تاريحى باستالادى.

 

 

ب.كارىباەۆ،

 ۇعا كوررەسپوندەنت مۇشەسى،

ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ
پروفەسسورى

 

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار