27 اقپان, 11:16 696 0 اتاجۇرت باقىتبەك قادىر

ازاماتتىق الۋدىڭ ماشاقاتى

ازاماتتىق – جەر بەتىندە تىرشىلىك ەتكەن ءاربىر ادامنىڭ بەلگىلى ءبىر ەلدە ءومىر سۇرۋىنە حاقىلى ەكەنىن جانە سول ەلدىڭ زاڭدى ازاماتى ەكەنىن ايقىندايتىن باستى قۇجات. ايتكەنمەن دۇنيەجۇزىندەگى ءاربىر جاندى-جانسىز زاتتىڭ، تىپتەن ءۇي جانۋارىنىڭ دا ءتيىستى قۇجاتى بار. زاڭدى قۇجاتى بار ءاربىر زاتتىڭ  ءوز حاقىسى دا بەلگىلەنگەن. سوندىقتان دا كەز كەلگەن ەلدىڭ ازاماتتىق قۇجاتىن الۋ – ابىرويلى مىندەت. ولاي دەيتىنىمىز ازاماتتىق قۇجاتى جوق ادامنىڭ قوعامدىق ستاتۋسى جانە الەۋمەتتىك مۇمكىندىگى تومەن. سەبەبى ازاماتتىق –  ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىنىڭ جيىنتىق  ۇعىمىن بىلدىرەتىن قۇجات. تىپتەن ادام قولىنداعى ازاماتتىعىنان ايىرىلىپ قالۋى دا مۇمكىن (ارينە، زاڭدا كورسەتىلگەن تالاپتاردى بۇزعان جاعدايدا). سوندىقتان دا ازاماتتىق قۇجاتتىڭ قانشالىقتى كيەلى ءھام ماڭىزدى ەكەنى تۇسىنىكتى.

قازاقستان ازاماتتىعىن الۋ تۋرالى زاڭ بويىنشا كىم­دەر ازا­مات­تىق الا الادى، كىمدەر الا ال­مايدى دەگەن ماسەلە ەمەس، ءبىز بۇل ما­قالادا شەتەلدەن كوشىپ كەل­گەن ەت­نيكالىق قازاقتاردىڭ ازا­مات­تىق الۋ ماسەلەسىن ءسوز ەتپەكپىز. سەبەبى 1991 جىلدان بەرى اتاجۇرتقا ورال­عان اعايىننىڭ ەڭ باستى «باس اۋ­رۋى» – ازاماتتىق الۋى. بۇل پرو­تسەس­­تىڭ ماشاقاتى مەن كەدەرگىلەرى كوپ. ءار جىلدار ءارتۇرلى جەڭىلدىكتەر جا­سالدى. زاڭ جوبالارى دا ۇزاق زەرت­تەلىپ، تۇزەتۋلەر مەن تولىق­تىرۋ­­لار ەنگىزىلدى. قوعامدا ءجيى تال­­قىلاۋعا ءتۇستى. بىراق قانداس­تار­دىڭ ازاماتتىق الۋ ماسەلەسى ءالى جەڭىلدەگەن جوق.

بۇعان دەيىن جازىلعان باس­پا­سوز بەت­تەرىندەگى دەرەكتەر مەن قۇزىرلى ورىنداردىڭ بەرگەن مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك، ازاماتتىق الا الماي ءجۇر­گەن قانداستارىمىز ءالى دە كوپ. وتكەن 2-3 جىلعى ءمالى­مەت­تەرگە كوز جۇگىرتسەك، 2017 جىلى ەڭبەك جانە حا­لىق­­تى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنە قاراستى كوشى-قون كوميتەتىنىڭ وكىلى باعلان قاسەنوۆتىڭ ايتۋىنشا، 2 مىڭداي ورالمان كۋالىگىنىڭ مەر­زىمى ءوتىپ كەتكەن.

2018 جىلى قاراشادا پارلا­مەنت دەپۋتاتتارى قانداستاردىڭ ازا­ماتتىق الۋ ماسەلەسىن جەڭىل­دە­تىلگەن تارتىپپەن شەشۋ تۋرالى ۇكى­­مەت­كە حات جازىپ، دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان. دەپۋتاتتىق ساۋال­دا «ازاماتتىق الا الماي جۇرگەن قانداستاردىڭ سانى 7 مىڭعا جۋىق ەكەنى» ايتىلعان.

ەكى تسيفردىڭ دا از كورسەتكىش ەمەس ەكەنى بەلگىلى. جەتى مىڭ تاع­دىر، جەتى مىڭ ماسەلە. الايدا 2019 جى­لى ناۋرىز ايىندا ورالمان ءمار­­تە­بەسىنىڭ ۋاقىتىن ۇزارتۋ تۋ­رالى تۇڭعىش پرەزيدەنت ن.نازار­باەۆ­­تىڭ جاريالاعان ءبىر جىلدىق مورا­تو­ريى – جوعارىدا ايتىلعان ازا­مات­تىعى جوق قانداستاردىڭ كو­بى­نىڭ ازا­ماتتىققا يە بولۋىنا وڭ ىق­پا­لىن تيگىزدى.

بۇعان گازەتتىڭ قانداستارعا ارنالعان ATAJURT  جوباسى ايا­سىندا وڭىرلەردى ارالاپ، ازامات­تار­دىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسۋ بارىسىندا ناقتى كوز جەتكىزگەن ەدىك. ەلباسىنىڭ ورالمان مارتەبە­سىن ۇزارتۋ تۋرالى باستاماسىنىڭ ايا­سىن­دا ءبىر عانا قاراعاندى وبلى­سىن­دا مىڭعا جۋىق قانداس ازامات­تىق العان.

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەت­تىك قورعاۋ مينيستر­لىگى­نىڭ وتكەن جىلدىڭ 26 تامىزدا جاريالاعان مالىمەتى بويىنشا، اكتسيا شەڭبەرىندە ەلىمىزدە 5 789 ەت­نيكالىق قازاق «ورالمان ءمار­تەبەسى» كۋالىگىنىڭ مەرزىمى ۇزار­تىل­عان. ونىڭ 4 909-ى ازاماتتىق الۋعا قۇجاتتارىن تاپسىرعان.

ەگەر بۇل اكتسيا جاريالانباسا قانشاما قانداستاردىڭ ازا­ماتتىق الۋ ماسەلەسى جانە ازامات­تار­دىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى قيىن­داي تۇسەرى ءسوزسىز ەدى. سوندىقتان دا مۇن­داي جەڭىلدىكتىڭ اسا قاجەت ەكە­نىن دالەلدەۋ ءۇشىن بۇدان باسقا قان­داي مىسال كەلتىرۋگە ەدى.

مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ پرەزيدەنتتىك مىندەتتى قا­بىلداعان­نان كەيىنگى ءمالىم­دەمە­سىندە كوشى-قون ساياساتىندا ەلباسى­نىڭ ۇستان­عان باعىتىن جالعاس­تىرا­تىنىن جەتكىزگەن بولاتىن.

«قانداستاردى قاعازباستىلىق­تان، بيۋروكراتيادان مەيلىنشە ارىلتۋ ءۇشىن ەلباسى جاريالاعان اك­تسيا ءالى دە جالعاسىن تابۋى قا­جەت»، – دەيدى كوشى-قون سالاسى­نىڭ ءبى­لىكتى مامانى تالعات ءمۇرسالي.

ازاماتتىق الۋدا كەزدەسەتىن كەدەرگىلەر

2013 جىلى 10 جەلتوقسان كۇنى بە­­كى­تىلگەن «قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ كەيبىر زاڭ اكتىلەرىنە ەڭبەك ميگراتسياسى ماسەلەلەرى بويىنشا تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭىنا سايكەس قانداستارعا ازاماتتىق قازاقستانعا كوشىپ كەلگەن سوڭ 4 جىلدان كەيىن بەرىلەدى دەپ كورسەتىلگەن. بۇل زاڭ قانداستار مەن ولاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋشى­لاردىڭ نارازىلىعىن تۋدىرىپ، قوعامدا قىزۋ تالقىلاۋعا ۇلاستى. 2018 جىلى زاڭعا قايتادان وزگەرىس­تەر ەنگىزىلىپ، شەتەلدەن كەلگەن ەت­نيكالىق قازاقتار 1 جىلدىڭ ءىشىن­دە ازاماتتىق الاتىن بولعان. بىراق سول ۋاقىتقا دەيىن جارامدىلىق مەرزىمى شەكتەۋسىز تۇردە بەرىلىپ كەل­گەن «ورالمان» مارتەبەسى 1 جىل­عا عانا جارامدى بولىپ بەكىتىلدى.

ازاماتتىق الۋعا باستى كە­دەر­گىلەردىڭ ءبىرى – «ورالمان مارتەبەسىنىڭ»  مەرزىمدى ۋاقىتىنىڭ قىسقالىعىندا ەمەس، ازاماتتىق الۋعا ءتيىستى قۇجاتتاردى جيناۋدىڭ ماشاقاتىندا.

تاريحي وتانىنا ورالعان ءار قازاققا 5 كۇن ىشىندە «ورال­مان كۋالىگى» بەرىلەدى. تۇراقتى ءتىر­كەۋ­گە وتىرىپ، ىقتيارحات الادى. ارى قاراي جەرگىلىكتى ىشكى ىستەر مە­­­­كەمەلەرىنە ءتيىستى قۇجاتتارىن تو­­لىق وتكىزسە، جەڭىلدەتىلگەن ءتار­تىپ­­پەن 3 اي ىشىندە، ارى كەتسە ءبىر جىل­دا ازاماتتىعىن الادى. بىراق بۇل جۇمساقتاپ ايتقاندا ءسوز ءجۇزىن­دە. ال ءىس جۇزىندە قانداستار كوپتە­گەن وتكەلدەن وتەتىنى بەلگىلى. ەندى ءتيىس­تى قۇجاتتاردىڭ تىزىمىنە جەكە-جەكە توقتالىپ وتسەك.

ورالمان كۋالىگىنىڭ جىرى

شەتەلدەن كوشىپ كەلگەن قان­داس ءۇشىن ورالمان كۋا­لىگىن الۋ قيىندىق تۋدىرمايدى. ارى كەتسە ءبىر اپتادا دايىن (5 جۇمىس كۇن) بولادى. 1 جىلعا عانا بە­رىلەتىن ورالمان كۋالىگىنىڭ جا­رام­دى مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن قان­داس­تار كوپ. ال ورالمان كۋالىگىنىڭ ۋا­قىتى ءوتىپ كەتكەن سوڭ ازاماتتىققا تاپ­سىرۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلادى. تەك زاڭدا كورسەتىلگەن شارت بويىن­شا ازاماتتىققا تاپسىرۋعا بولادى. مى­سالى، ازامات سول ەلدىڭ ازامات­تى­عىنان شىققانى تۋرالى انىق­تاما اكەلۋى قاجەت. ال ءبىر جىلعا عا­نا جارامدى ورالمان كۋالىگى قاي­تا ۇزارتىلمايدى. تەك بۇرىنعى ءوزى تۇرعان ەلىنەن ازاماتتىقتان شىق­قانى تۋرالى انىقتاما اكەلىپ قا­نا قازاقستان ازاماتتىعىن الۋعا قۇجات وتكىزە الادى. ال بۇعان قارا­ما-قايشى كەلەتىن جانە ءبىر ماسەلە بار. مىسالى، قىتاي ەلى ونداي انىق­تامانى بەرە سالمايدى. ولار­دىڭ دا ءوز تا­لا­بى بار. ەگەر قى­تايدىڭ ازامات­تىعى­نان شىققىڭىز كەل­سە، باسقا ەلدىڭ ازاماتى بول­عا­نىڭىزدى انىقتاي­تىن انىق­تاما­نى قىتاي تاراپىنا تاپسىرۋى كە­رەك. سوندا عانا ولار  «ازامات­تىق­تان شىقتى» دەگەن انىقتاما بەرەدى. ونىڭ ءوزىن ەكى جىلدان كەيىن عانا الا الادى. وسىنداي ەكى  ەلدىڭ ءبىر-ءبى­رىنە قارا­ما-قايشى زاڭداردىڭ زار­دابى قان­داستارعا ءتيىپ كەلەدى.

قولدانىستاعى جاڭا زاڭ جو­باسىنا سايكەس، «قازاقستان­دا ورالمان مارتەبەسىن العان ەتني­كالىق قازاقتارعا جەڭىلدەتىل­گەن تارتىپپەن ازاماتتىق الۋ ءۇشىن قو­لايلى جاعداي جاسالدى. بۇل مارتە­بە ءبىر جىلعا جارامدى. مارتەبەنى ۇزارتۋ ورالمان مارتەبەسى توقتا­تىل­عان كۇننەن باستاپ ءۇش ايدان اسپايتىن مەرزىمگە ءوتىنىش بەرگەن كەز­دە جەڭىلدەتىلگەن تارتىپپەن ازا­مات­تىق الۋ ءۇشىن عانا كوزدەلەدى»، – دەيدى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەتتىك قورعاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى احما­دي سارباسوۆ.

ازاماتتىق الۋ ءۇشىن تالاپ ەتىلەتىن قۇجاتتار

ازاماتتىق الۋ ءۇشىن جينا­لا­تىن قۇجاتتاردىڭ ءتىزىمىن جانە ونىڭ جۇزەگە اسۋ بارىسىن ەگ­جەي-تەگجەيلى جىكتەۋ ۇزاق پروتسەستى قاجەت ەتەدى. سەبەبى جينايتىن قۇ­جات­تاردىڭ ءتىزىمى كوپ. سونىمەن قا­تار زاڭ بىرەۋ بولعانىمەن ءار ءوڭىردىڭ ءىستى جۇزەگە اسىرۋ تاسىلدەرى ءارتۇرلى. كوشى-قون سالاسىندا قان­داس­تاردىڭ قۇجاتتاندىرۋ ماسە­لە­سىمەن اينالىسىپ جۇرگەن «اتاجۇرت» بوس­قىندار مەن قانداستاردى قول­داۋ قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى، زاڭ­گەر تالعات ءمۇرساليدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، مۇنداي ارتۇرلىلىكتى قو­شى-قون زاڭىنىڭ ءالى دە جەتىل­دىرىل­مەۋىنەن دەيدى.

سونىمەن ازاماتتىق الۋ ءۇشىن تالاپ ەتىلەتىن قۇجاتتار: سوت­تالماعانى تۋرالى انىقتاما، ۇلتى قازاق ەكەنىن راستايتىن انىق­­تاما، سول ەلدىڭ ازاماتتىعىنان شىعۋ تۋرالى انىقتاما (شىعۋ پاراعى) جانە ەلشىلىكتىڭ كەلىسىمى. ء(وز­بەكستان قازاقتارىنىڭ «شىعۋ پارا­عىن» الۋى ءبىراز شىرعالاڭعا سالادى. بۇل ءوزى ءبىر ۇلكەن تاقىرىپ). وسى ءتورت باستى انىقتامانىڭ ءار قايسىسىنىڭ قۇنى – $10. ال جىل­دام الۋ كەرەك بولسا – $20. (استانا­دان الىس وڭىردەن كەلەتىن قانداستار كەي انىقتامالاردى $20-عا الۋعا ءماجبۇر بولاتىن كەزدەرى دە ءجيى ۇشىراسادى). ەلشىلىكتىڭ بارلىق قىز­­مەتى اقىلى (دوللار ارقىلى) ءجۇ­زەگە اسادى. ءار انىقتاما 5 جۇمىس كۇ­نىندە دايىن بولادى.

ەندى بۇل الىنعان قۇجاتتاردى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى­نىڭ كونسۋلدىق قىزمەت دەپارتا­مەن­تىنەن لەگاليزاتسيادان وتكىزەدى. بۇل قىزمەتتىڭ قۇنى ارقايسى 10 مىڭ تەڭگە، 3 انىقتاما 30 مىڭ تەڭ­گە­نى قۇرايدى. بۇل باستى انىقتاما­لار­دان بولەك تاعى دا 20-عا جۋىق قۇ­جاتتىڭ ءتىزىمى بار. بۇرىنعى زاڭ بويىنشا ازاماتتىققا تاپسىراتىن قانداستار فورما 086 مەديتسينالىق انىقتاما وتكىزەتىن. قازىر ول تالاپ الىنىپ تاستالدى.

الايدا دەنساۋلىق ساقتاۋ مي­­­نيسترىنىڭ 2011 جىلعى 30 قىر­كۇيەكتەگى №664 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن شەتەلدىكتەرگە جانە ازاماتتىعى جوق ادامداردىڭ ق­ا­زاقستان اۋماعىنا كەلۋىنە تىيىم سا­لاتىن اۋرۋلاردىڭ تىزبەسى:  نا­شاق­ور­لىق; پسيحيكالىق بۇزىلۋ (اۋرۋ); تۋبەركۋلەز; لەپرا (گانسەن اۋ­رۋى); جىنىس جولدارىمەن بەرى­لە­تىن ينفەكتسيالار (ججبي) – مە­رەز، مەرەز ليمفوگرانۋلەماسى (دو­نوۆانوز), شانكرويد; ءجىتى ين­فەك­تسيالىق اۋرۋلار ء(جىتى رەس­پيرا­تورلىق ۆيرۋستىق ينفەكتسياسى (تى­نىس ورگاندارىنىڭ ءجىتى ۆيرۋس­تىق ينفەكتسياسىنان) جانە گريپتەن باسقا) قاتارلى 6 ءتۇرلى انىق­تامادان وتپەگەن ادامعا ازا­مات­تىق بەرىلمەيتىنى تۋرالى ار­نايى بۇيرىق شىققان. قانداستار ازا­ماتتىق الۋ ءۇشىن بۇل بۇيرىقتا كور­سەتىلگەن 6 ءتۇرلى انىقتامانى جي­­­نايدى.

بۇل انىقتامالاردىڭ بار­لى­عى اقىلى. جيىنى 27 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. سونىمەن بىرگە 6 ءتۇرلى انىقتاما 1 ەمحانادان بەرىل­مەي­دى. ارقايسىسى قالانىڭ ءارتۇرلى جەرىنە ورنالاسقان بولۋى مۇمكىن جانە ۇزىن-سونار كەزەك كۇتۋدى ەلەس­تە­تىپ كورىڭىز.

سونىمەن وسىنشا قۇجاتتىڭ ءبارىن سەرگەلدەڭگە ءتۇسىپ ءجۇ­رىپ جيناعان قانداستار تاعى ءبىر كە­دەر­گىگە تاپ بولادى. ول – تۇراقتى ءتىر­كەۋ ماسەلەسى. كوشى-قون زاڭىندا ۋا­قىتشا تىركەۋگە تۇرۋ، بەيىمدەلۋ، ىق­پالداستىرۋ دەگەن تارماقتارى بار. بىراق بۇل زاڭدا تولىققاندى ءجۇ­زەگە اسىپ جاتقان جوق. كەيبىر ءوڭىر­لەردە مۇنداي ءبىر جىلعا بەرى­لە­تىن الەۋمەتتىك جاتاقحانالار بار. الاي­دا بۇل ەلىمىزدىڭ بارلىق ءوڭى­رىن­دە قاراستىرىلماعان. وسى كەزدە الا­قانىن ىسقىلاپ دەلدالدار شى­عادى. تۇراقتى تىركەۋگە تۇر­عىزۋ ءۇشىن ەڭ كەمى 90 مىڭ تەڭگە تا­لاپ ەتەدى. بۇل ءبىر ادامعا عانا. كوپ­بالالى وتباسىلار ءۇشىن ۇلكەن شى­عىن. ال بۇل قارجىلاردان مەم­لەكەتكە ءبىر تيىن تۇسپەيدى. تەك دەل­دالداردىڭ قالتاسى قامپايادى.

شەتەل پاسپورتى ازامات­تىق العانعا دەيىن 6 رەت اۋ­دار­تادى ەكەن. ءار اۋدارما 3 500 تەڭ­گە. ارقايسىسى نوتاريۋسپەن زاڭ­­داستىرىلادى. قىسقاسى، ازامات­تىق­قا تاپسىرۋ ءۇشىن ءار قانداس ور­تاشا ەسەپپەن 90 مىڭ تەڭگە جۇم­ساي­دى ەكەن. (تۇراقتى تىركەۋدى قوس­پاعاندا).

تۇراقتى تىركەۋگە تۇرىپ، ءتورت انىقتامانى اكەلگەن سوڭ، ەكى اي ىشىندە ىقتيارحات شىعادى. ودان كەيىن تاعى دا 3-4 قۇجاتتىڭ ءتىزىمى بەرىلەدى. ول قۇجاتتاردى جي­ناپ، فوتوعا ءتۇسىپ، ازاماتتىققا تاپ­سىرادى. وتكىزىلگەن قۇجاتتار دۇرىس بولسا ازاماتتىق التى اي ءىشىن­­دە شىعادى. ويتكەنى 6 اي بويى ءتيىستى مە­­كەمەلەردىڭ تەكسەرۋىنەن وتەدى.

سوتتالماعانى تۋرالى انىقتاما

سوتتالماعانى تۋرالى انىق­تا­ما بولماسا ىقتيارحات بە­رىل­مەيدى. ىقتيارحات – الەمدىك ءتا­جىريبەدە بار قۇجات. ەتنيكالىق قازاق­تار قازاقستان ازاماتتىعىن الۋ ءۇشىن اۋەلى «ورالمان مارتەبەسىن» يە­لەنىپ، سو­سىن ىقتيارحات الادى. ىق­تيارحات الۋ ءۇشىن سوتتالماعانى تۋ­رالى انىقتاما تاپسىرۋعا ءمىن­دەتتەلگەن.

كوشى-قون زاڭى 49 باپتىڭ 9 تار­ماقشاسىنداعى سوتتال­ما­­عانى تۋرالى انىقتاما قى­تايدان كەلەتىن قازاقتاردان سۇرال­ماي­دى. سەبەبى قىتاي ەلى قىلمىستى بول­عان، سوتتالعان ادامدى شەتەلگە شىعار­مايدى، پاسپورت بەرمەيدى.
ول قىتاي زاڭىمەن شەگەلەگەن. بۇل سايا­سات كوپتەگەن قانداستار مەن ما­­مان­داردىڭ نارازىلىعىن تۋدى­رىپ، كوشى-قون پروتسەسىنە كەدەرگى ەكەنى ايتىلعان سوڭ، كوشى-قون قىز­­مەتى مۇنداي انىقتاما الۋ شار­تىن (اسىرەسە قىتايدان كەلە­تىن­دەرگە) ءتيىستى مينيسترلىكتەن ەمەس، قونىس اۋ­دارۋشىنىڭ تۇرىپ جاتقان مە­كەنىندەگى پوليتسيا بولىمشەسىنەن دە السا بولادى دەپ وڭايلاتقان.

ۇلتى – قازاق

ازاماتتىق الۋ ءۇشىن قويى­لا­تىن تا­لاپتاردىڭ ءبىرى – ۇلتى­نىڭ قازاق بولۋى. ازاماتتىققا ءوتى­نىش تاپ­سىر­­عان كەز كەلگەن ازاماتتىڭ ۇلتى­نىڭ قازاق بولۋى شارت. سەبەبى ازا­­ماتتىق تۋرالى زاڭ­نىڭ 3-با­بىن­دا بىلاي دەلىنگەن: «قازاقستان رەسپۋبليكاسى جاپپاي قۋعىن-ءسۇر­گىن، كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ كەزەڭ­دەرىن­دە، ادامگەرشىلىككە جات وزگە دە سايا­سي شارالار سالدارىنان رەسپۋب­ليكا (قازاقستان) تەرري­توريا­سىنان كەتۋگە ءماجبۇر بولعان ادام­دار مەن ولاردىڭ ۇرپاقتارى­نىڭ ءوز تەرري­تورياسىنا قايتىپ ورالۋى ءۇشىن، سونداي-اق باسقا مەم­لەكەتتەر تەر­ريتورياسىندا تۇرا­تىن قازاقتار ءۇشىن جاعداي جاساي­دى».

سوندىقتان ول زاڭدى انىق­تاما ارقىلى دالەلدەنەدى. كو­شىپ كەلگەن ەلىنىڭ قۇزىرلى ورىن­دارىنا جۇگىنەدى.

بۇل انىقتاما، اسىرەسە ەۋروپا­دان كوشىپ كەلەتىن قانداس­تار­عا ۇلكەن كەدەرگى. بۇل تۋرالى گا­­­زەتىمىزدىڭ №6 سانىندا (13.02.20) «تۇركيادان كەلگەن قانداستار قازاق ەكەنىن نەگە دالەلدەي الماي ءجۇر؟» دەگەن تاقىرىپتا ماقالا جاريالان­دى. تۇركيا ەلىنەن كوشىپ كەلەتىن قان­داستار ۇلتى قازاق ەكەنىن دالەل­دەي­تىن انىقتامانى بۇرىن دۇنيە­جۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستى­عى­نان الىپ كەلگەن. ەندى ەلدەگى كو­شى-قون زاڭى بويىنشا بۇل انىق­تاما قابىلدانباي وتىر. ياعني، كە­دەرگى تۇركيا تاراپىنان ەمەس، ەلى­مىزدىڭ شىعارعان كوشى-قون زاڭىن­دا­عى تالاپ كەدەرگى بولۋىندا.

ەكىنشى، يران يسلام رەسپۋب­لي­كاسىنان كوشىپ كەلەتىن قانداستاردىڭ ۇلتى قازاق ەكەنىن انىقتايىن قۇجاتتى الۋى قيىن. سەبەبى يران ەلىندە ازاماتتاردىڭ قۇ­جاتىندا ۇلتى جازىلمايدى. سون­دىقتان يران ەلىننەن كوشىپ كەلگەن قانداستار ۇلتىنىڭ قازاق ەكە­نىن دالەلدەي الماي كوپ اۋرە-سار­ساڭعا تۇسەدى. قازاقستان كوشى-قون قىزمەتى ۇلتى قازاق ەكەنىن ءدا­لەلدەيتىن قۇجاتتى ەلشىلىك ار­قىلى الۋدى تالاپ ەتەدى. ال يران ەلىنىڭ كونسۋلى ونداي قۇجات بەرمەيدى. يران قازاقتارى ول انىق­تامانى الۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى مەشىتكە ءجۇ­گىنەدى. مەشىت يمامى «مىنا ازا­ماتتىڭ ۇلتى قازاق» دەگەن ءبىر جا­پىراق قاعاز جازىپ بەرەدى (پارسى ءتى­لىندە).  ال قازاقستان زايىرلى مەم­­لەكەت، يران اتى ايتىپ تۇرعان­داي ءدىني مەملەكەت. وسىنداي قارا­ما-قايشىلىقتار يران قازاقتارى­نىڭ قۇجاتتانۋىنا زور كەدەرگى كەل­تىرىپ وتىر. وسى رەتتە قىتاي، رە­سەي، موڭعوليا قازاقتارى ءۇشىن بۇل انىقتامانى الۋعا كوپ كەدەرگى جوق.

ازاماتتىقتى تەز الۋدىڭ ءبىر جولى

2014 جىلى قازاقستان ۇكىمەتى سول جىلدىڭ 20 ناۋرىزىندا «ورال­مان­دار قونىستاندىرىلاتىن ءوڭىر­لەردى انىقتاۋ» تۋرالى قابىلداعان № 248 قاۋلىسىندا نۇر-سۇلتان مەن ال­ماتىدان باسقا 14 وبلىستى اتا-­عان.

2019 جىلى ەڭبەك جانە الەۋ­مەت­تىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ بۇي­رىعىمەن قانداستاردى قونىس­تان­دىرۋعا 5 وبلىس بەلگىلەندى، ولار: اقمولا، پاۆلودار، قوستاناي جانە شىعىس قازاقستان، سولتۇستىك قا­زاق­ستان وبلىستارى.

جوعارىدا كوپتەگەن قانداس­تاردىڭ ازاماتتىق جانە جاردەماقى الا الماي سارساڭعا ءتۇسۋى­نىڭ تاعى ءبىر سىرى – «ورالمان­دار قونىستاندىرىلاتىن وڭىرلەردى انىقتاۋ» تۋرالى قاۋلى جايلى اق­پاراتتىڭ جەتكىلىكسىزدىگى. شەتەل­دەن كوشىپ كەلگەن قانداستار ەڭ ءبىرىنشى وسى اتالعان وڭىرلەرگە بار­سا، ازاماتتىقتى تەز ارادا الۋعا ءمۇم­كىندىك مول.

شەتەلدىك ەتنيكالىق رەپاتريانتتاردىڭ ازاماتتىق الۋ مودەلى

ءبىرىنشى جانە ەكىنشى دۇنيە­جۇزى­لىك سوعىستاردىڭ الاپات زار­دابىمەن بىرگە باسقا دا تاريحي وقيعالارعا بايلانىستى الەمنىڭ ءار تا­رابىندا جۇرگەن دياسپورالار تا­ريحي وتانىنا كوشۋىنە مۇمكىن­دىك بار. بۇل كوشى-قون ساياساتى گەر­مانيا، يزرايل، رەسەي جانە قا­زاقستان قاتارلى ەلدەردە جۇرگىزىلۋ­دە. قازاقستان كوشى-قون ساياساتى الەم­دىك تاجىريبەلەردى دە قالىس قال­دىرعان جوق.

گەرمانيا – ەتنيكالىق رە­پاتريانت ساياساتىنىڭ مودە­لىن­دە 100 مىڭ ادامعا دەيىن ازا­مات­تاردى قابىلداۋعا ارنالعان كۆوتا بار. بۇل رەتتە گەرمانياعا كىرۋ ءۇشىن ەتنيكالىق نەمىستەرگە ءتىلدى جانە نەمىس مادەنيەتى مەن ءداستۇرىن بىلۋىنە جوعارى تالاپتار قويىلادى. ەتنيكالىق نەمىستەر گفر-گە كەلگەن كەزدە ارناۋلى جەتى قا­بىلداۋ لا­گەرلەرىنىڭ بىرىنە تىركەلە­دى جانە بەلگىلى ءبىر جەردىڭ اۋما­عىندا (اكىمشىلىك) تۇرۋعا جولداما الادى. رەپاتريانت مارتەبەسىن ء(بىزدىڭ «ورال­مان مارتەبەسىنە» ۇقساس) ال­عاننان كەيىن «قانداس» نە­مىس­تەر اۆ­توماتتى تۇردە گەرما­نيا ازامات­تىعىن الادى. الەۋمەت­تىك قولداۋعا كەلەتىن بولساق، نەمىس ءتىلىن وقىتۋ كۋرسى تولەنەدى جانە زەي­نەتاقىنى ەسەپتەۋ كەزىندە شىق­قان ەلىندەگى ەڭبەك ءوتىلى ەسەپكە الى­نادى.

رەسەي فەدەراتسياسى – كو­شى-قون ساياساتىندا شەتەلدە تۇرا­تىن وتانداستاردىڭ ەرىكتى ءتۇر­دە قونىس اۋدارۋىنا جەڭىلدىك كوز­­دەلگەن. شەتەلدەن كوشىپ بارعان ەتني­كالىق ورىستار بەلگىلى اۋماققا تىركەلگەن سوڭ جانە ازاماتتىق العانعا دەيىن مەكتەپكە دەيىنگى ءتار­بيەلەۋ، جالپى جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ، الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ،  جۇمىسپەن قامتۋ مەملەكەتتىك جانە مۋنيتسي­پال­دىق مەكەمەلەرى قىز­مەتتەرىن قامتيتىن وتەماقى پا­كەتىن بەرۋ ارقىلى جاردەمدەسەدى.

يزرايل – ەتنيكالىق نە­مەسە ءدىني توپقا تيەسىلى ەكە­نىن دالەل­دەگەن ەۆرەيلەرگە باستاپقى ور­نا­لاسۋعا، كۇندەلىكتى شىعىستارعا، ءپا­تەر جالداۋعا جانە يۆريت ءتىلىن ءۇي­­رەنۋگە  قارجىلاي كومەك كورسە­تە­دى. بۇل رەتتە كوشىپ كەلۋ­شىلەر شە­كارادان وتىسىمەن بىردەن ازا­مات­تىق الادى.

 

P.S. قازاقستان – دۇنيەجۇزىندەگى ءار قازاقتىڭ تاريحي وتانى. زاڭدا كورسەتىلگەندەي ءار ەتنيكالىق قازاققا ازاماتتىق بەرىلەدى. جەڭىلدەتىلگەن جولدارى دا جىل سايىن جەتىلىپ كەلەدى. الايدا باسى ارتىق قۇجاتتار مەن كەدەرگىلەر قازاق كوشىنە ءالى دە سالقىنىن تيگىزىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس.

سوڭعى جاڭالىقتار