27 اقپان, 09:10 1154 0 ادەبيەت "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

حاكىمنىڭ جيىرما بەسىنشى قارا ءسوزى جانە ءبىز

ابايدىڭ قارا سوزدەرىندەگى ءتىل ءبىلۋ، ءبىلىم الۋ جايىن جان-جاقتى قوزعاعان مىنا ءبىر جولدارعا نازار اۋدارايىق. ۇلى ويشىل بىلاي دەيدى:  «ورىسشا وقۋ كەرەك، حيكمەت تە، مال دا، ونەر دە، عىلىم دا – ءبارى ورىستا تۇر. زارارىنان قاشىق بولۋعا، پايداسىنا ورتاق بولۋعا ءتىلىن، وقۋىن، عىلىمىن بىلمەك كەرەك. ونىڭ سەبەبى – ولار دۇنيەنىڭ ءتىلىن ءبىلدى... سەن ونىڭ ءتىلىن بىلسەڭ، كوكىرەك-كوزىڭ اشىلادى. اربىرەۋدىڭ ءتىلىن، ونەرىن بىلگەن كىسى سونىمەنەن بىردەيلىك داعۋاسىنا كىرەدى... ورىستىڭ عىلىمى، ونەرى – دۇنيەنىڭ كىلتى، ونى بىلگەنگە دۇنيە ارزانىراق تۇسەدى».

بۇلار – ويشىل اقىننىڭ سوناۋ XIX عاسىردا جازعاندارىنان. عاقى­ليا­سىنداعى 25-ءشى سوزدەن الىنعان ۇزىك­تەر. وسى جولداردىڭ «ورىستىڭ ءتىلى – دۇنيەنىڭ كىلتى» دەپ قىسقا تۇجى­رىم­دالعان نۇسقاسى كەشەگى سوۆەت زا­ما­نىندا باعدارشام ىسپەتتەنىپ، بار­شامىزدىڭ سانامىزدا جارقىراپ جانىپ تۇرعانى بەلگىلى. ونى تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى باستالعالى، اسىرەسە قازىرگى تاڭدا دا ۇمىتقان ەمەسپىز. ايتسە دە،  بۇل تۇ­جىرىمدى بۇگىنگى 21-ءشى عاسىردا كەي­دە كەيبىر ساياساتكەرلەرىمىز ەسىمىزگە سالىپ قويادى. سوعان قاراپ، ۇلى اباي وسيەت­تەرىن وسىناۋ ازاماتتارىمىز تىم بىرجاقتى تۇسىنگەن ەكەن-اۋ دەگەن ويعا ەرىكسىز جىعىلاسىڭ...

كوڭىل كۇي كوگىن وتارشىلدىق بۇل­تى قىمتاپ تۇرعان كەزەڭدەگى اتالعان پايىمدارىندا (25-ءشى قارا سوزىندە) ۇلى ويشىل اباي اتامىز بالانى ورىس­شا وقىتۋدى كەرەك ەتۋدىڭ شارتىن دا ايتقان. «اۋەلى مال تابۋ كەرەك» دەگەن. ونىسىن: «قارنى اش كىسىنىڭ كوڭى­لىندە اقىل، بويىندا ار، عىلىمعا قۇ­مارلىق قايدان تۇرسىن؟»  دەپ دايەك­تەگەن.  «مالدىڭ تاپشىلىعى» تويىپ تا­ماق ءىشىپ، ەڭسەنى كوتەرىپ جۇرۋگە ءمۇم­كىندىك بەرمەيتىنى ءوز الدىنا، «اعايىن­نىڭ ارازدىعىنا ۋا ءارتۇرلى ءبا­لەگە، ۇرلىق، زورلىق، قۋلىق، سۇمدىق سە­كىلدى نارسەلەرگە ۇيىرلەندىرۋگە سەبەپ بولاتۇعىن» پالەكەت ەكەنىن دە  اتاپ كور­سەتكەن. ەڭبەكتەنىپ «مال تاپسا – قارىن تويادى». سودان سوڭ ءبىلىم ىزدەيدى، «ءبىلىم تۇگىل، ونەر كەرەك» ەكەنىن ءتۇ­سىنە­دى. «سونى ۇيرەنەيىن، نە بالاما ۇيرە­تەيىن» دەگەن جاقسى ويعا كەتەدى. بىراق مويىنداۋ كەرەك، «جاقسى ويعا» قۇلا­عاننىڭ ءبارىنىڭ بىردەي نيەتى تازا بولا بەرمەيدى. اقىن ءدال اڭعارعان: «لاكين وسى كۇندە ورىس عىلىمىن بالاسىنا ۇيرەتكەن جاندار سونىڭ قارۋىمەن تاعى قازاقتى اڭدىسام ەكەن دەيدى». ياعني شالاساۋات، پارەقور ءتىلماش قا­تارىنىڭ كوبەيگەنىنە نارازىلىق ءبىل­دىرەدى. شەشىمدى تۇردە: «جوق، – دەيدى، – ولاي نيەت [ەتۋ] كەرەك ەمەس». ورىس­شا وقۋدى قازاق ۇستىنەن ھارامدىقپەن وڭاي پايدا تابۋ كوزىنە اينالدىرما دەيدى.

اقىننىڭ سول زاماندا ورىسشا وقىعان قازاققا بەرگەن كەڭەسى مىنانداي: «مالدى قالاي ادال ەڭبەك قىلعاندا تابادى ەكەن، [بارشا قازاققا] سونى ۇيرەتەيىك!». «ورىسشا وقىعان­دار­دىڭ جاردەمىمەن ورىستىڭ وزىق جۇمىس تاسىلدەرىن ءتۇ­سىنىپ كورگەندەر جانە ولاردى ۇيرەنۋشىلەر كو­بەيسە» دەيدى دانىشپان اقىن، سوندا «ۇلىقسىعان ورىستاردىڭ جۇرتقا بىردەي زاكونى بولماسا، زاكونسىز قورلىعىنا كونبەس ەدىك». مىنە، قاراڭعى حالىق اراسىندا ءومىر سۇرگەن اباي ويشىلدىڭ ارمانى:  قازاققا ۇلىق بولىپ كەلگەندە يمپەر-يادا با­ر زاڭدى بەلىنەن باسىپ، ءوز دەگەنىن قا­لاۋىن­شا جاساي بەرەتىن وتارشىل ورىستىڭ وزبىر­لى­عىنا باس شۇلعي بەرمەۋ، «ۇلىقسىعان ورىسقا» ەمەس، بارشاعا ورتاق زاڭعا عانا باعىنۋ. ال بۇل ءۇشىن ورىستىڭ ءتىلىن ءبىلۋ قاجەت. ورىستىڭ ءتىلىن «قازاق­قا كۇزەتشى بولايىن دەپ، ءبىز دە ەل بولىپ، جۇرت بىلگەندى ءبىلىپ، جۇرت قاتارىنا قوسىلۋدىڭ قامىن جەيىك دەپ نيەتتەنىپ ۇيرەنۋ كەرەك». وسىنداي پايىم­دارىن تارقاتا كەلە، اقىن ويىن بىلاي شە­گەندەيدى: «تۋراسىن ويلاعاندا، بالاڭا قاتىن اپەر­مە، ەنشى بەرمە، بارىڭدى سالساڭ دا، ورىستىڭ عى­لىمىن ۇيرەت! مىنا مەن ايتقان جول – مال ايار جول ەمەس. قۇدايدان قورىق، پەندەدەن ۇيال، بالاڭ بالا بولسىن دەسەڭ – وقىت، مال اياما!»

جاقسى وسيەت، جاقسى تىلەك. ونەر-ءبىلىمى، تۇرمىسى وزىق ورىستىڭ ءتىلىن ءبىل دەگەن وسيەت­تى ۇلى ابايدىڭ ءوزى ايتقانىن كىم بىلمەۋشى ەدى؟ الايدا سونى  قازىر مەملەكەتتىك ءتىلدى قابىل العىسى كەلمەگەندەردىڭ كەز كەلگەنى ەسىنە تۇسىرە قويادى دەپ كىم ويلاعان؟ ولاردىڭ ەڭ ساۋاتى ارتىپ كەتكەندەرى مۇنى وزدەرى ۇناتپايتىن «ۇلت­شىلداردىڭ» بەتىنە باساتىنى دا كورىنىپ قالىپ ءجۇر. وندايلاردىڭ ۇلى ويشىل وسى وسيەتىندە ورىس ءتىلىن ۇيرەنۋدەگى ماقساتتىڭ ماڭىزدى جاعىن ەسكەرتە كەتكەنىن دە ۇمىت قالدىرماعانى ءجون. ورىستىڭ ءتىلىن وتارشىلداردىڭ زاڭىن ءبىلىپ، وزبىرلىعىنان قورعانۋ ءۇشىن جانە ءوز جۇرتىن ەل قاتارىنا قوسۋ ءۇشىن ۇيرەنۋ كەرەك دەگەن اقىن شارتىنا ءمان بەرە قاراۋ ءلازىم. جيىرما بەسىنشى سوزدەگى پىكىرلەر مەن ويلاردىڭ، ايتىلعان ۇسى­نىس­تاردىڭ وتارلىق قامىت كيىپ جۇرگەن XIX عا­سىر قازاعىنا ارنالعانىن ويدان شىعارماعان دۇرىس.

ۇلى اباي ايتقان وسيەت وتارشىل وكىمەتتىڭ ءىس-ارەكەتىمەن سول شاقتا تاماشا ۇشتاسىپ كەتتى. پاتشا ۇكىمەتى بۇراتانالاردى مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە  باۋلۋدى كوزدەيتىن ارنايى وقۋ ورىندارىن قازاق اراسىندا اشىپ بەرىپ جاتقان. ءسويتىپ XIX عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندە تۇركىستان ولكەسىندە اشىلعان ورىس-تۋزەم مەكتەپتەرى، XX عاسىردىڭ باسىنان دالا ولكەسىندە كوپتەپ اشىلا باستاعان ورىس-قازاق مەكتەپتەرى يمپەريا اكىم­شىلىگىنىڭ باسقارۋ جۇيەسىندەگى ەلەۋلى تەتىككە اينالعان-دى. بۇل مەكتەپتەر ارقىلى ءبىر جاعىنان  ولكەلەردى يمپەريانىڭ حالىق اعارتۋ جۇيەسىنە قوسۋ، ەكىنشى جاعىنان  قازاقتاردىڭ ءدىني بەلسەندىلىگىنە تەجەۋ سالۋ كوزدەلدى. 25-ءشى قارا سوزىندە اباي: «دىنگە دە جاقسى بىلگەندىك كەرەك. جورعالىقپەنەن كوڭىلىن السام ەكەن دەگەن نادان اكە-شەشەسىن، اعايىن-جۇرتىن، ءدىنىن، ادامشىلىعىن جاۋىرىننان ءبىر قاققانعا ساتادى. تەك مايوردىڭ كۇلگەنى كەرەك دەپ، ك... اشىلسا دا، قام جەمەيدى»، – دەگەن-ءتىن. وتار اكىمدەرى («مايور») الدىندا ءمۇلايىمسىپ قالاتىن جاعىمپازداردىڭ وسى ءبىر كەلەڭسىز قا­سيەتىن پاتشا اكىمشىلىگىنىڭ قىزمەتشىلەرى ءجىتى اڭعارا بىلگەن. ەكى ولكەنى دە تەرەڭ زەرتتەي كەلە، قازاقتاردى ورىس ءتىلىن وقۋعا بەيىم، دىنگە سونشا­لىقتى قاتتى ەمەس دەپ تاپقان. سويتكەن دە، اكىمشىلىك ءىسىن جۇرگىزۋگە كومەكشىلەر دايىنداۋ ءۇشىن، قازاقتىڭ ۇلدارىن مەملەكەت مەكتەپتەرىنە تارتقان. بولاشاق قازاق وتباسىلارىندا ورىس مادەنيەتى ەركىن ورىن الۋىن ەرتە باستان قام­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن، ەرتەڭ انا بولۋعا ءتيىس قازاقتىڭ قىزىن دا مەملەكەت مەكتەپتەرىندە وقىتۋدى باستاعان. بۇراتانالاردى بىرتىندەپ شوقىندىرۋ جوباسىن دا جاساعان. وسىنداي جانە باسقا دا جولدارمەن يمپەريا يدەولوگتارى ورىس ءتىلىن سانانى جاڭارتۋ ءتىلى، مودەرنيزاتسيا ءتىلى رەتىندە كەڭ قولدانىسقا ەنگىزىپ، قازاقتاردى اككۋلتۋراتسيالاۋدى، ياعني ورىس مادەنيەتىنە جاقىنداتا ءتۇسۋدى ماقسات ەتتى. بۇل شىنتۋايتىندا، ولكەنى ورىستاندىرۋدىڭ، تۇپتەپ كەلگەندە اسسيميلياتسيا­لاۋدىڭ العاشقى باسقىشى بولاتىن.

اباي وسى ءبىز تىلگە تيەك ەتىپ وتىرعان عا­قى­لياسىن جۇرتتىڭ ساۋاتى شامالى XIX عاسىر قازاعىنا ايتقان ەدى. پاتشا زامانىندا اشىلعان ورىس-قازاق مەكتەپتەرىندەگى شاكىرتتەردى ىنتالاندىراتىن ماقتاۋ گراموتالارىندا قازاقتىڭ ۇلى اعارتۋشىلارى اباي، ىبىراي، شو­قان سۋرەتتەرى بەينەلەنەتىن. ودان كەيىنگى، اسىرەسە سوۆەت زامانىنداعى وزگەرىستەر ورىس تىلىنە سۇرا­نىستى ارتتىرا تۇسكەندىكتەن، بيلەۋشىلەرىمىز ءاردايىم ۇلى اباي وسيەتىن تۋ ەتەتىن. كەزىندە پاتشا وكىمەتىنىڭ ورىس ءتىلىن وزگە ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرىنە كۇشتەپ ۇيرەتۋ ساياساتىن لەنين قاتتى سىناعان ەدى. ورىس ءتىلىن ورىس ەمەستەرگە زورلىق­پەن تاڭۋدىڭ دۇرىس ەمەستىگىن ايتقان. «تەگى ءبو­تەندەرگە ورىس ءتىلىن ۇيرەتۋ ءۇشىن بار بولعانى مۇق­تاجدىق تۋعىزۋ جەتكىلىكتى، ال اقىماق ۇكى­مەتتىڭ سوعان اقىلى جەتپەي تۇر» دەگەن-ءدى. بيلىككە كەلگەننەن كەيىن بولشەۆيزم تاپ سولاي ەتتى، جەر-جەردە ورىس ءتىلىنسىز كۇن كورۋ مۇمكىن بولمايتىن جاعداي جاسادى. ءۇش دۇركىن جۇرگەن الاپات اشتىق ناۋبەتىنەن سەلدىرەپ، ودان، تىڭ كوتەرۋ جەلەۋىمەن جەرى جاڭاشا وتارلانعاندىقتان ۇلتتىق ازشىلىق دەڭگەيىنە ءتۇسىپ قالعان قازاق حالقىنىڭ اراسىنا، دۇرىسىندا، ىشىندەگى ءتاۋىر جەرلەرگە قونىستانعان ەۋروپالىق جۇرتتىڭ ءتىلىن ۇيرەنۋدى ءومىردىڭ ءوزى تالاپ ەتكەن. سوۆەتتىك ءداۋىر­دىڭ «كوممۋنيزمگە ورىس تىلىمەن بارۋ» ۇرانى، تەگەۋرىندى يدەولوگيالىق جۇمىستار ناتيجەسى رەتىندە ورىس ءتىلىن «دوستىق ءتىلى»، «ەكىنشى انا ءتىلى» دەپ تانۋ، تۋراسىن ايتقاندا، قازاقتىڭ تۋعان ءتىلى­نىڭ، انا ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن مۇلدەم شەكتەدى. ونى قوعامدىق-ساياسي ومىردەن ءىس جۇزىندە ىسىرىپ تاستادى. باياعى پاتشا يدەولوگتارى مەن ساياساتكەرلەرى كوزدەگەن ماقساتقا – يمپەريا تۇر­عىن­دارىن ءبىر تىلدە سويلەتۋگە، ەتنيكالىق كەلبەتى بولەك بولعانمەن، جانىن قۇددى ورىس مۇجى­عىنداي ءبىر تۇرپاتتى ەتۋگە جەتىپ تە قالعانداي احۋال ورنادى. سوۆەت زامانىندا كەڭ قولدانىلعان فورمۋلا («ءتۇرى – ۇلتتىق، مازمۇنى – سوتسياليستىك») سانانى قىرناپ، بىرتەكتى كۇيگە ءتۇسىرۋدى كوزدەدى، تەك قانا ورىس ءتىلىن مۇلتىكسىز مەڭگەرىپ، الدەبىر ەڭبەگىمەن تانىلعانداردى  «ينتەرناتسيوناليست»  اتاندىردى. كەيبىر  ءورىستىلدى قالام­گەر­لەر قىزا-قىزا وزدەرىن «مادەنيەتتەردى جاقىن­داستىرۋدىڭ اۆانپوستىنداعى جاۋىنگەرلەرمىز» دەپ سەزىندى، تاۋەلسىزدىككە دەيىن ماقتانىشپەن سولاي ايتىپ تا ءجۇردى.  حالىقتىڭ ءبىراز بولىگى – ءتۇرى قازاق بولعانمەن، جانى ورىس، تىلدەن ماقۇ­رىم، ءىس جۇزىندە ورىسقا سىڭىسكەن، اسسيميلياتسيا­لان­عان، باسىم بولىگى – ەكى ءتىلدى، ونىڭ كوپشىلىگى ورىس­شىل بولاتىن. وسىنداي جاعدايدا تاۋەل­سىز­دىككە جەتتىك.

تاۋەلسىزدىك كەلگەندە، ورىسشىلداردىڭ سول شاقتاعى پارلامەنتتە باسىم بولۋى سالدا­رىنان، سوۆەت وداعى داۋىرىندە قازاق رەسپۋبليكاسى اتانعان سوۆەتتىك سوتسياليستىك مەملەكەتىمىزدىڭ اتاۋىنداعى وسى ەكى يدەولوگيالىق قۇرامداس ءبو­لىكتى  – «سوۆەتتىك سوتسياليستىك» دەگەن سوزدەردى الىپ تاستاپ، ەل اتاۋىن «قازاق رەسپۋبليكاسى» دەپ قالدىرۋ جايىنداعى ۇسىنىسقا ورىستار مەن ورىس­تىلدىلەر جان-تاندەرىمەن قارسى بولىپ، قا­زىر­گى اتالىمعا توقتادى. ءوزىمىزدىڭ ءورىستىل­دىلەرى­مىزدىڭ اسىرە بەلسەندىلىگىنەن العاشقى ءتىل تۋرالى زاڭ قابىلدانعان شاقتاعى باستاما – ۇكىمەتتىڭ بيلىك بۋىندارىن بىرتىندەپ مەملەكەتتىك تىلدە جۇمىس ىستەۋگە كىرگىزۋ كەستەسى قۇردىمعا كەتتى. سودان بەرى «ءتىلدى دامىتۋ كەرەك» دەگەن جاساندى ۇرانمەن، سوۆەتتىك قىسپاققا قاراماستان الدە­قاشان دامىعان ءتىلدىڭ قولدانىس ءورىسىن كەڭەي­تۋدىڭ ورنىنا، ءىس جۇزىندە قولداپ شەكتەۋ ءجۇرىپ كەلەدى. وتىز جىل بويى مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە قاجەتتىلىك، مۇقتاجدىق جاسالعان جوق. ەگەر ءبىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىن باسقاراتىن مينيسترلىگىمىز ورىس مەكتەپتەرىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى شىنىمەن دۇرىس وقىتىپ جۇرگەن بولسا، وتىز جىل ىشىندە تىلدىك ماسەلە بۇلتارتپاسىز شەشىلگەن بولار ەدى. ارادىك كورىنىس بەرىپ قالاتىن ىرگەمىزدەگى، ارا­مىزداعى ءتىلدى مەنسىنبەۋ (تۋراسىن ايتقاندا مەملەكەت قۇرۋشى قازاقتى مەنسىنبەۋ) مىسالدارى، تيىسىنشە ءتۇرلى شيەلەنىس تۋعىزاتىن وقيعالار ورىن الماس ەدى. تىم بولماسا، ءتۇرلى بۋىنداعى مەملەكەتتىك اپپاراتتار مەن بيۋدجەتتەن قار­جىلاندىرىلاتىن مەكەمەلەر مەملەكەتتىك ءتىل­دە جۇمىس اتقارسا، سول ورايدا كوپشىلىككە قىزمەت ەتەتىن اۋدارماشى، ءتىلماش قىزمەتتەرى كەڭ جولعا قويىلسا، قازاق تىلىنە دە، تيىسىنشە قازاق حالقىنا دا قۇرمەت ارتقان بولار ەدى. وتكەن زامانداعى ورىستاندىرۋ ساياساتىنىڭ قۇرباندارى ەكەندىگىن سەزىنسە، ءورىستىلدى ازاماتتار تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋگە بەلسەنە اتسالىسار ەدى. ءالى دە كەش ەمەس، كوپ سوزا بەرمەي، سولاي ەتۋگە ءتيىس. وتار زاماندا ورىس تىلىنە بايلانىستى ايتىلعان اباي وسيەتى قازىرگى تاۋەلسىز ەلدە قازاق مۇددەسى تۇرعى­سىنان  قارالۋ كەرەگىن  ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر.  ورىستىڭ ءتىلىن جەتە مەڭگەرگەندەردىڭ «قازاققا كۇزەتشى» بولۋعا ۇمتىلاتىن، «ەل بولىپ، جۇرت بىلگەندى ءبىلىپ، جۇرت قاتارىنا قوسىلۋدىڭ» سارا جولىنا تۇسكەن ەلىنىڭ قورعانى بولۋعا تىرىساتىن كەزى الدەقاشان كەلگەن. ۇلى ويشىلدىڭ قارا سوزدەرىندەگى 25-ءشى تاراۋ وسىنداي ويلارعا جەتەلەدى...

بەيبىت قويشىباەۆ

سوڭعى جاڭالىقتار