24 اقپان 2020, 20:45 8222 0 سىرتقى ساياسات باقىتبەك قادىر

اقش ماماندارى كوروناۆيرۋcتان ساقتانۋدىڭ 10 ءتاسىلىن ايتتى

قىتايدان شىققان كوروناۆيرۋس الەم حالقىن ابىگەرگە سالىپ وتىر. بۇل جونىندە اقش-تىڭ Foreign Policy جۋرنالىندا ماماندار بىرلەسىپ، كوروناۆيرۋس جونىندە ازىرگە تولىق مالىمەت جيناي الماسا دا، MERS, SARS سياقتى جۇقپالى اۋرۋلارمەن كۇرەسكەن ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن قولدانا وتىرىپ، ساقتانۋ امالدارىن قولعا الدى. ماماندار ءوزىڭىزدى جانە وتباسىڭىزدى Covid-19 ۆيرۋسىنان ساقتانۋدىڭ قاراپايىم 10 ءتاسىلىن ۇسىنادى.

1. ۇيدەن شىققان كەزدە مىندەتتى تۇردە قولعاپ كيىڭىز. قوعامدىق مەكەمەلەر مەن كولىكتەردە جۇرگەن كەزدە قولعابىڭىزدى شەشپەڭىز. سونداي-اق ۇيگە كەلگەننەن كەيىن سىرت كيىمىڭىزدى جۋىپ، زالالسىزداندىرىڭىز.

2. ەگەر ءسىز قوعامدىق ورىنداردا قولعابىڭىزدى شەشىپ تاماقتانعان كەزدە نەمەسە كەز كەلگەن اداممەن قول ۇستاسىپ امانداسقان جاعدايدا قانشالىقتى قىشىنسا دا قولىڭىزدى بەت، كوز جانە مۇرنىڭىزعا جولاتپاڭىز. قول جۋعان كەزدە جاقسىلاپ سابىنداپ، جىلى سۋمەن جۋىپ، كەپكەننەن كەيىن قولعابىڭىزدى كيىڭىز. مۇمكىندىگىنشە باسقالارمەن قول ۇستاپ امانداسۋدان باس تارتىپ، باس يزەسىپ سالەم بەرىڭىز.

3. ماسكانى تۇراقتى الماستىرىپ، قولعاپ سياقتى سىرت كيىمىڭىزدى ۇنەمى جۋىپ تۇرىڭىز. قانداي جاعدايدا دا ىلعالدى كيىم كيۋگە بولمايدى. ويتكەنى كوروناۆيرۋس ىلعالدى ورتادا ءتوزىمدى بولۋى مۇمكىن.

4. ماسكالار ەڭ كوپ دەگەندە 1-2 ساعات تاعۋعا عانا ارنالادى. كەيبىر جاعدايدا ماسكانى قولدانۋ دا كوپ ناتيجە بەرمەيدى دەيدى كەيبىر ماماندار. نە دەسە دە، ماسكانى ۇزاق ۋاقىت پايدالانۋدىڭ پايداسىنان گورى زيانى كوپ. سەبەبى سىرت كيىم، كۋرتكا، مويىنوراۋىشتىڭ ىشىنەن تاققان ماسكا جينالعان ىلعالمەن جىلى جەرگە كىرگەن كەزدە ناشار ءيىس شىعارادى. بۇل ءسىزدىڭ اۋىز قۋىسىڭىزدان شىققان جاعىمسىز ءيىس. مۇنداي ورتا ۆيرۋستىڭ كوبەيۋىنە سەبەپ بولادى. سوندىقتان مۇمكىندىگىنشە كوپشىلىك جينالعان جەرلەردەن الىس ءجۇرۋ قاجەت. جالپى جۇقپالى اۋرۋ ورشىگەن كەزدە قارىم-قاتىناس جاساۋ ءۇشىن ادامدارمەن 1 مەتردەي قاشىقتىقتان اڭگىمەلەسكەن دۇرىس. كوپتەگەن ەلدەر مۇنى ەڭ ءتيىمدى ءتاسىل دەپ كورەدى. ەگەر كىمدە كىم تۇشكىرىنىپ، جوتەلىپ جۇرسە، باسقالاردى قورعاۋ ءۇشىن ماسكا تاعۋعا كەڭەس بەرىڭىز. مۇنداي جاعدايدا 3 مەتردەن الىس قاشىقتىقتا سويلەسكەن ءجون جانە وتە قاجەت بولماسا ول ادامنان قاشىققا كەتىڭىز.

5. ءۇي جاعدايىندا تازالىق بولمەسى مەن اسحاناداعى بارلىق ورامالداردى تۇراقتى زالالسىزداندىرىپ نەمەسە وتباسى مۇشەسىنىڭ ارقايسىسىنا جەكە-جەكە جاڭا ورامال بەرگەن دۇرىس. ال كەڭسە جاعدايىندا ءبىر جولى پايدالاناتىن ورامال، كەپتىرگىشتەردى قولدانۋ قاجەت. قانشالىقتى تۇراقتى قولىڭىزدى جۋعانىڭىزبەن تازا، قۇرعاق ورامالمەن سۇرتپەسەڭىز، ءارتۇرلى ميكروبتار مەن باكتەريالار تارالۋ قاۋپىن تۋعىزادى. مۇنداي جاعدايدا قولدى جۋعاننان كەيىن كەپتىرگەن كوپ ءجون. ىلعالدى ورامال كوپتەگەن ءتۇرلى تۇماۋ، تۇماۋ تەكتەس اۋرۋلار ۆيرۋسىنىڭ كوبەيەتىن ىڭعايلى ورتاسى بولادى.

6. ەسىكتى اشقاندا مۇمكىندىگىنشە قولمەن ۇستاماڭىز. ەسىكتى تىزەڭىز، اياعىڭىز، يىعىڭىز قاتارلى ەكى قولىڭىزدان باسقا مۇشەلەرمەن اشۋعا تىرىسىڭىز. ەسىك تۇتقاسىنا كوپتەگەن ۆيرۋستار مەن ميكروبتار جابىسىپ قالاتىندىقتان جوعارىدا ايتقانداي قولعاپ كيۋ قاجەت. سونداي-اق تۇتقالاردى تۇراقتى زالالسىزداندىرىپ، تازالاپ جاقسىلاپ كەپتىرىڭىز. ساتىنىڭ ۇستايتىن جەرى، ۇيالى تەلەفون، تەلەديداردىڭ باسقارۋ ءپۋلتى، كومپيۋتەردىڭ پەرنەتاقتاسى جانە ءتىنتۋىرىن تۇراقتى تازالاپ وتىرعان ءجون. قايتالاپ ايتقاندا، قانداي زاتتى ۇستاساڭىز دا، سول قولىڭىزبەن بەت، كوز، مۇرنىڭىزدى شۇقىلاۋعا مۇلدەم بولمايدى.

7. تاماقتانعان كەزدە تەك عانا وزىڭىزگە تيەسىلى كەسە، تاباق، شانىشقى، قاسىقتى پايدالانىڭىز. ەڭ نەگىزگىسى، بالاڭىزعا باسقالاردىڭ تاماقتانعان كەسەسىمەن تاماق ىشپەۋدى، شىرىن ىشكىشتى الماسىپ پايدالانباۋدى ەسكەرتىڭىز. ماماندار قىتايدا كوپتەگەن ءتۇرلى جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ ۇنەمى شىعاتىن ءبىر سەبەبى ولاردىڭ تاماقتى ءبىر تاباقتان ءبولىسىپ جەۋ مادەنيەتىنە بايلانىستى دەپ كورەدى. سوندىقتان ۆيرۋستىڭ تارالۋى كۇشەيگەن وسىنداي كەزدە مۇنداي داستۇردەن باس تارتۋ كەرەك. سەبەبى ءسىز قانشا ءوزىڭىزدىڭ قاسىعىڭىز بەن شانىشقىڭىزبەن ۇلكەن تاباقتان اس الدىم دەگەنىڭىزبەن ول تاباققا كەلەسى ءبىر ادامنىڭ سىلەكەيى جۇققان قاسىعى نەمەسە شانىشقىسى قايتا سالىناتىنىن ەستەن شىعارماڭىز. جۇقپالى اۋرۋلار كۇشەيگەن كەزدە كوپشىلىك تاماقتانۋ ورىندارىنا بارعاننان باس تارتىڭىز.

8. ۆيرۋستىڭ قايدان تارالعانىن عالىمدار ناقتى انىقتاعانشا جان-جانۋارلار، بالىق سياقتى تەڭىز ونىمدەرىن پايدالانۋعا بولمايدى. شيكى ەتتى ۇستاعان كەزدە ءبىر رەت كيەتىن قولعاپتى پايدالانىڭىز جانە ونى دەرەۋ جويىڭىز. ءتىپتى ونى قوقىس جاشىگىندە دە ساقتاۋعا مۇلدەم بولمايدى.

9. ءۇي جانە كەڭسەنىڭ ەسىك تەرەزەسىن اشىپ، اۋا الماستىرىپ تۇرىڭىز. سەبەبى ۆيرۋس اۋا جاقسى الماسقان جەردە كوبەيە المايدى. بىراق قىسقى ۋاقىتتا بولمەنىڭ تەمپەراتۋراسىن قالىپتى ۇستاۋ ءۇشىن تەرەزەنى كوپ اشىپ قويۋعا بولمايدى.

10. ءسىز مىندەتتى تۇردە ىستىعى كوتەرىلىپ، قانداي ءبىر اۋرۋدىڭ بەلگىسى بىلىنگەن وتباسى مۇشەسىن قاراپ وتىرعان جاعدايدا ماسكا كيىڭىز. سىرقاتتانعان ادامنىڭ ماسكاسىن اۋىستىرعان كەزدە ءبىر رەتكى رەزەڭكە قولعاپپەن ونى شەشىپ، دەرەۋ زالالسىزداندىرىڭىز. سونداي-اق ناۋقاستىڭ بەتى-قولىن جۋعان كەزدە ۇنەمى رەزەڭكە قولعاپ كيىپ، ءبىر رەتكى قولداناتىن زاتتاردى پايدالانعان ءجون. ءوزىڭىزدى قورعاۋ ءۇشىن ۇزىن مويىن مەن ەتەكتى كيىم كيىڭىز. ەگەر مۇمكىندىك بولسا، سىرقاتتى جەكە بولمەدە كۇتىپ، ءۇي قابىرعالارىن تۇراقتى زالالسىزداندىرىپ وتىرۋ قاجەت. ەڭ نەگىزگىسى، ۇيدە ناۋقاس ادام بولعان جاعدايدا اۋا الماستىرعان كەزدە سول جاعدايدى دا ەسكەرگەن ءجون. بولمەنىڭ تەمپەراتۋراسىنىڭ سۋىتۋى ناۋقاستىڭ جاعدايىن ودان ارى تومەندەتەدى.

قىتاي ۇكىمەتى كوروناۆيرۋس تارالۋىنا بايلانىستى كۇن سايىن ارنايى شارالار قولدانىپ جاتىر. ۆيرۋس ونداعى ەلگە اۋىر سالماق سالارى انىق. ەگەر باسقا ەلدە دە مۇنداي جاعداي بولسا، ولار دا سونداي شارا قولدانۋعا ءماجبۇر بولادى. عالىمدار بۇل اۋرۋعا قارسى ۆاكتسينا مەن ەمدەۋ جولدارىن تابۋ ءۇشىن اتسالىسۋدا جانە ناتيجە دە جوق ەمەس. سوندىقتان عىلىم جەڭىسكە جەتكەنگە دەيىن ءسىز ءوزىڭىز بەن وزىڭىزگە جاقىن ادامدارىڭىزدى ءولىم قاۋپىنەن قورعاپ ساقتاندىرا الاسىز. سوندىقتان ەلمەن بىرگە قۇر دۇرلىككەننەن گورى الدىن الۋ شارالارىن جاۋاپتى تۇردە جۇزەگە اسىرۋ ەڭ دۇرىسى.

ماتەريالدى دايىنداعان

باقىت بەكوۆ

سوڭعى جاڭالىقتار