20 اقپان, 16:07 12458 0 ءبىلىم ارايلىم بيمەنديەۆا

مۇحتارباي وتەلباەۆ: پروفەسسور بولسام دا، ءبىرىنشى سىنىپقا ماتەماتيكا وقۋلىعىن جازا المايمىن (ۆيدەو)

– حالىقارالىق PIAAC زەرت­تەۋى قازاقستاندا ەرەسەكتەردىڭ ما­تەماتيكالىق ساۋاتتىلىعى مەن وقۋ دەڭگەيى وزگە ەلدەرمەن سا­لىستىرعاندا تومەن دەڭگەيدە جانە حالىق ماتەماتيكا بويىن­­شا العان بىلىمدەرىن ءومى­ر­دە قول­دانبايدى دەپ تۇجىرىم جا­­ساعان.  وسى زەرتتەۋ ءناتي­جە­سى­مەن كەلىسەسىز بە؟

– ماتەماتيكا ءبىلىمىن بىردەن ءومىر­دە قولدانۋدىڭ قاجەتى شامالى. ال تەحنيكالىق بىلىمدەردى قولدانۋعا بولادى. ماتەماتيكالىق ءبىلىم – ول حالىقتىڭ ينتەللەكت دەڭ­گەيىنىڭ ەڭ باستى كورسەتكىشى. ين­تەللەكتىسى جوعارى حالىقتىڭ ال­عا وزاتىنىنا ءسوز جوق. بۇگىندە حا­لىقتىڭ ينتەللەكت دەڭگەيى جو­عارىلاپ كەلەدى.

مىسالى، بىزدە «ماڭگىلىك ەل» بولۋ دەگەن ماقسات بار، بىراق بۇل قيىن ماسەلە. ماتەماتيكالىق تۇر­عىدان بولجام جاساساق، ماڭگىلىك ەل بولۋ ءۇشىن ەڭ باستى پارامەتر ورىن­دالۋى كەرەك. ول – حالىق سا­نى­نىڭ ءوسۋى. مىسالى، 100 جىل بويى وسەتىن حالىق 100 جىلدان كەيىن ءوسۋىن توقتاتۋى مۇمكىن. ءبىز ەڭ سوڭعى ءوسىمتال حالىقتىڭ ءبىرى بولۋىمىز كەرەك. حالىق سانى ءوس­پەسە، جۇتىلىپ كەتەمىز. وكىنىشكە قا­راي، ءبىزدىڭ ءتىلىمىزدىڭ دە ساقتالۋ زاڭدىلىعى وتە تومەن. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن 100-150 جىلدان كەيىن قانداي ۇلتتار ماڭگى ەل بولىپ ساقتالاتىنى تۋرالى اعىل­شىنداردىڭ زەرتتەۋىن وقىدىم. قا­زاق حالقى بۇل تىزىمگە ەنبەگەن، شە­شەن ۇلتىن كوزىم شالىپ قالدى. كەي حالىقتىڭ نە سەبەپتى تىزىمگە ەنبەگەنىن جازادى. مىسالى، افري­كانىڭ كوپتەگەن حالقى تىلىنەن، مادەنيەتىنەن اجىرايدى ەكەن. قا­زاق حالقىنىڭ جەر اۋماعى ءۇل­كەن، بىراق حالىق سانى از جانە ءتى­لىن قولدانىستا ۇستاماعاندىقتان جوعالىپ كەتەتىن حالىقتاردىڭ ق­ا­تارىندا دەپ جازىپ قويعان. سەبەبى ءتىلىن قادىرلەمەگەن حالىقتىڭ رۋحى تومەن دەپ تۇجىرىم جاسايدى. بولجام جاساعان ادامنىڭ جا­عى قارىسسىن دەيمىز، بىراق وي­لا­ساڭ قورقىنىشتى.

قازىر قولدانىپ جۇرگەن داۋىستى اۋ­دارماشىنىڭ (گولوسوۆوي پەرەۆودچيك) قازاقشا بازاسىن جاساۋىمىز كەرەك. ادامنىڭ ءتىل ءبىلۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى، ال كومپيۋتەرگە الەمدەگى 6 700 ءتىلدىڭ سوزدىك قورىن سىيدىرا الاسىز. داۋىستىق اۋدارماشى 20 جىل وتكەننەن كەيىن كەز كەلگەن مامان اۋدارماشىدان الدەقايدا جاقسى اۋداراتىن بولادى. ءبىر مىسال كەلتىرەيىن، 1978 جىلى شاحمات وينايتىن باعدارلامانى جاساپ شىعاردى. سول كەزدە ادامداردىڭ كوپشىلىگى «ول باعدارلامانى كەز كەلگەن ادام جەڭەدى، ەشقاشان دا كومپيۋتەر ادام­دى باسىپ وزبايدى» دەپ سوققان. بىراق قازىر كومپيۋتەردەگى باعدار­لا­مانى جەڭە الاتىن ادام جوق، ءتىپتى 1 000 جىلعا دەيىن تۋىلمايدى دا. بالالارعا اعىلشىن، ورىس ءتىلىن قوسىمشا وقۋعا كوپ ۋاقىت پەن اقشا كەتىپ جاتىر. ەكى جىلدىڭ ىشىندە 100 عالىم وتىرىپ اۋدارما جۇمىسىمەن اينالىسىپ، ازىرگە قازاق-اعىلشىن، قازاق-ورىس، قازاق-تۇرىك، قازاقشا-اراب، قازاقشا-قىتاي تىلدەرىنىڭ اۋدارماسىن جاساپ شىعارسا كەرەمەت بولار ەدى. ءبىز جەر بەتىندەگى بارلىق حالىقپەن ءوز انا تىلىمىزدە سويلەسە الاتىنداي جاعدايعا جەتەر ەدىك. ەگەر دە بىزدە مۇنداي داۋىستى اۋدارماشى بولماسا، ءبىز ارتتا قالعان سورلى حالىققا اينالاتىنىمىزعا، ۇلت رەتىندە ىدىراپ كەتەتىنىمىزگە كەپىلدىك بەرەمىن.

– بۇگىنگى عىلىمنىڭ دامۋىنا كوڭى­لىڭىز تولا ما؟

– ەلىمىزدەگى عىلىمنىڭ وسى دامى­عا­نى جەتكىلىكتى دەپ توقمەيىلسۋدىڭ قا­جەتى جوق. ويتكەنى بۇگىندە عىلىم مەن تەح­ن­ولوگيا ۇلكەن جىلدامدىقپەن دامىپ جاتىر. عىلىمسىز، ءسوز جوق، حالىق ارتتا قالادى. عىلىمنىڭ ۇلكەن جاڭا­لى­عىن دۇرىستاپ پايدالانعان حالىققا ول كوپتەگەن جاقسىلىق اكەلەدى. كىمدە-كىم عىلىمنىڭ جاڭالىعىن دۇرىس پاي­دالانباسا، ال سول حالىققا قارسى جۇ­مىس ىستەي باستايدى. ويتكەنى ول عىلىم­نىڭ جاڭالىعىن باس­قا ەل پايدالانىپ كەتۋى مۇمكىن. سون­دىقتان ءبىز عىلىمنىڭ كەز كەلگەن ۇلكەن جاڭالىقتارىن جابىسا كەتىپ پايدالانۋىمىز كەرەك.

ەلىمىزدە عىلىمعا كوڭىل ءبولىنىپ جا­تىر، بىراق جەمقورلىق جانە جالعان عا­لىمدار عىلىمنىڭ ءبىرىنشى جاۋىنا اي­نالىپ وتىر. ولار عىلىمنىڭ دامى­عانىن قالامايدى، سەبەبى «قىلمىسى» اشى­لىپ قالادى. وسىلايشا ءوزىنىڭ نانىن تاۋىپ جەۋ ءۇشىن اۆتوماتتى تۇردە عىلىمعا قارسى قيمىلداردى امالسىز­دان جاساي بەرەدى. ءتىپتى، جاس كەزىندە عى­لىمدى دامىتسام ەكەن دەگەندەردىڭ ءوزى وسىنداي جاعدايعا جەتكەننەن كەيىن وزىنە-ءوزى دۇشپانعا اينالادى. بۇگىنگى عىلىم ءوزىنىڭ دامۋ جولىندا وسىنداي كەدەرگىگە تاپ بولىپ وتىر.

مەن ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن ماعان ءبىر جىگىت «اعاي، مەن دوكتورلىق ديسسەرتاتسيامدى قورعايىن دەپ ەدىم» دەپ كەلدى. «ديس­سەر­تاتسياڭدى اكەل، كورەيىن» دەدىم. ەر­تەڭى­نە جولىعىپ، «بالام، مىنا جۇمىسىڭ دوك­تور بولۋعا جارامايدى ەكەن. ەكەۋمىز دە ۇياتقا قالامىز» دەدىم. ول «ءسىز نە ايت­ساڭىز دا عىلىمي كەڭەس ىستەيدى عوي» دەپ جالىنىپ قويمايدى. مەن «جوق، بول­مايدى» دەدىم. ءوزى بىلاي جاقسى ادام. ماسكەۋدە وقىپ جۇرگەندە ۇستاز­دارى­مىز «حوروشي ۋچەنىي حوروشيم پار­نەم نە بىۆاەت» دەپ ايتاتىن. ول ما­عان جالىنادى، مەن وكپەلەپ قال­ما­سىن دەپ وعان جالىنامىن. ايتەۋىر ونى كون­دىردىم، بىراق ول كەتەرىندە ماعان «مەن ءبارىبىر نە پەداگوگيكا، نە ينفورماتيكا، نە ەكونوميكا عىلىمى بويىنشا قورعايمىن. ول سالالاردا ماتەماتي­كا سياقتى كەدەرگى جوق» دەپ ايتتى. جار­­تى جىلدان كەيىن كەلىپ تۇر. بۇرىن­عى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ الىپتى. ەڭ قىزىعى، جوعارىدا اتالعان پەداگوگيكا، ينفورماتيكا، ەكونوميكا ەمەس، ماتەماتيكا عىلىمى بويىنشا قور­عاعان. كورشىلەس رەسپۋبليكادان قور­عاپتى، ءوزىنىڭ ايتۋىنشا ول جاقتا ما­ت­ەماتيكادان قورعاۋ بۇل جاقتا پەداگوگيكا، ينفورماتيكا جانە ەكونوميكا عى­لىمدارى بويىنشا قورعاۋدان الدەقايدا «ار­زان» ەكەن.

تاعى ءبىر مىسال. جاقىندا مەنىڭ ءشا­­­كىرتىمنىڭ شاكىرتى حالىقارالىق جۋر­نالعا جاقسى ماقالاسىن شىعاردى. مەن قۋانىپ قۇتتىقتادىم. ون شاقتى كۇن وتپەي ءوزىمنىڭ تىكەلەي شاكىرتىم ماعان كەلىپ «شاكىرتىم مەنىڭ ماقالامدى اي­نا-قاتەسىز كوشىرىپ الىپتى» دەدى. ول ما­قالا باياعىدا قازاقستاننىڭ ءبىر جۋر­نالىنا شىققان ەكەن. شاكىرتىم ەكەۋىمىز وعان «مىناۋىڭ ۇيات قوي، مۇنىڭ نە؟» دەسەك، ىرجىڭ-ىرجىڭ ەتىپ كۇلەدى. اۋىز­شا كەشىرىم سۇرادى. سوسىن مەن «گا­زەتكە جازىپ رەسمي تۇردە كەشىرىم سۇرا. سەنىڭ كەشىرىمىڭ پلاگياتورلارعا اسەر ەتەر، باسقالار دا ويلانىپ، ۇيالا باس­تايدى» دەسەم، «پلاگياتورلار كوپ قوي، وندا انا رەكتور سۇراسىن، مىنا مينيستر سۇراسىن» دەپ پلاگياتورلاردى تۇگەندەپ، كونبەي قويدى. ءوزى پلاگياتور بولعانىنا قاراماي، تاعى ءبىر جىگىتتى اۆتورلاس ەتىپ قوسىپ الىپتى. وكىنىشكە قاراي، وسىنداي ۇرى عالىمدار كوپ. ءۇل­كەن قىزمەتتەگى، اتاعى دارداي ادام­داردىڭ تالايى سونداي. سەن پلا­گيا­تور­سىڭ دەسەڭ، ارتىڭا ءتۇسىپ الادى ەكەن.

– پلاگياتورلارمەن قالاي كۇ­رە­سۋ كەرەك؟

– پلاگياتورلاردى انىقتايتىن ان­تيپ­لاگيات دەگەن باعدارلاما بار. ءبى­راق بۇگىندە كەز كەلگەن باعدارلامانى ال­داپ سوعۋ وڭاي. قازىر ستۋدەنتتەر دە، جال­­­عان عالىمدار دا ونداي باعدارلا­ما­نى وپ-وڭاي الدايدى. سەبەبى فورمۋلانى كىشكەنە عانا قيسايتىپ، سويلەمدى ءوز­گەرتىپ نەمەسە تەورەماسىن، ناتيجەسىن ءبو­لەكتەۋ ەتىپ جازسا جۇمىسى تازا بولىپ شىعا كەلەدى. انتيپلاگيات باعدار­لا­­ماسى عىلىمي جۇمىستىڭ ماعىناسىن تو­لىق قاراي المايدى. بۇگىندە ينتەرنەت پلاگياتوردىڭ قاينار كوزى بولىپ تۇر.

مينيسترلەر عالىمدارعا، رەكتورلار مەن پرورەكتورلار ستۋدەنتتەرگە پلا­گياتور بولماڭدار دەپ ايعايلايىن دەسە، وزدەرى پلاگياتور. قازىر ستۋدەنت كىم­نىڭ پلاگياتور، كىمنىڭ جالعان عالىم ەكە­نىن بىلەدى. پلاگياتوردىڭ پەداگوگ بولۋ­عا قۇقى جوق. بۇرىنعى زامانداردا پلاگياتورلار جاقسىلاپ تۇرىپ جاۋاپ بە­رەتىن. پلاگياتورلارمەن قالاي كۇرە­سەتىنىمىزدى بىلمەيمىن، بىراق بارا-بارا ءبىر امالى تابىلاتىن شىعار دەپ ويلايمىن.

بىزدە كوپتەگەن عىلىم سالاسىنىڭ دا­مۋى ناشارلاپ كەتتى، ونى مويىنداۋىمىز كەرەك. عىلىمي كەڭەس جابىلدى، ودان ديسسەرتاتسيا ساتۋ دەگەن ورىن ال­دى. وسى ديسسەرتاتسيا ساتۋدان امان قال­عان تەك ماتەماتيكتەر. ويتكەنى بۇل ءما­سەلەمەن عىلىمنىڭ باسى-قاسىندا ءجۇر­گەن ءو.سۇلتانعازين، ت.كالمەنوۆ سە­كىلدى تازا، بىربەتكەي ادامدار كۇرەستى. كەزىندە ينفورماتيكا بويىن­شا ىشىندە ءىلىپ الارى جوق، ەش­تەڭەگە تۇرمايتىن ديسسەرتاتسيالار قور­عالدى. پەداگوگيكا بويىنشا كەڭەس وكى­مەتى قۇلاردا ءبىر-اق عىلىم دوكتورى بار ەدى. قازىر ولاردىڭ سانى ماتەماتيكا دوكتورلارىنىڭ سانىنان 1-2 ەسە كوپ بولىپ كەتتى. سەبەبى كىم كورىنگەن قورعاي باستادى. پەداگوگتەر ءبىزدىڭ ماتەماتيك­تەرگە كەلىپ «سەن بىزدەن قورعا، مەن جە­تەكشى بولام، كو­مەك­تەسەم» دەيتىن. «جا­مان دوكتور بول­عان­شا، جاقسى كانديدات بولىپ جۇرگەنىم جاق­سى» دەپ قور­عاماعاندار دا بولدى.

–  ءبىر سۇحباتىڭىزدا «شەتەلدەن كەلگەن قانداستارىمىزدان مىقتى ماتەماتيكتەر شىعادى» دەپسىز. بو­لا­شاعىنان ءۇمىت كۇتتىرەتىن جاس عا­لىم­داردان كىمدەردى اتاي الاسىز؟

– قانداستارىمىز ورىسشا جاقسى بىلمەيدى، سوندىقتان كومپانيالارعا جۇ­مىسقا كىرە المايدى-اۋ دەيمىن. سوسىن امالسىزدان عىلىممەن اينالىسىپ ءجۇر. قىتايدان كەلگەن ءبىر شاكىرتىم بار. ءتاپ-ءتاۋىر ماتەماتيك بولىپ ءجۇر، بۇيىرت­سا جاقسى جۇمىس ىستەيتىن سياق­تى. دۋرۆۋدحان سۇراعان دەگەن موڭ­عو­ليادان كەلگەن ماتەماتيك بالا بار. قا­زاقستاننىڭ وڭتۇستىگىنەن، وزبەك­ستان­نان كەلگەن بالالاردىڭ ءبىرازى وتە جاق­سى ماتەماتيك بولىپ ءوسىپ كەلە جا­تىر.

1990 جىلى قىتايدا وتكەن ماتەما­تيك­تەردىڭ دۇنيەجۇزىلىك كونگرەسىندە الەم بويىنشا كورنەكتى ماتەماتيك­تەر­دىڭ ءتىزىمى جاسالدى. سول تىزىمگە قازاقتىڭ 15-20 ماتەماتيگى ەنگەن بولاتىن. بۇل دەگەن ءبىز ءۇشىن وتە جوعارى كورسەتكىش، ادام باسىنا شاققاندا ءبىز ەۋروپانىڭ تالاي حالىقتارىنان، ورىستاردان دا وزىپ كەتتىك. ال قازىر كەيىندەپ قالدىق. ماتەماتيكامەن اينالىساتىن سۇراعان سياقتى جاستارىمىز كوبەيمەي جاتىر. بىراق وليمپياداعا بارعان بالالار جاقسى ورىن الىپ كەلىپ جاتىر. وليمپيادالاردا جاقسى كورسەتكىشكە جەتكەن 20-30 بالاعا شەتەلدىكتەر جابىسا كەتەدى. وسى كۇنى وزدەرىن مەنەدجەرمىز دە­­گەن بىرەۋلەر پايدا بولىپتى. ءبىر جو­لى وليمپياداعا دەپۋتاتتار كەلدى، ولارعا ىلەسىپ بيزنەسمەن سياقتى بىرەۋ كەلدى. ول بالالاردىڭ الدىنا شىعىپ ال­دى دا «ۇزدىك ورىن العاندار ماعان كەلىڭ­دەر. شەتەلگە بارىپ وقيمىن دەگەن با­لالارعا گرانت الىپ بەرۋگە كومەك­تەسە­مىن» دەپ بىرنەشە ەلدىڭ اتىن اتادى. «كىم­­نىڭ اقشاسىنا وقيدى؟» دەسەم، «شە­تەلدىڭ اقشاسىنا وقيدى» دەيدى. وقى­عان اق­شاسىن قايتارۋ ءۇشىن سول جاق­تا كەمىندە 5 جىل جۇمىس ىستەيدى عوي، ال شەتەلدىكتەر جاقسى وقيتىن با­لا­دان ولسە اجىرامايدى. سول مەنەدجەرمەن ءبىرتالاي ايتىستىم. ءبىر دەپۋتات ونى قولداپ «با­لالار شەتەلگە كەتكەنىمەن، سول جاق­تان ۇيرەنىپ تۇبىندە ءبىر كۇنى ەلگە قاي­تىپ كەلەدى» دەپ قويادى. بەس جىل­دىڭ ءىشىن­دە نەمىستىڭ نەمەسە فران­تسۋزدىڭ قى­زىنا ۇيلەنەدى دە، سول ەلدە قالادى. ءتىپ­تى، ونىڭ باسىنىڭ، ميىنىڭ كۇشى عا­نا ەمەس، بەلىنىڭ كۇشى دە سول جاق­قا كە­تەدى.

وسىندايدا مەنىڭ ەسىمە ءبىر پروفەسسور تۇسەدى، ول شەتەلدە ءجۇرىپ-ءجۇرىپ، زەي­­نەت جاسىنا كەلگەندە جۇمىستان شى­­عىپ قالعان سوڭ ەلگە قايتىپ كەلدى. بۇل 2002 جىلدار شاماسى. ءبىر ۋني­ۆەر­سي­تەتتىڭ رەكتورى «كەلسەڭ ستۋدەنتتەردى وقىتاسىڭ، كەيىن ەل قاتارلى ءۇي الاسىڭ» دەسە، «ماعان 3 مىڭ دوللار ايلىق كەرەك» دەپ سۇراپتى. ول جىلدارى ونداي ايلىق ەش­كىمنىڭ تۇسىنە كىرمەيتىن. رەكتور «مەن­دە ونداي جاعداي جوق، بەرە المايمىن» دەيدى. الگى پروفەسسور وزىنشە وك­پەلەپ كەتىپ بارا جاتىر. «وكپەلەيتىن ءجو­نىڭ جوق، بارلىق كۇشىڭدى شەتەلگە بەر­دىڭ، ەڭ قۇرىعاندا بەل كۇشىڭدى قا­زاق­قا بەرمەدىڭ» دەدىم كەتەرىندە. بىراق ول قايتا اينالىپ كەلىپ ەكى جىل الماتىدا جۇمىس ىستەدى دە، شەتەلگە قايتا كەت­كەن. ەندى رەسەيگە كەلىپ جۇمىس ىستەپ ءجۇر ەكەن. شەتەلگە كەتكەن ادام وڭاي­شى­لىقپەن قايتىپ كەلمەيدى. كەيبىرەۋ­لەر بالالارىنىڭ شەتەلگە كەتكەنىمەن ماقتانادى. ارينە، 2-3 جىل وقىپ، ءتىل ۇيرەنىپ كەلۋگە بولادى. بار ءبىلىم­دى وسى جەردەن الىپ، سول جاققا تايىپ تۇرۋ دەگەنگە قارسىمىن. بىراق بۇل زاماندا جۇرت ءتىل المايدى عوي. ۇلكەن شە­نەۋنىك­تەردىڭ بالالارى شەتەلدەن ءۇي الىپ، كە­تىپ جاتىر. ولار حالىققا ونشا جاق­سىلىق ىستەگىسى كەلمەيتىن بولۋى كە­رەك، سوندىقتان ولاردىڭ كەتكەنى دە دۇ­رىس شىعار.

– عالىمدار ماتەماتيكالىق ەسەپتەردىڭ شەشىمىن تابۋ بويىنشا ءجيى باس قوسىپ تۇرا ما؟ 

– بۇگىندە قاپتاعان جەكە وقۋ ورىندارى عىلىمعا كوپ زيانىن تيگىزىپ جاتىر. بۇرىن الماتىداعى ماتەماتيكا ينستيتۋتىندا عالىمداردىڭ باسى ءجيى قوسىلاتىن، بەتپە-بەت اڭگىمەلەسىپ، سەمينار وتكىزەتىن. سەبەبى كوپتەگەن  جوو-لار پروفەسسورلار قۇرامىن تاراتىپ الدى. مىسالى، اتوم بومباسى جارىلۋ ءۇشىن ونىڭ ماسساسى 1 كگ-نان اسۋى كەرەك. ال 1 كگ-دى ەكىگە ءبولىپ، اراسىن الىس قويساڭ، ول جارىلمايدى. عالىمداردىڭ باس قوسىپ، سەمينار وتكىزۋى دە وسى سياق­تى قۇبىلىس. 3-4 پروفەسسور ءبىر اۋديتوريادا ستۋدەنتتەرمەن جينالىپ ەسەپتىڭ شەمىمىن تابۋ جولدارىن تال­قى­لاسا، سىني جيىنتىق پايدا بولادى. مىقتى پروفەسسور ءوزىنىڭ بىلگەنىمەن جۇرە بەرسە، اقىرىنداپ سونە بەرەدى. قازاقتىڭ جالعىز اعاش ورمان بولماس، جالعىز كىرپىش قورعان بولماس دەيتىنى وسى.

– قازاقستاندىق ماتەما­تيك­تەر­دىڭ حالىقارالىق جۋرنالداردا جاريالانعان عىلىمي ماقالالارى­مەن تانىسىپ وتىراسىز با؟

– قازاقستان شەتەلدىك جۋرنالداردا عى­لىمي ماقالا جاريالاۋ بويىنشا ما­تەماتيكتەر باسىنا شاققاندا ءبىز ال­دامىز. ماتەماتيكا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي ماقالالارىنىڭ سانى شەتەلدىكتەرمەن تەڭ ءتۇسىپ وتىر. جالپى ءوزى­مىز­دەن شىعاتىن حالىقارالىق جۋر­نال­داردىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋىمىز كەرەك. دەڭ­گەيىن شەتەلدىك جۋرنالدارعا جەت­كىزۋ­دىڭ بىردەن-ءبىر جولى اعىلشىن ءتىلىن­دە جاريالاۋ بولىپ وتىر. سەبەبى وعان جاسالاتىن سىلتەمە كوبەيەدى، سىلتەمە كوبەيسە جۋرنالدىڭ دەڭگەيى جو­عارىلايدى. قازىر ورىسشا جازعان ما­قالاعا كوپ سىلتەمە جاسالمايدى. سەبەبى اعىلشىن ءتىلىن قولداناتىن عالىمدار سانى ورىس ءتىلىن پايدالاناتىن عالىم­دار سانىنان 40-50 ەسە كوپ بولىپ وتىر.

– قازىرگى اتا-انالار مەكتەپ باع­دار­لاماسىنداعى ماتەماتيكا ءپانى قيىن، ەسەپتەر وتە كۇردەلى دەيدى. را­سىندا سولاي ما؟

– باياعىدا مەكتەپتە ءبىر جىل ساباق بەر­گەنىم بار. سوندا بالالاردىڭ جارتىسى زەيىن سالىپ وقىپ، تۇسىنە الاتىن، ال قالعان جارتىسى قانشا تۇسىندىرسەڭ دە تۇسىنبەيتىن جاعدايدا ەدى. قازىر دە سو­لاي. بالالارعا ماتەماتيكانى وقىت­قان­دا نە وقىتۋ كەرەك ەكەنىن ءالى ءبىلىپ جات­قانىمىز جوق. مەن پروفەسسور بول­سام دا 1-سىنىپقا وقۋلىق جاز دەسە، جا­زا المايمىن. ويتكەنى نەنى ۇيرەتۋ كە­رەك ەكەنىن بىلمەيمىن. مەنىڭ ءبىر ءبى­لەتىنىم، بالالار وقۋلىقتاعى ماتە­ريال­دىڭ ءبارىن ءبىلىپ شىعۋى شارت ەمەس. ماتەماتيكادان قالاتىن نارسە – ول ويلاۋ ادىستەرى. ماتەماتيكا بالانىڭ ويلاۋ قا­بىلەتىنە اسەر ەتەتىندەي جاعدايدا بولۋ كەرەك.

ال «ماتەماتيكا قيىن» دەگەنى سونشاما قيىن ەمەس، ويتكەنى قازىرگى بالالار دۇرىستاپ ساباق وقىمايدى. ەكىنشىدەن بالالار ءبىلىمدى ينتەرنەتتەن الىپ جا­تىر. كەي بالالارعا مەكتەپتە وقى­عان­نان ۇيگە كەلىپ ينتەرنەتتەن كوشىر­گەن وڭاي.

– بالا ءۇشىن مەكتەپتە ءبىلىم الۋ ماڭىز­دى ما، الدە تاربيە الۋ ما؟

– البەتتە تاربيە. مەنىڭ ويىمشا ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە بالاعا ادامگەرشىلىگى جوعارى دەڭگەيدە بولاتىنداي ەتىپ ءتار­بيە بەرۋ كەرەك. تاربيە الماساڭ ءبى­لىم زيان بولىپ شىعۋى مۇمكىن. تاربيەسى جوق ادامدا ەشقانداي تۇراقتى ءبىلىم بولمايدى. تاربيەسى جاقسى، ادامگەرشىلىگى مول بالا بولاشاقتا قانداي ءبىلىم العان بولسا دا جاقسى ادام بولىپ قالادى.  ال ماتەماتيكانى جاتتاپ العانمەن  ءوزى حۋ­ليگان بولسا، تۇككە پايداسى جوق.

ەلگە، حالىققا قىزمەت ەتەتىن ادامعا مىنەز بەن ءبىلىم، كۇش-قۋات كەرەك. ءبىلىمسىز ادام پرەزيدەنت بولسا، مينيسترلەر ال­داپ نە بولسا سوعان يتەرمەلەپ قور قى­لادى. مەنىڭ رەكتور، ديرەكتور بولۋعا ءبىل­ىمىم جەتەدى، بىراق كۇش-قۋاتىم از. مەن سياقتى جارامايتىن شالداردىڭ كوبىسى قىزمەتتە وتىرا بەرگىسى كەلەدى. ول، البەتتە، دۇرىس ەمەس.

– ماتەماتيك رەتىندە قوعامدا قان­داي ماسەلەگە الاڭداۋلىسىز؟

– قازاق ۇلت رەتىندە ساقتالىپ قالا ما، الدە جۇتىلىپ كەتە مە دەگەن ءما­سەلە­گە قاتتى الاڭداۋلىمىن. جوعارىدا اعىل­شىنداردىڭ بولجامىن ايتتىم عوي. ولاردىڭ ايتۋى بويىنشا قازاق حالقىنىڭ رۋحى تومەندەپ كەتكەن، قۇلدىق مىنەز، وزگە ۇلتقا تابىنۋ ايرىق­شا بايقالادى. ەگەمەندىگى بولا تۇرا 100-200 جىلدان كەيىن جۇتىلىپ كەتە­تىن حالىق دەپ بولجام جاساعان. بۇرىن ءبىر ورىس وتىرسا جينالىستى ورىسشا جاساۋشى ەدىك، قازىر قازاقتار جينالىپ الىپ ورىسشا سايراپ وتىرامىز. مىنە، وسىدان سوڭ ءتىل جۇتىلماي قايتسىن. ءتىل جۇ­تىلسا – ۇلتتىڭ جۇتىلۋى دا الىس ەمەس.

سۇحباتتاسقان

ارايلىم جولداسبەكقىزى

 

سوڭعى جاڭالىقتار