14 اقپان, 11:47 764 0 ونەر ارايلىم بيمەنديەۆا

بولات ءابدىلمانوۆ: مەنى حالىق ءابدىلمانوۆتان بۇرىن «اباي» دەپ قابىلدايدى  

– سوناۋ 1962 جىلى ىدىرىس نو­عاي­باەۆ ۇلى ابايدىڭ ساحناداعى بەينەسىن جا­سادى. اراعا 40 جىل ۋاقىت سالىپ ءازىر­بايجان ءمام­بەتوۆتىڭ رەجيسسەرلى­گىمەن اقىن ءرولىن ءوزىڭىز ساحناعا الىپ شىقتىڭىز. ابايداي الىپ­تىڭ ءرولىن سومداۋ تالايعا ارمان بول­عانمەن، ەكى­نىڭ بىرىنە بۇيىرا بەرمەيتىنى انىق.

– ونىڭىز راس. مەن 1985-1992 جىلدار ارا­لىعىندا  ع.مۇسىرەپوۆ اتىن­داعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق بالالار مەن جا­سوسپىرىمدەر تەاترىندا جۇمىس ىستەدىم. 1993 جىلى شەكس­پير­دىڭ «اساۋعا تۇساۋ» كو­مەديا­سى قويىلىپ، باس­تى ءرول – پەترۋچيونى سومداۋعا م.اۋەزوۆ اتىن­داعى قازاق مەم­­لەكەتتىك دراما تەاترىنا شا­قىرتۋ الدىم. اكەمتەاترعا اۋىسار كەزدە ءتۇ­سىمە ۇستا­زىم ى.نوعايباەۆ ەندى. ۇستازىم قىپ-قى­زىل شوققا ەتتى قاقتاپ جاتىر ەكەن. ما­عان «مى­نا ەتتى ءارى قاراي سەن قاقتا» دەدى. وسى ءتۇسىم­دى جاقسىلىققا جورىدىم. سول كور­گەن ءتۇسىم­دەگىدەي ى.نوعايباەۆ ويناعان ءرول­دەردى اراعا جىل­دار سالىپ مەن ويناپ ءجۇردىم. ۇستازىم «جاۋ­­شى»، مەن «جاۋجۇرەك مىڭ بالا» فيلمىندە بوگەن­باي باتىر­دىڭ ءرو­لىن وينادىق. شەكس­پيردىڭ «اساۋعا تۇ­ساۋىن­دا» دا پەترۋ­چيو­نىڭ ءرو­لىن ءار جىلدارى ۇستازىم ەكەۋمىز سومداپپىز. اباي ءرولىن 1962 جى­لى ى.نوعايباەۆ ويناسا، 2002 جى­لى مەن ساحناعا الىپ شىقتىم.

 مەنىڭ ابايدىڭ شىعارماشىلىعىمەن اك­تەر رەتىندەگى تىكەلەي بايلانىسىم 30 جا­سىمنان باستالدى. ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قا­زاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزىمدە رايىمبەك سەيتمەتوۆ اعا­مىز ابايدىڭ قارا ءسوز، ولەڭدەرىنەن تۇرا­تىن «قالىڭ ەلىم، قازاعىم» اتتى پوە­تي­كا­لىق سپەكتاكل قويعان بولاتىن. مەن اعا اباي­دىڭ ءرولىن سومداپ، اقىننىڭ ولەڭ­دە­رىن، قارا سوزدەرىن وقىدىم. قاراپ وتىرسام، بۇل مەنىڭ م.اۋەزوۆتىڭ «اباي» تراگەدياسىنا بارار جولداعى ازداعان دايىندىعىم ەكەن عوي. بۇل سپەكتاكلگە دايىندىقتا ءبى­راز قينالدىم. مەن 30 جاستا ويناعان اباي بولەك، بۇل قويىلىم مۇلدەم بولەك ەدى. ءاز-اعا دايىندىقتى مەنىڭ داۋىسىمنان باستادى. «سەنىڭ كونتسەرتتەگى داۋىسىڭ ماعان كەرەك ەمەس، باسقا داۋىس ىزدە» دەدى. ودان بولەك، دايىن­دىق بارىسىندا ابدىراحمانمەن كو­رىنىستى سەزىنگەنمەن، قانشا رەت ايتسا دا، تو­لىققاندى  يگەرە المادىم. سوندا ول كىسى «سەن مىنا كەرەگەنى ۇستايسىڭ دا، بۇكىل ترا­گەديامەن العا قاراي جۇرەسىڭ» دەدى. مەن «ازە­كە، قازاقتا مىنا كەرەگەنى كەرگەن دەگەن جا­مان ىرىم عوي» دەپ ەدىم، «بۇل جەردە كە­رەگە دەگەن بۇكىل حالىقتىڭ تراگەدياسى، اباي جالعىز قازاقتىڭ تراگەدياسىن ەمەس، بۇكىل ادامزاتتىڭ تراگەدياسىن كوتەرىپ تۇر» دەپ ءبىر-اق اۋىز ءسوز ايتتى. «اباي» سپەك­تاكلىندەگى مەنىڭ جۇرەگىمە ەڭ جاقىن بول­عان جانە بۇكىل حالىقتىڭ وتە ءساتتى شىققان جەرى دەپ ايتاتىن كورىنىسىنىڭ ءبىرى – وسى اباي مەن ءابدىراحماننىڭ قوشتاساتىن ساح­ناسى بولدى.

– «ابايدى» ساحناعا الىپ شىعۋداعى ءىز­دەنىسىڭىز جايلى ايتساڭىز.

– اۋەزوۆ «اباي دەگەن – تەرەڭ تەڭىز، الىپ مۇحيت. ابايدى تانىعان سايىن، ونىڭ تۇبىنە مارجاندارىن الۋ ءۇشىن سۇڭگي بەرۋىڭ كە­رەك. ال مەن ونىڭ بەتىن عانا قالقىدىم» دە­گەن. ابايدى بۇكىل الەمگە تانىتقان اۋە­زوۆ ءسويتىپ جازسا، اكتەر رەتىندە مەن ءشو­مىش­پەن دە قالقي المايتىن شىعارمىن دەگەن ال­دىمدا ۇلكەن  جاۋاپكەرشىلىك تۇردى. ءويت­كەنى اكەمتەاتردا 100-دەن اسا اكتەر بار، ولاردان بولەك ابايدى ويناعان اكتەر­لەر­دىڭ دە ماعان سىن كوزبەن قارايتىنى ايت­پاسا دا تۇسىنىكتى ەدى. مەن ءوزىمدى بۇرىن­عى وي­ناپ جۇرگەن سپەكتاكلدەرىمنەن بولەك باسقا جاعىنان كورسەتۋىم كەرەك بولدى.

ابايدى ويناۋ جولىندا كوپ ىزدەندىم، ءبى­­راز كىتاپ وقىدىم. ءبىر كۇنى ت.ءالىم­قۇلوۆ­تىڭ «جۇمباق جان» دەگەن كىتابى قولىما  ءتۇس­تى. سوندا اۆتور ابايدىڭ ولەڭدەرىندە «مەن ىشپەگەن ۋ بار ما؟»، «ءىشىم تولعان ۋ مەن ءورت» دەگەن سياقتى جۇرەك، ۋ تۋرالى كوپ اي­تى­لادى. سول زاماندا قوعامعا قارسى شىق­قان تالانتتى ادامداردى قارسىلاستارى، باسە­كەلەستەرى ۋ بەرىپ ولتىرەدى ەكەن. مۇمكىن اباي سونى الدىن الا ءبىلىپ، بىرەۋ ۋ بەرسە اعزام دايىن بولسىن دەپ كىشكەنتاي-كىشكەنتايدان ۋ ىشكەن شىعار دەگەن جورامال ايتادى. سپەكتاكل بارىسىنداعى ىزدەنىستە اۆ­توردىڭ وسى ويى ماعان كوپ كومەكتەستى. ەگەر ءوزىنىڭ ەڭ سۇيىكتى شاكىرتى، ودان سوڭ ەكى بالاسى ءبىرىنىڭ ارتىنان ءبىرى ولسە جانە بۇكىل قارسىلاستارى ونى سوققىعا جىعىپ جاتسا، ءجاي ادام مۇنداي قايعىنى قالاي قابىلدايدى؟ ال اقىن، جۇرەگى سەزىمتال ادام شە؟ ونىڭ ۇستىنە ادام ۋ ىشسە شە؟ ۋ دەگەن كادىمگى دوپينگ سياقتى سەزىمدى ودان سايىن وياتىپ، جۇرەك تەبىرەنىستەرى تەرەڭنەن تول­قيدى عوي. مەن وسىنداي تەبىرەنىستەرگە، تولقىنىستارعا بارىپ، اقىننىڭ ىشكى ءدۇ­نيەسىندەگى قوپارىلىستى كورسەتكىم كەلدى، ءوزىمنىڭ ايتاتىن مونولوگتارىمدى تەك ءبىر جاقتى ەمەس، جان-جاقتى جەتكىزۋگە تىرىس­تىم.

– ابايدى سىزگە دەيىن دە، سىزدەن كەيىن دە قانشاما ارىپتەستەرىڭىز وينادى. ءبى­راق ءسىزدىڭ وبرازىڭىزدى كورەرمەن وتە جاقسى قابىلدادى، ابايدىڭ ءرولى ءسىز­دىڭ تولقۇجاتىڭىزعا اينالدى. مۇ­نىڭ سىرى نەدە دەپ ويلايسىز؟

– 2002 جىلعى تەاتر فەستيۆالىندە «تەاتر­دىڭ ەڭ ۇزدىك اكتەرى» نوميناتسياسى ماعان بەرىلدى. ودان كەيىن تەاتر سىنشىسى بولعان مارقۇم ءا.سىعاي رەسپۋبليكالىق «ەگە­مەن قازاقستان»، «جاس قازاق» گازەتى مەن «پاراسات» جۋرنالىندا مەن جايىندا اۋقىمدى ماتەريالدار جازدى. ابايدىڭ بار­لىق وكىنگەن، وپىنعان، كۇرسىنگەن، كۇل­گەن، تەبىرەنگەن ساتتەرىن وتە نانىمدى شى­عاردى دەي كەلە، «ابدىلمانوۆقا دەيىنگى اكتەرلەر ابايدى ويناۋدان ءوتىپ كەتتى. ال ءابدىلمانوۆتان كەيىنگىلەر ابايدى وينايتىن دەڭگەيگە ءالى جەتكەن جوق» دەپ پىكىر ايتتى. وسى «تۇركىستان» گازەتىندە جابال شويىن­بەت ءوز ويىن جازدى، ودان بولەك ا.سەي­دىمبەك، د.يسابەكوۆ، گ.سەرعازى، ن.ورازالين ءباسپاسوز بەتتەرىندە جاقسى پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. توكەن يبراگيموۆ بۇكىل ەلدىڭ الدىندا «جالپى مىنا ءابدىلمانوۆتىڭ ارى قاراپ تۇرعانىنىڭ ءوزىن ابايعا ۇقساتامىن. ءويت­كەنى ابايدى جەڭگەلەرى بۇقامويىن دەپ اتاعان. مىنا جىگىتتىڭ تاقياسىنان باستاپ با­قايشاعىنا دەيىن تۋرا ابايدىڭ ءوزى سياق­تى كوزگە ەلەستەيدى ەكەن» دەپ ايتقانى ەسىمدە.

مەن وسىعان دەيىن 60-تان اسا كينوعا ءتۇس­كەن ەكەنمىن، ماعان ارناپ ستسەناري دە جاز­دى. بىراق قاي جەرگە بارسام دا كينوداعى ءرول­دەرىمنەن بۇرىن ەڭ ءبىرىنشى ابايدى اي­تادى. مەنى حالىق اباي دەپ قابىلدا­عا­نىنا ءوزىمدى باقىتتى سەزىنەمىن. اسقار دەگەن دوسىمنىڭ ايەلى «مەنىڭ كۇيەۋىم اسكەردە بوكەڭمەن بىرگە بورىشىن وتەگەن» دەسە، «ول قاي اكتەر؟» دەپ سۇرايدى ەكەن. فاميليامدى ايتسا، كەيبىرەۋلەر ونشا تانىمايتىن كو­رىنەدى. «ابايدى ويناعان اكتەر عوي» دەسە، ءبارى «ول كىسىنى تانيمىز عوي» دەپ شۋ ەتە قا­لادى ەكەن.

مامبەتوۆ «ابايدى ويناۋ ءۇشىن تالانت از بولادى، ول ءۇشىن اكتەردىڭ بۇكىل بولمىسى كەلۋى كەرەك» دەيدى. ورىستار «دارىندى اكتەر بولمايدى، تەك وڭ جامباسقا كەلەتىن ءرول بو­لادى» دەيدى. مەنىڭ وڭ جامباسىما كەلەتىن ءرولدى مامبەتوۆ كورە ءبىلدى دەپ ويلايمىن. اكتەردى كورە ءبىلۋ ءۇشىن رەجيسسەردىڭ ەكى كوزىنەن باسقا ءۇشىنشى كوزى، ياعني كوكىرەك كوزى وياۋ بولۋى كەرەك. مامبەتوۆتىڭ ۇلى­لىعى سوندا ول ءوزىنىڭ اكتەرىن تاني ءبىلدى، سول ارقىلى ول 30 جىلدا تەاتردىڭ التىن عاسىرىن جاسادى. ول قازىرگى رەجيسسەرلەر سياق­تى «بۇل قاي جەردىڭ بالاسى، قاي رۋدان؟» دە­گەن ۇساقتىققا بارمايتىن. ونەر دەگەن ءبىر-اق رۋ، ءبىر-اق ۇلت. سوندىقتان بولار ءمام­بەتوۆ كەيبىر اكتەرلەردىڭ اتىن دا ءبىل­مەيتىن، بىراق ءوزى ات قويىپ الاتىن. مەنى بالۋان دەپ شاقىراتىن.

ءاز-اعا  ساحنادا قانشاما تەحنيكالىق ءمۇم­كىن­دىكتەردى پايدالاندى. مامبەتوۆتىڭ ەكىن­شى ءبىر مىقتىلىعى  ونىڭ قويىلى­مىن­دا­عى مۋزىكاسى بولاتىن. ءان ەلىتىپ اكەتەدى، سەنى سەندىرەدى، سەن سەنگەننەن كەيىن كورەر­مەن دە ساعان سەنەدى.

ابايدى وينايتىن اكتەر جاسى كەلگەن سايىن اقىندى باسقا جاعىنان تۇسىنە باس­تايدى. مۇحيتتىڭ تەرەڭىنە سۇڭگىگەن سايىن مارجان تاستاردى كوبىرەك جينايسىڭ. مىسالى، مەن 40 جاستا ابايدى وينادىم، قازىر جاسىم 60-تا. ەگەر قازىر وينايتىن بولسام، ابايدىڭ ءرولىن اشۋدا اكتەرلىك جانە ومىرلىك تاجىريبەمدى جۇمسار ەدىم. ويتكەنى ابايعا ءار جاستا ءارتۇرلى كوزبەن قارايسىڭ. نەعۇرلىم اكتەر تاجىريبەنى كوبىرەك جي­ناعان سايىن ابايدى سەزىنۋى، ءتۇسىنۋى، تەرەڭى­نە بويلاۋى سوعۇرلىم ەرەكشە بولادى.

– اكتەردىڭ ءار ءرولى ونى تاربيەلەيدى دەيدى. ابايدىڭ ءرولى ءسىزدىڭ ومىرلىك كوز­قارا­سىڭىزعا اسەر ەتتى مە؟

– اكتەردىڭ ءار ءرولى زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. ساحنادا ادەمى ءرول ويناپ، ومىردە قالاي بولسا سولاي سويلەپ، مىنەز-قۇلىق كور­سەتۋگە بولمايدى. ابايدى ويناعانعا دەيىن ەڭكەيگەنگە ەڭكەي، شالقايعانعا شالقاي دەيتىنمىن. ابايدان كەيىن ەڭكەيگەنگە دە، شالقايعانعا دا ەڭكەيۋدى ۇيرەندىم. قازاقتىڭ «تاسپەن اتقاندى اسپەن ات» دەگەن ءسوزىنىڭ ماعىناسىن ۇقتىم. اباي ءوزىڭنىڭ قانداي ادام ەكەنىڭدى بىلگىڭ كەلسە، ساعان قيانات جاساعان ادامنان كەشىرىم سۇرا، سوندا سەن دۇرىس جولداسىڭ دەيدى. كى­شى­رەيۋ مەن كەشىرۋ سەنىڭ ىشكى جان دۇنيەڭنىڭ قان­شالىقتى كەڭ ەكەنىن كورسەتەتىنىنە كو­زىم جەتتى. «جاقسى كىسىنىڭ اشۋى – شاي ورامال كەپكەنشە، جامان كىسىنىڭ اشۋى – باسى جەرگە جەتكەنشە» دەگەن ءسوزدىڭ استارىن ءومىر تاجىريبەم ارقىلى ۇعىنا باستادىم. ابايدىڭ ءرولىن ويناۋ ارقىلى بۇرىن­عى قاتتىلىقتان ارىلىپ، تۋىستارىم مەن دوستارىمدى كەڭ قۇشاعىما سىيدىرىپ، الىستى ويلايتىن وسىنداي كوركەم مىنەز قالىپتاستىردىم.

– بۇگىندە ابايدى ويناپ جۇرگەن ءارىپ­تەستەرىڭىزدىڭ ويىنى كوڭىلىڭىزدەن شى­عا ما؟ 

– ورىستىڭ سىنشىلارى «بەز گولوسا وتەل­لۋ يگرات نەلزيا» دەيدى.  ابايدى ويناۋ ءۇشىن اكتەردىڭ كەڭ تىنىستى، ەپيكالىق زور داۋىسى بولۋى كەرەك. ياعني اكتەردىڭ ءۇنى ماڭىزدى. سارى مايدان قىلشىق سۋىرعان­داي ءسوزدىڭ دە ءوزىنىڭ اۋەنى بولادى. اكتەردىڭ ۇنىندە سويلەپ تۇرعاندا كادىمگى ءان ايتقان سياق­تى اۋەن بولادى. مىنە، سول ۇندە بۇكىل ابايدىڭ فيلوسوفياسىن، ونىڭ اقىندى­عىن، پوەزيالىق ءۇنىن، كەڭ داۋىسىن جەتكىزۋ كەرەك. سويلەگەن كەزدە اقىننىڭ ءبىر ءسوزى تۇرماق، ءبىر ءارىپى تۇسپەۋ كەرەك. زور داۋىستى، ديكتسياسى مىقتى، ءۇنى، ءتۇر-تۇلعاسى، كەسكىن-كەلبەتى، شاشىنان باستاپ تىرناعىنا دەيىن ابايدى بەينەلەيتىن، ءتىپتى كوزقاراسىنىڭ، جۇرگەن ءجۇرىسىنىڭ ءوزى ابايدى حالىققا سەندىرەتىندەي بولۋ كەرەك. ويتكەنى ابايدى بۇكىل ەل بىلەدى، ونىڭ بەينەسى ءار قازاقتىڭ جۇرەگىندە تۇر. مەن ساحناعا اباي بولىپ شىعا كەلگەندە كورەرمەن قول شاپالاقتاي­تىن، ولار مەنىڭ ويىنىمنان بۇرىن ۇقساستىعىما قول سوعاتىن. سىنشىلار «ءاب­دىل­مانوۆ شىققان كەزدە جۇگىرىپ بارىپ «اباي اتا!» دەپ شاپانىنا ورالعىمىز كەلە­دى» دەپ جازدى. مىنە، كورەرمەننىڭ كوزى سەن­­­­­گەندە بارىپ تازا ونەر تۋىندايدى.

ابايعا ەكسپەريمەنت جاساتۋعا، كىم كو­رىن­گەندى ويناتۋعا بولمايدى. ابايدى ويناۋ ءۇشىن وعان  تابيعاتى ساي كەلەتىن، سونىمەن قاتار ىشكى جان دۇنيەسى باي، ءۇنى كەلىسكەن، اقىن­نىڭ پوەزياسىن جان-تانىمەن مەڭگەر­گەن ادام بولۋى كەرەك. وسى اتالعان تالاپ­تارعا ساي كەلگەندىكتەن بولار حالىق مەنى اباي دەپ قابىلدادى.

قازىرگى اكتەرلەر ءرولىن قارابايىر وي­ناي­دى. قارابايىرلىققا سالىنعان اكتەر ساح­نادا ءوزىن جوعالتادى. ءتىپتى، اكتەرلەر كەي­دە قاۋىپ، جۇلقىپ سويلەيدى. ابايدىڭ تەبى­رەنىسى، تولعانىسى، كۇرسىنگەنى اكتەردىڭ جۇرەك تۇكپىرىنەن شىعىپ كورەرمەننىڭ جۇرە­گىنە جەتۋى كەرەك. سودان كەيىن ساحنادا اباي­دى ويناعان اكتەردىڭ ءار قيمىلى بەلگىلى ءبىر ماقساتقا قۇرىلىپ، اقتالعان بولۋى ءتيىس.

كوبىنەسە ءبىزدىڭ جاس اكتەرلەر، رەجيسسەر­لەر ابايدىڭ ويىن جەتكىزسەم بولدى،  وبرازى ماعان كەرەك ەمەس دەيدى. بىراق ولار ق­ا­تە­لەسەدى. ابايدىڭ ويى دا، وبرازى دا تو­لىق­قاندى شىعۋى كەرەك جانە «مەن ءوز ابايىم­دى جاسادىم» دەپ وزدەرىن اقتاپ الادى ەكەن. «ءوز ابايىڭدى» سەن ۇيىڭە بارىپ تۋعان-تۋىسىڭا، دوستارىڭا بارىپ جاسا. ال كورەر­مەن الدىندا سەن حالىقتىڭ ابايىن جاساۋ كەرەكسىڭ جانە ول حالىققا ۇناۋ كەرەك. بىراق حالىقتى شاتاستىرماۋ كەرەك. كورەرمەن ابايمەن تىلدەسكىسى، بەتتەسكىسى كەلىپ كۇتىپ وتىرادى. سول كەزدە ساحناعا اقىننىڭ ءار جىل­دارداعى بەينەسىن سومدايتىن 7-8 اباي قاپ­تاپ شىعا كەلگەندە كورەرمەن «قايسىسى اباي؟» دەپ دال بولادى. ابايدىڭ ويىمەن قاتار كورەرمەننىڭ كوزى ءبىر ابايعا توقتاۋ كەرەك.

– ابايدىڭ 175 جىلدىعىنا وراي في­لم تۇسىرىلگەن جاعدايدا باستى ءرول­گە شاقىرسا باراسىز با؟

– قازاقتىڭ ۇلى تۇلعاسى ابايدى قازاق­تان باسقا ەشكىم ويناي المايدى. «كوشپەن­دى­لەر» ءفيلمى سەكىلدى قازاقتىڭ ۇلى تۇل­عالارىنا رۋحى مەن تابيعاتى كەلمەيتىن، ەسەك­كە جابۋ جاپقان سياقتى نە باسىنا كي­گەن تاقياسى، نە ۇستىندەگى شاپانى جاراس­پاي­تىن شەتتەن كەلگەن ادامدار ويناماۋى كەرەك. ءبىز م.شوقاي بابامىزدىڭ ءرولىن دە قىرعىزدىڭ اكتەرىنە ويناتتىق. نە ءتۇر-تۇلعاسى، نە ىشكى جان دۇنيەسى ساي كەلمەيدى. م.شوقايدىڭ ماڭدايى كەرە قارىس، ءجۇزى دوڭگەلەك، كوزى وت شاشىپ تۇرعان. «قازاق دەگەن قانداي بولادى؟» دەسە، «وسىنداي بولادى!» دەيتىن قازاقتىڭ نامىستى ۇلى تۇلعاسىن قىسىق كوزدى قىرعىزعا ويناتۋ اكتەر رەتىندە دە، ازامات رەتىندە دە نامىسىما تيەدى. كەڭەس زامانىندا ءاليانى دا، باۋىرجاندى دا قىرعىزدار وينادى، «قارا-قاراش» كينوسىندا دا سولاي بولدى. قاراپ وتىرساڭىز، فيلمدە قىرعىزدىڭ ۇلتتىق كيىمدەرى مەن سالت-داستۇرلەرى. جارايدى، ول ۋاقىتتى كەڭەستىك كەزەڭنىڭ ساياساتى دەپ اقتاپ الايىق. ال قازىر شە؟ قازىر كىمنەن، نەدەن قورقامىز؟ مىسالى رومەو-دجۋلەتتانى قازاق تۇسىرەتىن بولسا رومەونىڭ باسى­نا تاقيا، ۇستىنە شاپان كيگىزىپ ءتۇسىر­مەي­مىز عوي. قازاقتىڭ رەجيسسەرلەرىن ءتۇسىن­بەيمىن، قازاقتىڭ ۇلى تۇلعاسىن ويناسا مىندەتتى تۇردە شەتەل اكتەرىنە بەرەدى. قا­زاق­تا اكتەر جوق پا؟ قيىن كەزدە قىر­عىز­دار­دا قانشاما تەاتر جابىلىپ جاتقان كەزدە، قازاقتىڭ تەاترلارى اشىلىپ، جاڭا تالانتتار قوسىلىپ جاتتى. وبلىستاردا قانشاما تالانتتى، جانىپ تۇرعان اكتەرلەر بار. وزىمىزدەگى باردى كورسەتە الماي، تۇل­عالارىمىزدىڭ رولدەرىن شەتەلدىك اكتەرلەرگە بەرىپ قويدىق. رەجيسسەرلەر ونەردى جەكە امبيتسياسىنان جوعارى قويۋى كەرەك. قىرعىز «ماناستى» قويسا قازاقتى اپارىپ وي­ناتا ما؟ وزبەك ءا.ناۋايدى قويسا، قازاق­تى ويناتا ما؟ ەشۋاقىتتا ويناتپايدى. وسىنداي فيلمدەردى تۇسىرگەن رەجيسسەرلەر كور­كەمدىك كەڭەستە وتىر. مەن وسىنداي ويىم­دى اشىق ايتقان سوڭ، كوپ كينونىڭ كاس­تينگىنەن ءوتىپ، مەنى تۇسىرەمىز دەپ جات­قان­دا جاڭاعى رەجيسسەرلەر ماعان قارسى بو­لىپ ورە تۇرەگەلەدى. ولار ءبىر سىلتاۋلاردى ويلاپ تاۋىپ، مەنى قانشاما رولدەن الىپ تاستادى. مەنى رولدەن السا الىپ تاس­تاسىن، بىراق مەن ءبارىبىر شىندىقتى ايتۋىم كەرەك. قازاقتىڭ ۇلى تۇلعالارىن بۇ­لاي قورلاۋعا بولمايدى.

ءاز-اعاڭ ءبىر اكتەرلەرمەن كەرەعار پىكىردە بولىپ، رەنجىسىپ، سوتتاسىپ جۇرسە دە، س­پەك­تاكل قويار كەزدە سول اكتەردى باستى رولگە العان. مىنە، مامبەتوۆتىڭ ۇلىلىعى وسىندا جاتىر. ءوزىنىڭ جەكە ومىردەگى رەنى­شىن ونەرگە اكەلىپ سالماعان. ومىردە سەن ول ادامدى جەك كورۋىڭ مۇمكىن، بىراق ءرول اك­تەر­دىڭ وڭ جامباسىنا كەلىپ تۇرسا، بەرۋ كە­رەك. ويتپەسە ول ونەردىڭ كيەسى اتادى.

اباي ءفيلمىن تۇسىرسە، مۇمكىن مەنى باي­قاۋعا شاقىرىپ تا قالار. ابايدى ەكراندا ويناعاننان ارتىق ارمان بولماس ەدى، بىراق سول بايقاۋدا وتىراتىن كوركەمدىك كەڭەستىڭ ءبارى مەنى بەكىتپەيتىنىنە كەپىلدىك بەرە الامىن. ويتكەنى مۇنداي قادامدار وسىعان دەيىن دە بىرنەشە رەت جاسالدى.

– ءوزىڭىز اباي تۋرالى پەسا جازىپ جاتىر ەكەنسىز. ەرەكشەلىگى قانداي؟

– اۋەزوۆ ابايدى ۇلكەن شىرقاۋ بيىككە كوتەردى. اۋەزوۆتىڭ ۇلىلىعى سوندا، ول اباي ارقىلى قازاقتى بۇكىل الەمگە تانىتتى. اۋە­زوۆتىڭ كەرەمەت سۋرەتكەرلىگى، شەبەرلىگى سون­دا جاتىر، ول ابايدى الىپ شىعۋ ءۇشىن باس­قا ۇلىلاردى قۇربان ەتتى. ەگەر اۋەزوۆ «اباي جولىن» قازىر جازسا، مۇلدەم باسقاشا جازار ەدى. ءوز باسىم قازىرگى زاماندا اۋەزوۆ سياق­تى جازاتىن جازۋشى جوق دەپ ويلايمىن. قازىر ابايدى ءوزى جازىپ كەتكەن قارا سوزدەرى، ولەڭدەرى، شىعارماشىلىعى كو­تەرەدى. سوندىقتان مەن اباي اتامىزدىڭ 175 جىلدىعىنا وراي «ابايدى بىلمەك پارىز ويلى ادامعا» دەگەن پەسانى قاعاز بە­تىنە ءتۇسىردىم. بۇل – ابايدىڭ قارا سوزدەرى­نەن، ولەڭدەرىنەن جانە ءوزىمنىڭ 30 جىل بوي­عى وي-تولعانىستارىمنان قۇرالعان ءدۇ­نيە. «اقتاستاعى احيكونى» جازعان مادينا وماروۆا ەكەۋىمىز پەسانى كورەرمەنگە ۇسىن­باق ويىمىز بار. مەن جازعان پەسا باس­قا تەاترلار قويىلعالى جاتىر. ال م.وما­روۆا ەكەۋىمىز جازعان پەسا اۋەزوۆ تەات­رىندا قويىلىپ قالار دەپ وتىرمىز.

وسى پەسام ارقىلى مەن ۇلىلاردى اق­تا­عىم كەلەدى. قۇنانبايدى بيىككە كوتەرۋ كە­رەك. قۇنانباي بولماسا اباي تۋماس ەدى. «اباي سەن ماعان جەتۋ ءۇشىن سەن وزىڭە جەتەتىن ۇل تاپقىز. جانە سول ۇلىڭدى ءبىلىمنىڭ، عى­لىمنىڭ تەرەڭىنە بويلات جانە اتا-بابا ءداستۇرىن بويىنا سىڭىرگەن، ەلىن، ۇلتىن سۇيە­تىن ازامات ەتىپ تاربيەلە، سوندا سەنىڭ ماعان جەت­كەنىڭ» دەپ كەلەتىن قۇنانبايدىڭ ءسوز­دەرى بار پەسامدا. ەندىگى جازىلاتىن پەسالار مەن   تۇسىرىلەتىن كينولار وسى ادىلەتسىز­دىكتىڭ  بارلىعىن ءوز ورنىنا قويۋى كەرەك. قۇنانبايدىڭ، شاكارىمنىڭ، كەڭگىرباي بابامىزدىڭ قانداي تۇلعا ەكەنىن كورسە­تەتىن ۋاقىت كەلدى. ابايدىڭ ءدىن، ءداستۇر تۋ­را­­سىنداعى ايتقاندارىن تالداپ، كەيبىرەۋلەر ايتقانداي ابايدىڭ قازاقتى جەك كور­مەگەنىن ۇرپاق الدىندا دالەلدەپ شى­عۋى­مىز قاجەت.

ابايدىڭ نەگىزگى ەۆوليۋتسياسى، ءوسۋى، اباي­دىڭ اباي رەتىندەگى حاكىمدىك دارەجەگە جەتۋى ءوزىنىڭ 45 قارا سوزىندە تۇر. مىسالى، «ادام بالاسى جىلاپ تۋادى، كەيىپ ولەدى» دەي­دى. مەنىڭ ويىمشا، ادام دۇنيەگە كەلگەندە ومىردەن الاتىن ەنشىم بار، بۇل ومىرگە مەن كەلدىم دەپ ايعايلاپ، بۇكىل الەمگە جار سا­لىپ كەلەدى. ول ءومىر بويى بايلىق، لاۋازىم، ابىروي جينايدى، ءوزى ويلاعان ءبىر بيىككە ۇمتىلادى. بىراق كەيىپ ولەدى. نەگە؟ ءويت­كەنى ونىڭ جيناعىنىڭ بىردە-بىرەۋى ونى­مەن دوس بولمايدى، ءبارى قابىردىڭ سىر­تىن­دا قالادى. بايلىعى دا، تاققان سولكە­بايى دا، اتاعى دا. اداممەن بىرگە انا دۇنيە­گە نە بارادى؟ ونىڭ جاساعان ساۋاپتى ىستەرى، حا­لىققا جاساعان جاقسىلىعى، جەتىمنىڭ كوزىنىڭ جاسىن ءسۇرتۋى، قايىرىمدىلىعى با­را­دى. اباي «باياعىدا قازاققا جاقسىلىق جاساساڭ، سول جاقسىلىعىڭدى ول ءومىر بويى ولە-ولگەنشە ايتىپ جۇرەتىن. ال قازىر قازاق­قا جاقسىلىق جاساساڭ، بيىلعى جاسا­عان جاقسىلىعىڭ كەلەسى جىلعا جارامايتىنى نەسى؟» دەيدى. ابايدىڭ جازعانى قازاق­تىڭ ءبىر كۇندىك ازىعى ەمەس، بابادان بالاعا مۇرا بولىپ قالار ادامزاتتىڭ اسىل مۇرا­سى.

سۇحباتتاسقان

ارايلىم جولداسبەكقىزى

سوڭعى جاڭالىقتار