13 اقپان 2020, 10:51 1450 0 الەۋمەت ارايلىم بيمەنديەۆا

شاشپا-توك مىنەزىمىزدى زاڭمەن شەكتەۋگە بولا ما؟

وتكەن اپتادا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باع­دار­لا­ماسىن ىسكە اسىرۋ ءجونىن­دەگى ۇلتتىق كوميس­سيا وتىرىسىندا مەم­لەكەتتىك حاتشى قىرىمبەك كوشەر­باەۆ حالىقتىڭ توي، اس، جانازا راسىمدەرىن وتكىزۋ كەزىندەگى ىسىراپشىلىقتى زاڭمەن شەكتەۋ تۋرالى ماسەلەنى قوعامنىڭ تال­قى­سىنا سالۋدى ۇسىندى. «قازاق قوعا­مىن­دا ورىن الىپ وتىر­عان كەلەڭسىز كورى­نىس­تەردى (تويلار مەن استاردىڭ باسە­كەمەن، ىسىراپ­شىل­دىق­پەن، داڭعا­زالىقپەن وتە­تىندىگى، وت­باسى قۇندىلىقتارىنىڭ قۇل­دىراپ كەتۋى) بارىنشا شەكتەۋىمىز قا­جەت. سون­دىقتان بۇل ماسەلەدە قوعامنىڭ بار­لىق كۇش-جىگەرىن جۇمىل­دى­رىپ، ءتيىستى مەملە­كەتتىك ورگاندار زيالى قاۋىم­دى، قو­عام­نىڭ بەلسەندى وكىلدەرىن تارتا وتى­رىپ، وسى ۇلتتىق عۇرىپتىق راسىمدەردى (توي­لار مەن استاردى) ىسىراپسىز، داڭعا­زا­سىز وتكىزۋدىڭ ۇسىنىمدارىن دايىنداۋ كە­رەك»، – دەدى مەملەكەتتىك حاتشى ءوز ءسو­زىندە.

قازاقتىڭ توي تۋرالى ماقال-ماتە­لى­نىڭ جامانى جوق. «قازاقتىڭ تويى ءبىت­پەسىن»، «توي دەسە قۋ باس دومالايدى»، «بۇ­دان جامان كۇنىمدە تويعا بارعام»، «تويدا جو­لىعايىق» دەپ قاۋقىلداسىپ جاتقانى. جىل جاڭارعان سايىن تويدىڭ دا ءتۇر-ءتۇرى پاي­دا بولا باستادى.

بۇرىن قازاقتىڭ تويى سەنبى-جەكسەنبى كۇندەرىنە جوسپارلاناتىن. ال قازىر توي­دىڭ كوپتىگى سونشالىق اپتانىڭ بارلىق كۇ­نىندە توي وتەتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. بىرنەشە اي بۇرىن الدىن-الا كەلىسپەسە، توي جا­ساي­تىن ورىن تابۋدىڭ ءوزى قيىن. ودان بولەك، اسا­با، ءانشى-ءبيشى تاڭداۋ، تويحانانى ارلەۋ، شاقىرۋ جۇمىستارى قىرۋار قارجىنى، ۋا­قىت­تى تالاپ ەتەدى. بىراق حالقىمىز ءدال وسى توي تويلاۋعا كەلگەندە الدىنا جان سالماي تۇر.

توي دەگەندە بار ماسەلە قارجىعا كەلىپ تىرە­لەتىنى تۇسىنىكتى. اۋقاتتى ادام­دار­عا توي جاساۋ قاراجات جاعىنان قيىندىق تۋدىرا قويماس. بىراق قاراپايىم حالىقتىڭ «ەلدەن قالمايىق» دەگەن نامىسپەن نەسيە الىپ توي جاسايتىنى دا بار. ويتكەنى ءبۇ­گىن­دە توي جاساۋ – باسەكە. بىرىنەن-ءبىرى اسىپ ءتۇس­كىسى كەلەدى. ءبىر تويدا جاسالعان ءجون-جو­رالعىنى كەلەسى توي يەسى قايتالاعىسى كەل­مەيدى. اسابادان باستاپ، ءانشى، بيشىلەرگە دەيىن، ءتىپتى توي يەلەرىنىڭ كويلەكتەرىنە دەيىن ەشكىمدە بولماعان ەرەكشە بولعانىن قا­لايدى. ءتىپتى ءبىر كيگەن كويلەگىن كەلەسى توي­عا كيۋگە نامىستاناتىندار دا بار. قا­رىزدانىپ-قاۋعالانساق تا، ەلدىڭ الدىنا جار­قىراپ شىققىمىز كەلەدى. وسىلايشا قا­زاق توي جاساۋعا كەلگەندە ەرەكشە باسەكەگە قا­بىلەتتى بولىپ وتىر.

«جيعان-تەرگەنىڭ تويعا شاشىلسىن» دە­گەن حالقىمىز قولىنداعى بارىن تويعا جۇم­ساپ، قارىزدانىپ جاتادى. ءومىردىڭ ءما­نىن تويدان، داڭعازالىق پەن داڭعويلىقتان ىزدەگەن جۇرتشىلىق قولىنداعى قارجىسىن ءبىلىم الۋعا، جاڭا عىلىمدى يگەرۋگە، ءوزىن دا­مىتۋعا جۇمساسا يگى ەدى. بىراق وكىنىشكە قا­راي قازاق عىلىم دامىتىپ، كوكجيەك كەڭەيتۋدە ەمەس، توي جاساۋدا عانا باسەكەگە قا­بىلەتتى بولىپ وتىر.

جاقىندا Solva ميكروقارجىلىق كومپانياسى قازاقستاندىقتاردىڭ نە­سيەلىك قارىزدارى بويىنشا زەرتتەۋ ءجۇر­گىزگەن بولاتىن. وعان 18 جاستان 65 جاسقا دەيىنگى 7 مىڭنان استام رەسپوندەنت قاتىس­قان. زەرتتەۋ ناتيجەسى قازاقستاندىقتاردىڭ 76 پايىزى توي جاساۋ ءۇشىن، ءتىپتى جەرلەۋ ءرا­سىمىن وتكىزۋ ءۇشىن نەسيە الاتىنىن كور­سەتىپ وتىر. ياعني نەسيە الۋشىلاردىڭ باسىم بولىگى – توي جاسايتىندار بولىپ وتىر.

قازاقتىڭ داستارحانى قۋانىشقا جايىل­عانى، ارينە، جاقسى. بىراق مۇ­نىڭ سوڭى كوپ رەتتە ىسىراپشىلىققا ۇلا­سىپ ءجۇر. ەڭ باستى قۇندىلىعىمىز ۋا­قىتتىڭ قادىرىن بىلمەي ىسىراپ ەتۋ قالىپتى جاعدايعا اينالعالى قاشان. كەشكى 18.00-دە باستالادى دەگەن تويعا كوپشىلىك قاۋىم كەشىگىپ كەلەدى. ءتىپتى كەيدە قوناقتاردىڭ توي يە­سىن كۇتىپ قالاتىن كەزدەرىنە كۋا بولىپ ءجۇر­مىز. توي يەسى قوناقتاردىڭ تويعا كەشىگىپ كە­لەتىنىن بىلەدى، ويتكەنى ءوزى دە وزگە جۇرتتىڭ تويىنا كەشىگىپ بارادى. ۋاقىتىلى باس­تال­ماعان توي ءتۇن جارىمىنا دەيىن سوزى­لادى.

سوڭعى جىلدارى توي ۇستىندە ەرسى قى­لى­عىمەن ەستە قالىپ جاتقانداردىڭ دا قاتارى كوبەيدى. جاقىندا تويدا ءان سالۋعا كەلگەن قارا ءناسىلدى جىگىتتىڭ سوڭىنان قال­ماي سۋرەتكە ءتۇسىپ جۇرگەن قازاقتىڭ كە­لىن­شەكتەرى تۋرالى ۆيدەو  كوپشىلىكتىڭ اشۋىن تۋدىرعان بولاتىن.  قولىنا سمارت­فون ۇستاعان قىز-كەلىنشەك الگى جىگىتتىڭ ءان ايتۋىنا مۇرشا بەرمەي، جاپا-تارماعاي باس سال­عان. جەلى قولدانۋشىلارى مۇنداي ارە­كەتتى جابايىلىققا تەڭەپ جاتتى.

بۇل جاعداي كورشى ەلدەردە قالاي رەت­تەلۋدە؟ وزبەك دەپۋتاتتارى تويدى ءبا­سەكە ورتاسىنا اينالدىرىپ، قارىزدانىپ، شىعىندالىپ توي-تومالاق وتكىزۋدىڭ سوڭى قاراپايىم حالىقتىڭ قارىزعا باتۋىمەن اياق­تالاتىنىن جانە وتاعاسىنىڭ اقشا تابۋ ءۇشىن وتباسىن تاستاپ شەتەل اساتىنىنا الاڭ­داۋشىلىق بىلدىرگەن بولاتىن. وسى­لاي­شا بىلتىر كۇزدەن باستاپ وزبەكستان پار­لامەنتى اس پەن ۇيلەنۋ تويىن، مەرەكەلىك شا­رالار مەن جەرلەۋ راسىمدەرىن رەتكە كەل­تىرەتىن زاڭ جوباسىن بەكىتتى. بۇل زاڭ جوباسى بويىن­شا اس پەن تويعا شاقىرىلاتىن ادام سا­نىنا جانە وعان نەسيە الۋعا شەكتەۋ قويىلعان. مىسالى وتباسىلىق توي مەن شا­رالاردى تۇنگى 23.00-گە دەيىن عانا وتكىزۋگە رۇقسات. ودان بولەك، قوناقتار سانىن دا شەك­تەپ قويدى. سالتاناتتى داستارحاننىڭ قو­ناقتارى ەندىگى جەردە 200-دەن، ال ۇيلەنۋ تويىنىڭ قوناقتارىنىڭ سانى 250-دەن اسپاۋى ءتيىس.

وزبەكستاننىڭ زاڭى بويىنشا ۇيلەنۋ تويىنداعى سالتاناتتى كورتەجدەگى كو­لىكتەردىڭ سانى ۇشتەن، تويعا كەلەتىن ءان­شى­لەر نەمەسە مۋزىكالىق توپتاردىڭ سانى 2-دەن اسپاۋى كەرەك. سونىمەن قاتار ۇيلەنۋ تويىنىڭ بولاتىنى تۋرالى توي يەلەرى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنا حا­بارلاۋى ءتيىس. جاڭا زاڭ حالىق ىشىندەگى «كۇيەۋ كورۋ»، «قۇدا شاقىرۋ»، «كەلىن شا­قىرۋ» سەكىلدى ىرىم-جىرىمدارعا شەكتەۋ قويىل­عان. ءولىم جونەلتۋ سالتتارىنا دا وسىن­داي شەكتەۋلەر قويىلعان، ەندىگى جەردە مار­قۇمنىڭ «جەتىسى»، «قىرقى»، «جىلدىعى»، «جىرتىسى» دەگەن ىرىمدارعا تىيىم سا­لىن­دى. جەرلەۋ جانە ازا تۇتۋ سالتتارى ەڭ ۇزاق بول­عاندا ءۇش كۇنگە دەيىن جالعاسادى، جەرلەۋ سال­تىنا جيىلعان ادامداردىڭ سانىنا شەك­تەۋ قويىلمايدى.

ال تاجىكستاندا 2007 جىلى «ءداستۇردى جانە ادەت-عۇرىپتى رەتتەۋ» تۋرالى زاڭ قابىلدانعان. اتالعان زاڭ بويىنشا ءۇي­لەنۋ تويىنان تۋعان كۇن جانە باتا وقۋ ءرا­سىمدەرىن وتكىزۋدىڭ شەگى بەلگىلەنگەن. سو­نىمەن قاتار پايداسى جوق ىرىم-جى­رىم­دارعا تولىقتاي تىيىم سالىنعان. تويدىڭ ۇزاقتىعى 3 ساعاتتان جانە قوناقتار سانى 200-دەن اسپاۋى ءتيىس. وسىلايشا شەنەۋنىكتەر جاعدايى تومەن وتباسىلاردىڭ نەسيە الىپ توي جاساۋىنا شەكتەۋ قويعانداي.

ءبىزدىڭ ەلىمىز بويىنشا مۇنداي شەك­تەۋلەر بىلتىر كۇزدەن باستاپ جام­بىل وبلىسىندا ىسكە اسىرىلا باستاعان. توي كەش­كى ساعات 7-دە باستالىپ، 12-گە دەيىن اياق­تالۋى كەرەك. تويدى ۋاقىتىنان اسىرىپ جىبەر­سەڭىز، ايىپپۇل ارقالاۋىڭىز مۇمكىن. جەر­گىلىكتى بيلىك وكىلدەرى مۇنى داڭعازالىق پەن داراقىلىقتى بولدىرماۋدىڭ امالى دەپ ەسەپتەيدى. ءدال وسى جەردە حالىقتىڭ ءپى­كىرى ەكىگە جارىلدى. قازاقتىڭ ءار كۇنى توي بولعاندىقتان كوپشىلىگى كەشكى 7-دە جۇمىس­تان شىعىپ، تويعا بارۋعا ۇلگەرمەيتىنىن العا تارتسا، ەندىگى توپ تويدىڭ ۋاقىتىلى باستا­لىپ، اياقتالاتىن كەزى جەتتى دەيدى. ورتاق تارتىپكە باعىنعىسى كەلمەگەندەردىڭ وزىنە تويحانا يەلەرى تويدى 12-گە دەيىن اياقتاۋلا­رىن ەسكەرتەدى ەكەن. مۇمكىن، وسىلاي توي-دى تارتىپتكە كەلتىرەتىن ۋاقىت جەتكەن بولار؟!

 سماعۇل ەلۋباي،  قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، جازۋشى:

 نەسيە الىپ توي جاساپ، سوڭىنان ۇيىنەن ايىرىلىپ قالعان تانىستارىم بولدى

 – توي – حالىقتىڭ باسىن قوسىپ، ءتىل مەن ونەردى دامىتىپ، ناسي­حاتتايتىن ورتا. توي ۇلتتىڭ بولمىسىن تانىتادى، جينالعان جۇرت تويدا ءسوز سويلەپ، ءتىلىن ۇشتايدى. بىراق قازاقتىڭ بۇگىنگى تويى ماقتا­نىش، باسەكەگە اينالدى. ءبىزدىڭ ازداپ مال جيناعان بايلارىمىز ماق­­تانىش ءۇشىن توي جاساپ جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس. تويعا دەگەن ىسىراپشىلدىقتى كۋلتكە اينالدىرىپ جىبەردى. كوپ قوناق شاقىرىپ، ولارعا سىيلىق دايىنداۋ ارقىلى ءوزىنىڭ بايلىعىن پاش ەتىپ، ۇلگى كورسەتەدى. جامان ادەت جۇققىش كەلەدى دەگەندەي مۇنداي ۇلگى تەز تارايدى. قاراپايىم حالىق بايلارعا ەلىكتەپ، «جۇرتتان قالماي» توي جاساۋعا تىراشتانادى. مەنىڭ توڭىرەگىمدە دە بانكتەن قارىز الىپ توي جاساپ، سوڭىنان ۇيىنەن ايىرىلىپ قالعان تانىستارىم بولدى. وسىلايشا قۋانىشتىڭ سوڭى كەلەڭسىزدىككە ۇلاستى. بۇل جاڭا ۇيلەنگەن جاستاردىڭ سەزىمىنە كولەڭكە تۇسىرەدى، توي شىعىنىن بىرنەشە جىل بويى نەسيە ارقىلى تولەۋ وتباسىندا ۇرىس-كەرىستىڭ كوبەيۋىنە الىپ كەلەدى. ال ءبىر كۇندىك تويعا شاشىلعان اقشانى نەگە جاستاردىڭ ءۇي الۋىنا جۇمساماسقا؟

وڭتۇستىگىمىزدە 1 000 ادام شاقىرماسا تويدىڭ ءسانى كەلمەي قالاتىنداي ءداستۇر قالىپتاس­تى. بۇل كورشى وزبەك ەلىنەن بىزگە جۇقتى. بىراق بۇگىندە وزبەكتەر بۇعان زاڭمەن تيىم سالدى. بىزدە نەعۇرلىم ادامدى كوپ شاقىرىپ، داڭعازانى كوبەيتسەك، سوعۇرلىم توي يەسىنىڭ بەدەلى وسە­دى دەگەن جالعان تۇسىنىك بار. مەنىڭشە 150 ادامنان ارتىق قوناق شاقىرىپ توي جاساۋ – ىسىراپشىلىق. وسى رەتتە اۋىلداعى اقساقالدارىمىز، مەشىتتەگى يمامدارىمىز، جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارى مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ىسىراپشىلدىققا جول بەرمەۋ تۋرالى كوپتەپ ايتىلۋى كەرەك. ەگەر حالىق استا-توك توي جاساپ، ىسىراپ پەن ىنساپتى ۇمىتاتىن بولسا زاڭ جۇزىندە تىيىم سالعان دۇرىس دەپ ويلايمىن.

 

 مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، قوعام قايراتكەرى:

 توقىشەرلىك بولعان جەردە  ناداندىق قاتار جۇرەدى

 – ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز اشارشىلىقتى كورگەن حالىق. سون­دىق­تان دا ءبىز توقىشەرلىككە ۇرىنباۋىمىز كەرەك. توقىشەرلىك بولعان جەردە ناداندىق قاتار جۇرەدى. داڭعازالىق، اتاققۇمارلىق جاق­سىلىق اكەلمەيدى. تەرەڭ، ءماندى، ويلى داستۇرلەرىمىزدى دارىپتەيتىن كەز كەلدى. سالت-ءداستۇرىمىز مەن تاريحىمىزدى جۇيەلى وقىتاتىن پەداگوگيكامىز ۇلتتىق باعىتتا بولۋى كەرەك. ابايعا دەيىنگى كەزەڭدە ءبىزدىڭ ءداستۇر جاقسى ساقتالدى، ابايدان كەيىن قازاقتىڭ مىنەز-قۇلقىن وزگەرتۋ تاسىلدەرى جاسالدى. مۇنىڭ اسەرى بۇگىنگى سالت-سانامىزعا، ءتىپتى جاساعان تويىمىزعا دا اسەر ەتىپ وتىر.

توي جاساۋ جاعىنان مادەنيەتىمىز تومەندەۋ ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. تويدا باتاگوي قاريالارىمىزدىڭ اتالى سوزدەرىنەن جاستار ۇلگى السا، سالت-ءداستۇرىمىز جان-جاقتى كورىنىس تاۋىپ، ىسىراپشىلىققا جول بەرىلمەسە عانيبەت ەمەس پە؟!

 

 امانحان ءالىم، اقىن، ادەبيەتتانۋشى:

 تويدى زاڭمەن شەكتەۋ – بۋىنسىز جەرگە پىشاق ۇرۋ

 – تويعا زاڭمەن شەكتەۋ سالۋعا بولمايدى، توي جاساۋ – ادامنىڭ جەكە شارۋاسى. مورالدىق احۋال دەگەن ۇعىم بار، وعان زاڭ جۇرمەيدى. توي­دى زاڭمەن شەكتەۋ – بۋىنسىز جەرگە پىشاق ۇرۋ. بۇل وركەنيەتتى ەلدە مادەنيەتكە سىيمايتىن نارسە. مىسالى كۇنا، كىنا دەگەن ۇعىم­دار بار. كۇنا بەيكاتەگورياعا، ال كىنا زاڭدىق-قۇقىقتىق كاتەگورياعا جاتادى. ال ىسىراپقا كەلسەك، ءار ادام ىسىراپقا جول بەرگەنى ءۇشىن اللانىڭ الدىندا كۇنالى. ال زاڭنىڭ الدىندا كىنالى بولا المايدى. ويتكەنى ونىڭ تويدى قالاي جاسايمىن دەسە دە ءوزى بىلەتىن مورالدىق قۇقى بار. تويدى زاڭمەن شەكتەۋ جەكە ادامنىڭ قۇقىعىنا قول سۇعۋ دەگەن ءسوز.

ءدىني ۇعىمىمىزدا ىسىراپقا جول بەرىلمەۋ تۋرالى ايتىلادى. ءپىتىر-ساداقانى دا شاما-شارقىڭا قاراپ بەر دەگەن. بىراق ءسوز جوق ىسىراپقا جول بەرمەۋىمىز كەرەك. ورىس حالقى ءبىر وتباسىنداعى 4 ادامعا ءبىر بولكە نان السا، قازاق 4 بولكە نان الادى. ەرتەڭ دۇكەنگە بارىپ تاعى نان الاتىنىمىزدى بىلە تۇرا ءبىز وسىلاي ارتىعىمەن الىپ ىسىراپقا جول بەرەمىز. سوسىن قاتقان ناندى قوقىسقا تاستاپ وبال جاسايمىز. ءدال وسى ارەكەتىمىزدى توي جاسار كەزدە دە قايتالاپ ءجۇرمىز. ءبىز وسى ارەكەتىمىزدى زاڭمەن ەمەس، سانامەن تىيعانىمىز دۇرىس. سانا-سەزىمدى بىلىممەن، تاربيەمەن جوندەي الامىز. مادەنيەتتى، وركەنيەتتى قوعامدا ىسىراپقا، بەيبەرەكەتسىزدىككە جول بەرىلمەيتىنىن ناسيحات ارقىلى جۇرگىزگەنىمىز ءجون.

سوڭعى جاڭالىقتار