23 قاڭتار, 11:22 328 0 رۋحانيات Túrkistan Gazeti

ءبىزدىڭ شاكەڭ

گازەتتىڭ باس رەداكتورى قالتاي مۇحامەدجان رەداكتسيا ۇجىمىن توسىننان كابينەتىنە شاقىرىپ، ءبىز كۇتپەگەن شەشىمىن ايتتى.

– مەن ارى ويلاپ، بەرى ويلاپ ءبىر توقتامعا كەلدىم. مىنا نارىقتىڭ تارشىلىق زامانىندا گازەت شىعارۋ وڭاي ەمەس ەكەن. سەندەر ۇكىمەتتىڭ قارجى تاپشىلىعىنان بەس ايدان بەرى ايلىقتارىڭدى العان جوقسىڭدار. مينيسترلىكتە اشپاعان ەسىگىم، كىرمەگەن تەسىگىم قالمادى. قولىندا بيلىگى بار جاستارعا مەن سياقتى شاۋ تارتقانداردىڭ قايتا-قايتا بارىپ، جالىنىپ جالپايعانى جاراسا بەرمەيدى ەكەن. ەندى مىنە، امالدىڭ جوقتىعىنان گازەتتى جاپقالى وتىرمىن. بارىنە كونىپ، بارىنە توزدىڭدەر. قايتەيىن، قيۋى كەلمەسە ىستە بەرەكەت بولمايدى ەكەن. –  ول ءسوزىن كوڭىلسىز ۇنمەن وسىلاي تۇيىندەدى.

 

كابينەتتىڭ ءىشى قۇلاققا ۇرعان تاناداي تىپ-تىنىش. قالاعاڭنىڭ ءبا­رىنەن تۇڭىلگەندەي مىنا ءسوزى مەن اۋىر ۇنسىزدىك ەڭسەمىزدى باسىپ تۇر. قارجىنىڭ ءتۇسىمى بولماي ءتورت بەت «تۇركىستاننىڭ» سوڭعى ءبى­راز ساندارى جارىققا شىقپاي قال­عان. بار سەنگەنىمىز قالتاي وسى­لاي دەپ كەسىمدى ءسوزىن ايتىپ وتىرسا، بىزگە نە داۋا؟ جاعدايعا مويىن- سۇنىپ، امال-شاراسىزدان كەلىس­كەن­دەي بولىپ پۇشايمان كۇي كە­شىپ وتىردىق. سول مۇلگىگەن تى­نىش­تىقتى رەداكتوردىڭ ورىن­باسارى ءشامشيدين پات­تەەۆ­تىڭ جىگەرلى داۋىسى بۇزدى.

– قالاعا، بىرنەشە جىلدان بەرى جۇرتقا تانىلىپ قالعان «ءتۇر­كىستان­دى» جاپپاڭىز. جىل بويىنا جا­زىلعان ازدى-كوپتى وقىرمان­دارى­مىز بار. مىنا وتپەلى كەزەڭ كىمگە وڭاي بولىپ تۇر دەيسىز. شى­دام، ءتوزىمىمىزدىڭ جەتكەنىنشە قيىن­دىقپەن الىسىپ كورەيىك. ءوت­پەلى كەزەڭ دە وتەر، كەتەر.

– ءشامشى، شىراعىم، وسى قا­زاق­تىڭ ءتىلى مەن گازەتى ءۇشىن كۇنى ءبۇ­گىنگە دەيىن كۇرەسىپ كەلدىم. گازەت، گا­زەت دەپ ءجۇرىپ، ويدا جۇرگەن قان­شاما دۇنيەم جازىلماي قالدى. قارت­تىق تا جەڭە باستادى. ەگەر بار ءىستى ءوزىڭ قولعا الامىن دەسەڭ، ءسوز باس­قا. جاسسىڭ عوي، بالكىم ءىستىڭ كو­زىن تابارسىڭ.

– سەنىم ارتساڭىز قولعا الىپ كو­رەيىن، اعا.

قالاعاڭ ۇزىن ستول شەتىندە جا­عالاي وتىرعان بىزگە شولا قاراپ:

– ەستىدىڭدەر مە، بۇگىننەن باس­تاپ سەندەرگە باس رەداكتور ءشام­شي­دين بولادى. بۇعان قالاي قا­راي­­سىڭدار؟ – دەدى.

ءبىز كەلىستىك.

ول كەزدە رەسپۋبليكانىڭ باس­پاسوز جانە مادەنيەت ءمينيسترى ال­تىنبەك سارسەنباەۆ ەدى. مي­نيستر­لىكتەر تۇگەل استاناعا قونىس اۋ­دارعان. باسقارۋشى كومپانيا ءشامشيدين پاتتەەۆتى باس رەداكتور ەتىپ بەكىتتى. ەكى-ءۇش ايدان سوڭ جاعداي جاقسىلىققا قاراي وزگەرە بەردى. مۇناي ونىمدىلىگى ارتىپ، رەسپۋبليكانىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى كوتەرىلدى. ءشامشيديننىڭ استاناعا ءىسساپارى جيىلەپ، كوپ كەشىكپەي ايلىق ەڭبەكاقىمىزدى دا الا باستادىق. اۆتورلارعا دا قالاماقى تولەيتىن جاعدايعا جەتتىك. ءشامشيدين بۇرىن رەداكتسيادان كەتىپ قالعانداردىڭ ورنىنا باسپاسوزدەردە تىڭ ويلارىمەن كورىنىپ جۇرگەن، كومپيۋتەردەن ينتەرنەت جۇيەسىن جاقسى مەڭگەر­گەن ءنازيا جويامەرگەنقىزى، ەسەن­گۇل كاپقىزى، گۇلبيعاش وماروۆا، دينارا مىڭجاسارقىزى، كامشات تاسبولاتوۆا جانە مۇحتار سەڭگىر­باەۆ سەكىلدى جاستاردى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن تىلشىلىك قىزمەتكە تارتتى. سول جاستارمەن بىرگە گازەتكە جاڭا سەرپىن كەلدى.

جىل سوڭىنداعى كەزەكتى ءبىر لەز­دەمەدە ءشامشيدين پاتتەەۆ:

– باسپاسوزگە جازىلۋ مالىمە­تى­نە قاراساق، كەلەسى جىلعى وقىر­مان­دار سانى جيىرما مىڭعا جە­تىپ قالىپتى. الداعى جىلى گازەتتى سەگىز بەت ەتىپ شىعارامىز. سوعان بايلانىستى جاڭا ايدارلار ويلاي جۇرىڭدەر، – دەدى.

تىلشىلەردىڭ اراسىندا كۇماندى ءسوز ءجۇردى. «باس رەداكتوردىڭ بۇل شىنى ما، الدە ءازىلى مە؟ سەگىز بەتتى قالاي شىعارماقشى؟ وقىرماندار سانى كوبەيگەنىمەن، گازەت شىعىنى دا شاش ەتەكتەن ەمەس پە؟ وعان قاراجاتتى قايدان تابادى؟».

«كوز قورقاق، قول باتىر». ءشام­شي­دين ونىڭ دا جولى مەن ءجونىن تاپ­تى. لەزدەمەلەردە قوعامداعى جاع­دايلارعا بايلانىستى تىڭ يدەيا­لار بەرىپ، تىلشىلەرگە تالاپتى كۇ­شەيتتى. ولار قوعام مەن نارىق­تىق قاتىناستى جاقسى بىلەتىن ساياساتكەرلەر مەن ەكونوميستەردى، كونە ءداۋىردى زەرتتەپ جۇرگەن بەلگىلى تاريحشىلاردى گازەتكە تارتىپ، قۇندى ماقالالارىن جاريالادى. جازعاندارىن رەداكتسياعا اكەپ جاتقان ءار سالانىڭ ماماندارى قانشاما. سولاردى تالعاپ، تاڭ­داپ جاريالاۋمەن بولدىق. گازەت بەتتەرىنەن تىڭ ويلارىمەن تانىلا باستاعان ساياساتكەرلەر دوسىم ساتباەۆ، وراز جاندوسوۆ، بو­لات ءابىلوۆ، راسۋل جۇمالى، تا­ريح­شى-عالىمدار تالاس وماربەكوۆ، مامبەت قويگەلديەۆ، قازاق­ستان پارلامەنتىندە باتىل ويلارىمەن كوزگە ءتۇسىپ جۇرگەن شەرحان مۇرتازا، سەرىكبولسىن ءابدىلدين، ءابىش كەكىلباەۆ، بەلگىلى اقىن-جا­زۋشىلار بەكسۇلتان نۇرجەكەۇلى، سماعۇل ەلۋباەۆ، تەمىرحان مە­دەت­بە­كوۆ، مۇحتار ماعاۋين سەكىلدى تا­عى باسقا دا ۇلت تارلاندارىنىڭ سۇح­باتتارى مەن جازعاندارى گا­زەت­تىڭ مازمۇنىن مۇلدەم وزگەرتىپ ءجى­بەردى. ايلىعىمىز دا كوبەيىپ، قا­لاماقىمىز دا قوماقتى بولدى. ماقالالاردى ءوندىرىپ، وتكىر جازاتىن ەسەنگۇل كاپقىزى مەن گۇلزينا بەكتاسوۆا سەكىلدى قالامى ۇشقىر جۋرناليستەر جيناعان قاراجات­تارىنا جانە بايگەلىك كونكۋرستاردا جەڭىپ العان قوماقتى اقشالاي سىيلىقتارىنا جەڭىل كولىكتەر ساتىپ الدى. ال جاڭابەك شاعاتاي كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ءمانىن اشسا، سۋرەتشى ەركىن نۇرازحان باسىلىمدى بەزەندىرىپ قانا قويماي، جۇرە-بارا قارىمدى جۋرناليستەر قاتارىنا قوسىلدى.

گازەتتە جاريالانعان سىن ما­قالالارعا قۇزىرلى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر رەسمي تۇردە جاۋاپ بەرەتىن. بۇل «تۇركىستاننىڭ» بەدەلىن كوتەردى. شەت ەلدەرگە ىسساپارعا شىققان ۇكىمەت قۇرامىمەن بىرگە بار­عان ءباسپاسوز وكىلدەرىنىڭ ارا­سىن­دا ءبىزدىڭ تىلشىلەر دە ءجۇردى. كەيىندەۋ ءتىلشى ءنازيا جويامەر­گەن­قىزى امەريكادا جۋرناليستەردىڭ ايعا سوزىلعان ءىس-تاجىريبە الماسۋ جيىنىنا قاتىسىپ، سول ەلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگى جايىندا گازەتكە ما­تەريالدار جازىپ تۇردى. ءشام­شيدين ارا-تۇرا قارجىلى مەكەمەلەردەن قاراجات تاۋىپ، باسقا تىلشىلەردى دە الىس-جاقىن ەلدەرگە جىبەردى. ال سول قارجىلاندىرعان مە­كەمەلەر ايتۋلى گازەتتەردىڭ بە­دەلدى باسشىلارىنا بولماسا، كەز كەلگەن باسىلىمدارعا اقشاسىن بەي-بەرەكەت شاشا بەرمەيتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى.

ءشامشيدين اراعا تاعى دا ساناۋ­لى جىلدى سالىپ سەگىز بەت اپ­تالىق «تۇركىستاننىڭ» كولەمىن ون ەكى بەتكە جەتكىزدى. قازىر ايتۋعا وڭاي. ال گازەت كولەمىن ۇلعايتىپ، ءتىل­شىلەر شتاتىن كوبەيتۋ ءۇشىن ءشام­شيدينگە استاناداعى قۇرىل­تايشى كومپانيانىڭ كەلىسىمىن الۋ وتە قيىنعا تۇسكەنىن ءبىز جاقسى بىلە­مىز. بۇل جەردە دە ونىڭ ىسكەرلىگى مەن مامىلەگەرلىگى ۇلكەن ءرول وينادى. قوعامدا ورىن العان ءتۇيىندى ماسەلەلەرگە قاراي گازەتتەن جاڭا ايدارلار كورىنىس تاپتى. باس رەداكتور گازەت بەتتەرىنىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى گازەت ىشىنەن قوسىمشالار اشۋ جونىندە قىزمەتكەرلەرگە وي تاستادى. ۇجىم بوپ كەڭەسە كەلە، ايىنا قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالالارىن قامتي­تىن «ىرىس»، «تايقازان»، «جاھان»، «قونىس» اتتى ءتورت بەتتىك ۇلتتىق قوسىمشالار وقىرمان­دارعا جول تارتتى. بەرتىن كەلە «تۇركىستان­نىڭ» تورىندە»، «الداسپان اشىق پىكىر­سايىس الاڭى» ايدارلارىمەن ءار سالانىڭ ماماندارى كەلەلى كەڭەس­كە شاقىرىلىپ، وي-پىكىرلەرى جا­ريالانىپ وتىردى. «تانىم» اي­دا­رىمەن بەرىلگەن تاريحي تۇلعا­لار تاعدىرى دا كوپشىلىكتىڭ كو­كەيى­نەن شىققانىن ايتا كەتكەن ءلا­زىم.

ەرەكشە توقتالاتىن ءبىر جاي، تا­ريحشى عالىمدار مامبەت قوي­گەلديەۆ پەن تۇرسىن جۇرتپايدىڭ الاش ارىستارى جايىندا جازعان عىلىمي ماقالالارى بارشانىڭ كوكەيىنەن شىقتى. اۋىل شارۋا­شى­لىعى مەن ءوندىرىس ورىندارىن­دا­عى وزەكتى ماسەلەلەر دە نازاردان تىس قالعان جوق. سول سالالاردىڭ ما­ماندارىمەن تىلشىلەردىڭ ءجۇر­گىز­گەن سۇحباتتارى دا كوپ جايدىڭ بەتىن اشتى. جازۋشى-پارتيزان قاسىم قايسەنوۆتەي ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ ەستەلىكتەرى دە اراگىدىك بولسا دا جا­ريالانىپ تۇردى. ءتول مەرەكەمىز قارساڭىندا تىلشىلەردىڭ وتكىر دە ءوتىمدى ماقالالارى قازاقستان جۋرناليستەر وداعى مەن ءباسپاسوز مينيسترلىگىنىڭ ماراپاتتاۋلارىنان كەندە قالعان جوق. جۋرناليس­تەر دە ەلگە تانىلىپ، بەدەلدەرى كو­تەرىلدى. دالەل كەرەك پە؟ ايتايىن. جۋرناليست ءنازيا جويا­مەر­گەنقىزىنىڭ ءىنىسى وركەن دە تە­لەار­نانىڭ ءتىلشىسى رەتىندە ماڭ­عىس­تاۋ مۇنايشىلارىنىڭ نارا­زىلىق ميتينگىلەرىنەن رەپورتاج ءجۇر­گىزىپ ءجۇرىپ، ىشكى ىستەر ءبولى­مى­نىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ قولىنا ءتۇسىپ قالعان. ول امالىن تاۋىپ قال­تا تەلەفونى ارقىلى نازياعا حا­بارلاسىپ، جاعدايىن تۇسىندىرەدى. ءنازيا سول بويدا استاناداعى قۇ­زىر­لى ورگاندارمەن بايلانىسقا شىعىپ، ءىنىسىن بوساتۋىن وتىنەدى. ارادا ءۇش-ءتورت ساعات وتكەن سوڭ اقتاۋ قالالىق ىشكى ىستەر ءبولىمى­نىڭ قىزمەتكەرى ءىنىسى مەن وپەراتوردى ۇشاققا شىعارىپ سالعانىن حابارلادى. ەگەر ءتىلشى ەلگە تانىمال ايتۋلى جۋرناليست بولماسا، ءوتىنىشىن كىم تىڭدار ەدى؟

ءوز باسىم قانشاما جىلدار قى­ز­مەتتەس بولىپ ءجۇرىپ، ءشام­شى­نىڭ تىلشىلەرگە رەنجىپ داۋىس كوتە­رە سويلەگەنىن ەستىمەپپىن. قانداي جاعدايدا دا سابىرلى قالىبىنان اينىعان ەمەس. قايتا ءوز كوڭىلىنەن شىققان ماتەريالداردىڭ اۆتورلارىن ماقتان تۇتىپ، كوتەرمەلەپ وتىردى. ءوزى دە قازاقستان مەن رە­سەيدەن شىققان ءورىستىلدى باسىلىمداردى ۇزبەي وقىپ، ولاردىڭ ۇلتقا قاتىستى قيعاش پىكىرلەرىنە تويتارىس بەرۋ ءۇشىن تىلشىلەرگە ۇتىم­دى باعىت-باعدار بەرەتىن. كەي­­دە كەيبىر كۇمان تۋدىراتىن ما­­تە­ريالداردى گازەت بەتتەلىپ جات­­­قان­دا الدىرىپ، كەلەسى نومىرگە دەيىن دالەلدەمە-فاكتىلەرىن اۆ­تورعا قايتا پىسىقتاتادى. ونىسى ورىندى بولىپ تا شىعاتىن. وت اۋىزدى، وراق ءتىلدى جۋرناليست-جازۋشى مىرزان كەنجەباي دا ءبىزدىڭ گازەتكە اراگىدىك اتسالىسىپ تۇردى. كەزەكتى لەزدەمەدە ءشامشيدين ورىنباسارى ديداحمەت اشىمحانعا: «ديداعا، كەشەگى سانداعى مىرزان­نىڭ ماقالاسىندا ارتىق-اۋىس ءسوز­دەر كەتىپ قالىپتى. بۇدان كەيىن ونىڭ ماقالالارىن ءوزىڭىز رە­داك­تسيالاپ جىبەرىڭىز»، – دەدى. مىر­زاننىڭ قاي ماتەريالى دا اششى سىنعا جازىلاتىن. ونىڭ گازەتكە ۇسىنعان تاعى ءبىر ماتەريالىن ديداحمەت رەداكتسيالاپ، ءوزىن كابينەتىنە شاقىرىپ: «مىرزان، سەن اششى ايتىپسىڭ، مەن ازداپ مۇر­تىن باستىم. جالپى، ەكەۋمىز­دەن جامان جۋرناليست شىقپايدى ەكەن. ەندى ماقالاڭدى ءوزىڭ ۇستىنەن تاعى ءبىر رەت قاراپ بەر»، – دەپ قو­لىنا ۇستاتتى. مىرزان وقىپ شى­عىپ، تۇزەتۋلەرىنە كەلىسىمىن بەردى. ءبىر جولى ارداگەر جازۋشى-جۋرناليست زاكىر اساباەۆ: «ءشامشيدين باستىعىڭ اقىلدى جىگىت. كىسىلەردى قالاي قابىلداۋدى، كىممەن قالاي سويلەسۋدى بىلەدى. گازەتتى كوگەرتەتىن جىگىتتەر وسىنداي ءىلتيپاتتى بولسا كەرەك. بۇگىن گازەتتە ماقالام جا­رىق كورمەسە دە، سوزىنە كوڭىلىم تو­لىپ شىقتىم»، – دەدى. جالپى، ونىڭ قابىلداۋىندا بولعان جان­داردىڭ ءبارىنىڭ ايتاتىنى وسى.

كەزەكتى لەزدەمەدە ول كەشە قا­زاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى باقىتجان جۇماعۇلوۆ قالا­نىڭ ءباسپاسوز وكىلدەرى مەن يگى جاق­سىلارىن جيناپ، وقۋ ورنىنىڭ ءوت­كەنى مەن بۇگىنگى تىرشىلىگى جايىن­دا ايتقانىن، ءوزىنىڭ باس­شى­لىعىمەن اتقارىلعان جۇمىس­تارعا كوبىرەك توقتالعانىن، سول ۋنيۆەرسيتەت قۇرىلىسىنىڭ نەگىزىن قالاعان اكادەميك ومىربەك جول­داسبەكوۆتىڭ تولايىم ءىسىن اۋزى­نا دا الماعانىن، ونىڭ بۇل ءجون­سىزدىگى زالدا وتىرعاندارعا كەرى اسەر ەتكەنىن جەتكىزدى. مەن اكادەميكتىڭ ءىسى مەن تاعدىرى جايىندا بۇرىن­نان زەرتتەپ ءجۇر ەدىم. «شاكە، ول ايتپاسا، گازەتتەن ءبىز ايتايىق»، – دەپ ەدىم، ول: «كولەمىنە شەك قوي­ماي­مىن. جازىڭىز»، – دەپ بىردەن كەلىسىمىن بەردى. جولداسبەكوۆتىڭ رەكتور كەزىندە تاراس دەگەن قۇرى­لىس ديرەكتورى بولعان. سول كىسىنى جاقسى تانۋشى ەدىم. ەكەۋمىز جولداسبەكوۆ جايىندا، ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قۇرىلىسى تۋرالى ءبىراز اڭگىمەنىڭ باسىن قۇرادىق. گازەتتىڭ كەلەسى سانىنا مەنىڭ «بۇل جولداسبەكوۆ سالدىرعان ۋنيۆەرسيتەت» دەگەن ءبىر بەتتىك ماقالام جارىق كوردى. ەرتەڭىنە ۋنيۆەرسيتەت باسشىلارى­نىڭ ءبىرى رەداكتسياعا كەلىپ، «ۋنيۆەرسيتەتتى ناسيحاتتاعاندارىڭىز ءۇشىن» دەپ ماقتاۋ گراموتاسىن بە­رىپ كەتتى.

1986 جىلعى جەلتوقسان كو­تەرى­لىسى باسپاسوزدە از جازىلعان جوق. ەكى كۇنگە سوزىلعان كوتەرىلىس قانشا جازىلسا دا تەرەڭ قاتپارلى سىرلارى ۋاقىت وتكەن سايىن اشىلىپ جاتىر. مەن دە ءوز ۇلەسىمدى قوستىم. شاكەڭ: «كولاعا، وسى ءما­سە­لەنى ىندەتىپ جازساڭىز قايتەدى؟»، – دەپ ماعان وي سالدى. سول كوتە­رى­لىستە تەك ستۋدەنتتەر مەن جۇمىس­شى جاستار عانا ەمەس، قازاقتىڭ بەت­كە ۇستار زيالى قاۋىمى دا جا­پا شەكتى. نەگە جاستارمەن بىرگە سو­لاردىڭ تاعدىرىن قوسىپ جاز­باس­قا؟ ۇلكەن ءىستى شىمكەنت وب­كو­مى­نىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى اسانباي اسقاروۆتان باستاعاندى ءجون كور­دىم. مۇراعات ماتەريالدارىن اق­تار­ماي اناۋ ايتتى، مىناۋ ايتتى دەپ جازا سالۋ سالماعىن جەڭىلدەتىپ جىبەرەتىنى انىق. سولاي مۇراعات­تا­عى تەرگەۋ ماتەريالدارىمەن تا­نىسۋعا تۋرا كەلدى. ماقالا جازىلىپ بىتكەن سوڭ تاقىرىپ قويۋ دا كوپ ويلاندىردى. ماسكەۋلىك تەرگەۋشى گەنەرال كالينيچەنكونىڭ: «ۋزبەكسكوە دەلونى» جۇزەگە اسىر­ساق تا، «كازاحسكوە دەلونى» جاساۋدا ماقساتىمىزعا جەتە المادىق. ونىڭ وسى ءسوزى كوكەيىمە قونا كەت­تى. سولاي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشى­را­عان 37 ادامنىڭ تاعدىر-تالايى «اۆتورلىق باعدارلاما» ايدارىمەن «كازاحسكوە دەلو» تاقىرى­بى­مەن جىلدارعا سوزىلىپ جازىلدى. 2006 جىلى سول سەريالىق توپتامالارىمدى ءشامشيدين ءۇشىنشى رەت پرەزيدەنت سىيلىعىنا ۇسىن­دى. ءساتى ءتۇسىپ، ەڭبەگىم باعالاندى. ەسىمە تاعى ءتۇسىپ وتىر. سول تاقى­رىپ­­پەن ساعات اشىمباەۆ جونىندەگى ما­تەريالىم دايىن بولعان كەزدە باس رەداكتورعا: «شاكە، ون ەكى بەت گا­زەتتىڭ ەكى بەتىن مەنىڭ «كازاحس­كوە دەلوما» بەرسەڭىز»، – دەپ ءوتىن­گە­نىم سول ەدى ءنازيا ازىلگە بۇرىپ: «كولاعا، قازىر جەكەشەلەندىرۋ ناۋقانى قىزىپ تۇر عوي. گازەتتىڭ سول ەكى بەتىن ءسىز جەكەشەلەندىرىپ ال­ساڭىزشى»، – دەدى جىميىپ. ءۇل­كەن ۇستەلدى جاعالاي وتىرعان ءارىپ­تەستەرىم دۋ كۇلدى. ءيا، بۇل تا­قىرىپتا جازعاندارىمنىڭ كەيبىرى گازەتتىڭ ەكى بەتىنەن دە اسىپ كە­تەتىن. ماتەريالدىڭ ماڭىز­دى­لىعىنا كوڭىل بولگەن شاكەڭ بەتتەن تارشىلىق جاساماعانىنا قا­لاي ريزا بولمايسىڭ؟

وسىندايدا وتكەن جايلار ويعا ورا­لا بەرەدى. مامىر ايىنىڭ باس كە­زى ەدى. حاتشى قىز كەلىپ، رەداك­تور­دىڭ شاقىرىپ جاتقانىن ايتتى. كابينەتىنە بارسام شاكەڭ جال­عىز ءوزى وتىر ەكەن.

– كولاعا، جاڭا عانا وسىنداعى يران مادەني ورتالىعىنان پروفەسسور زاماني دەگەن كىسى حابارلاس­تى. تەگەراننان بۇگىن ۇشاقپەن كەل­سە كەرەك. قالتاي اعانىڭ ءومىر­دەن وزعانىن ەستىپتى. شاڭىراعىنا بارىپ رۋحىنا دۇعا باعىشتاپ كەلەتىنىن ايتىپ، جول كورسەتەتىن قىزمەتكەرىڭىزدىڭ ءبىرىن جىبەرسەڭىز دەپ ءوتىنىش جاسادى. وسىنداعى جاس­تاردىڭ ءبىرىن جىبەرە سالايىن دە­سەم، ولار قالتايدى سىزدەي جاق­سى بىلمەيدى عوي. ال ءوزىم قالا اكىم­شىلىگىندە بولاتىن جينالىسقا قا­تىسۋىم كەرەك. سول كىسىنى ءسىزدىڭ الىپ بارعانىڭىزدى ءجون كورىپ وتىر­مىن، – دەدى.

زاماني الپىستىڭ ۇستىندەگى بۋرىل شاشتى كىسى ەكەن. ورتا­لىق­تان قالتاي اعانىڭ ايەلى فاريدا اپايعا تەلەفون شالىپ، ءمان-جايدى باياندادىم. اپاي: «قارا­عىم، قوناقتى كۇتىپ الۋعا دايىن­دال­عانىمشا ەكى ساعات اينالدىرا تۇرشى»، – دەدى. پروفەسسوردى اڭگى­مەگە تارتىپ، قالتايدى قاشان­نان بەرى تانيتىنىن سۇرادىم. ول:

– وسىدان ءبىر ساعات بۇرىن عانا ءبىز مىنگەن ۇشاق اۋەجايعا قونعان ەدى. زيالى ادامداردىڭ بىرىنەن قالتاي تۋرالى سۇرادىم. ونىڭ ومىردەن وتكەنىنە ءۇش-ءتورت كۇندەي بول­عانىن ەستىگەنىمدە، توبەمنەن بىرەۋ مۇزداي سۋ قۇيىپ جىبەرگەندەي بولدى. سۋىق حابار كوزىمە ەرىك­سىز جاس تولتىرىپ، بۋىنىم بو­ساپ بوس ورىندىققا وتىرا كەتتىم. ول قازاقتىڭ عانا قالتايى ەمەس ءيسى مۇسىلمانعا ورتاق تۇلعا ەدى. مەن بۇدان بۇرىن الماتىعا ەكى رەت ات باسىن تىرەگەن ەدىم. از دا بول­سا بوي كوتەرگەن مەشىتتەردى كورىپ، ىشتەي قۋاندىم. اكىمشىلىك­تەگى­لەردىڭ بىرىنەن ءجون سۇراسىپ، سويلەسەتىن كىسى بار ما دەپ ەدىم، ولار ماعان «تۇركىستان» گازەتىنىڭ رە­داكتورى قالتايدى سىلتەدى. ءبىز كابينەتىندە اسىقپاي وتىرىپ اۋدارماشى ارقىلى پىكىر الىستىق. مەنى ول جان-جاقتى بىلىمدىلىگىمەن ءتانتى ەتتى. اسىرەسە، دىندەر جونىندە­گى پىكىرى، تالداپ سويلەگەنى ماعان قات­تى ۇنادى. ادەمى ءازىل-قال­جىڭ­نان دا قۇر الاقان ەمەستىگىن باي­قادىم. كىسىنى وزىنە تارتىپ تۇرا­تىن قاسيەتى دە بار ەكەن. تەگەرانعا بارعان سوڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءىرى ءدىن عۇلامالارىنا قالتاي تۋرالى ايت­قانىمدا ولار ونى الداعى جىلى بو­لاتىن اراب ەلدەرى ءدىندارلارى­نىڭ كونفەرەنتسياسىنا شاقىرا­تىن بولىپ شەشىم قابىلدادى. الماتىعا ەكىنشى رەت كەلگەنىمدە دە بىردەن سول كىسىگە قاراي تارتتىم. ارنايى شاقىرۋ قاعازىن تاپسىرىپ ەدىم، بارۋعا كەلىسىمىن بەردى. سول جولى دا ءبىز ۇزاق سويلەستىك. قال­تاي تەگەرانداعى سول كونفە­رەن­تسياعا كەلىپ، مىنبەردەن ءسوز سويلەدى. عۇلامالار الدىندا ءسوز سويلەۋ دە وڭاي ەمەس. قالتايدىڭ ءسوزى تالعامدارىنان شىقتى. ءتىپتى كەشەگى اتەيستىك قوعامنان شىققان جاننىڭ الەمدىك دىندەر جونىندەگى وي-تولعامدارىنا قايران قالدى. ءسوزىنىڭ كەيبىر تۇستارىندا ورىندى ءازىل-قالجىڭدارىمەن زالداعى­لاردى كۇلكىگە كومدى. قالتايدىڭ سول سوزدەرى تاسپاعا جازىلعان. ۋني­ۆەرسيتەتتىڭ قورىندا ساقتاۋلى تۇر. سىزدەردىڭ ۇكىمەت تاراپىنان سۇراۋ بولسا، كوشىرمەسىن بەرەدى. – پرو­فەسسور از عانا ءۇنسىز وتىردى دا، ۇزىلگەن ءسوزىن قايتا جالعادى. – مەن ومىردەن قازاقتىڭ قالتايى عانا ءوتتى دەي المايمىن. ءدىن يسلام­نىڭ كوكتەگى ءبىر جارىق جۇل­دىزى ءسوندى دەپ بىلەمىن، – دەپ تە­رەڭ كۇرسىندى.

ءبىز ەكى ساعاتتان سوڭ ەڭسەلى ءۇي­دىڭ ءتورتىنشى قاباتىنداعى قا­لا­عاڭنىڭ شاڭىراعىندا بولدىق. باسىنا اق جاۋلىق بايلاعان فاريدا اپاي قارسى الدى. كەڭ داستارقان باسىنا جايعاسقان سوڭ زاماني قال­تايدىڭ رۋحىنا باعىشتاپ دۇعا وقى­دى. سودان سوڭ اپايعا كوڭىل ايت­تى. داستارقانداعى مول اس ءما­زىرىنەن ءدام تاتىپ، قالتاي اعانىڭ جۇمىس بولمەسىندەگى تۇتاس ءۇش قابىرعانى الىپ جاتقان كىتاپتار جيىنتىعىن كورىپ: «بۇرىن ءوزىم دە ونىڭ ءبىلىم-بىلىكتىلىگىنە قاراپ، دۇنيە-مۇلىك ەمەس، رۋحاني بايلىق جيناعان كىسى بولار دەپ توپشىلايتىنمىن»، – دەدى. قوشتاسار ساتتە ماعان: «ءوزىن كورمەسەم دە رە­داكتورىڭىزدىڭ كورەگەندىگىن باعانا سوزىنەن بايقادىم. ۋاقىت بارىمىزگە قىمبات. ءسىزدى ماعان جىبەرىپ، مەنىڭ فاريدامەن كەز­دەسۋى­مە قولايلى جاعداي تۋعىزعا­نى­نا العىسىم شەكسىز»، – دەپ ري­زا­شىلىعىن ءبىلدىردى.

الماتىنىڭ زيالى قاۋىم وكىل­دەرىنىڭ ءبىرازى «قازىر «ءتۇر­كىستان» رەسپۋبليكاداعى ايتۋلى بەس گازەتتىڭ قاتارىندا. جۇرتتىڭ وقىلاتىن باسىلىمىنا اينالدى. بۇل – ۇلكەن جەتىستىك. ونىڭ ۇستىنە گازەتتىڭ جارىق كورگەنىنە بيىل جيىرما جىل تولدى. رەسپۋب­لي­كا­لىق دەڭگەيدە اتاپ وتۋلەرىڭە بولا­دى عوي» دەپ ۇسىنىس جاسادى. ونداي وي بىزدە دە بولعان. بىراق رەس­پۋبليكا كولەمىندە ەمەس، قالا كولەمىندە وتكىزۋ ەدى. زيالىلاردىڭ ۇسىنىسى تۇرتكى بولىپ، اي بۇرىن تويعا دايىندىقتى باستاپ تا جىبەردىك. قابىرعامىزبەن كەڭەسە كەلە، سالتاناتتى جينالىستى عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى جاستار تەات­رىندا وتكىزۋدى ءجون كوردىك. ءشا­كەڭنىڭ تاپسىرماسىمەن سول جىلدار بەدەرىندە بولعان گازەت ۇجى­مىنداعى قىزىقتى وقيعالار­دى «تۇركىستاننىڭ» ەپوپەياسىنان...» دەگەن تاقىرىپپەن كولەمى ءبىر بەتتىك ماقالا جازدىم. توي 2014 جىلى مامىر ايىنىڭ باسىن­دا ءوتتى. زالداعى ورىندىقتار كەلۋشىلەرگە جەتپەي قوس قاپتالىندا تۇرەگەپ تۇرعاندار قانشاما. ءبىز مۇنشالىق وقىرماندار مەن زيالى قاۋىم جينالادى دەپ ويلاعان جوق ەدىك. ساحنادا ادەبيەتتىڭ الى­بى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ ءسوز باس­تاپ، گازەتتىڭ وقىرماندار تال­عا­­مىنان شىققانىن تىلگە تيەك ەتتى. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ پرەزيدەنتى ساۋىتبەك ءابدىراح­ما­نوۆ قۇتتىقتاپ، بىرقاتار وبلىس­تىڭ اكىمشىلىكتەرىنەن كەلگەن وكىلدەر مەن رەسپۋبليكالىق، وب­لىستىق گازەتتەردىڭ قىزمەتكەر­لەرى جىلى لەبىزدەرىن ءبىلدىردى. گازەت جاريالاعان كونكۋرستىڭ ون­شاقتى جەڭىمپازدارىنا اقشا­لاي سىيلىقتار تاپسىرىلىپ، سوڭى­نان جۇرت قازاقستان ونەر شە­بەر­لەرىنىڭ كونتسەرتىن تاماشالادى.

سول جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ جىلداعى داستۇرىمەن رەسپۋبليكاعا تانىمال بەس گازەت رەداكتورىن قابىلدادى. ءسوز كەزەگىندە ءشامشيدين پاتتەەۆ: «نۇرەكە، قازىر ادەبيەتكە بەرىلەتىن مەملە­كەتتىك سىيلىق لايىقتىلار­عا ەمەس، كەزەگى كەلگەن قارتتارعا بۇيىراتىن بولىپ كەتتى. وسى جا­عى­نا كوڭىل بولسەڭىز»، – دەدى. پرەزيدەنت سول بويدا ءتيىستى قىزمەت­كەر­لەرىنە وسى ماسەلەمەن اينالىسۋدى تاپسىردى.

قازىر ويلايمىن. ءشامشيدين گا­زەتكە باس رەداكتور بولماعاندا انا ءبىر جىلى گازەتتىڭ قارجى تاپ­شىلىعىنان جابىلىپ قالۋى دا مۇمكىن ەدى-اۋ. جاستىق جىگەرىمەن بار قيىندىققا توتەپ بەرىپ قانا قويماي، گازەتتى ەلگە تانىمال تاڭ­داۋلى باسىلىمدار قاتارىنا دەيىن كوتەردى. بۇل ونىڭ ۇلتتىق ءتى­لىمىز ءۇشىن، ۇلتتىق قۇندىلىق­تا­رى­مىز ءۇشىن، ۇلتتىق مۇددەمىز ءۇشىن، ۇلتتىق تاريحىمىز ءۇشىن ۇجىم­دى جۇمىلدىرۋدا قاجىماي-تال­ماي جۇرگىزگەن كۇرەس جولى بول­دى. بۇگىندە الپىستىڭ اسقارى­نا شىققان قر پرەزيدەنتى سىيلى­عى­نىڭ يەگەرى ءشامشيدين پاتتەەۆ­تىڭ حالىقارالىق «تۇركىستان» گازەتىنە سىڭىرگەن وسىناۋ ەڭبەگىن قا­لاي ايتپاي تۇرا الاسىڭ؟!

 

كولباي ادىربەكۇلى،

قر پرەزيدەنتى سىيلىعىنىڭ يەگەرى

سوڭعى جاڭالىقتار