19 قاڭتار 2020, 13:56 1181 0 ونەر Túrkistan Gazeti

بەكجان تۇرىس: كەم تالانتقا بەرىلەتىن باعا شىن تالانت­تى كەمسىتۋ بولىپ كورىنەدى

– جاقىندا «قۇرمەت» وردە­نى­نىڭ يەگەرى اتاندىڭىز. وسى رەت­تە ءبىزدىڭ قوعامدا شىن تالانت­تار ءوز ۋاقىتىندا باعالانىپ جاتىر ما دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى...

– قازىر شىن تالانت پەن تانىمال­دىلىقتى اجىراتا المايتىن جاع­دايدامىز. تالانتقا شىنايى قۇر­مەت كورسەتە الاتىن حالىق قانا ۇلى ونەردى تۋعىزا الادى. كەيدە كەم تالانتقا بەرىلەتىن باعا شىن تالانت­تى كەمسىتۋ بولىپ كورىنەتىنى راس. بىراق اسىل تاس سۋ تۇبىندە جاتپاي­دى. ماڭداي تەرى توگىلگەن تالانت­تارعا كەيدە اتاقتىڭ دا كەشىگىپ جە­تىپ قۋانتاتىنى بار.

ماعجان اقىن «ماعان اتاق – ۇلتىم ءۇشىن ولگەنىم...» دەيدى. بىزدە قا­زىر وسىنداي ەرلەر بار ما؟ ءبىزدىڭ قو­عامدا اتاقپەن اۋىراتىن ادامدار كوبەيگەن سياقتى. ۇلت بار جەردە ۇلتتىق پروبلەما بولماي قالمايدى. سىن ساعاتتاردا اتاعى دارداي ازاماتتار توبە كورسەتپەيدى. سوعان قاراپ اتاق پەن تانىمالدىقتىڭ قۇربانى بوپ جۇرگەن جاندار جەتەرلىك-اۋ دەپ وي تۇيەمىن. باياعىدا اۋىلدا ۇلكەندەر «اتاق-ابىرويدىڭ كەلۋى دە ءبىر ساتتىك، كەتۋى دە ءبىر ساتتىك، كوپپەن بىرگە بول» دەپ ايتاتىن. سوندىقتان مەن ءۇشىن اتاقتىڭ ەڭ ۇلكەنى – حالىقتىڭ شىن سۇيگەن، ىقىلاسى قۇلاعان پەرزەنتىنە سىي-قۇرمەتىمەن، قاسيەتىمەن جۇرەگىنىڭ تورىنەن ورىن بەرگەنى. ال ەندى مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن ماراپاتتار تالانتتىڭ ەتكەن ەڭبەگىنىڭ ولشەمى. بىراق سول ماراپاتتار سوڭعى 5-6 جىلدا وڭدى-سولدى تاراتىلىپ جاتقان كەزدە اتاقتىڭ قۇنىنىڭ كەتكەنىن بىلەسىڭ. دوسبول ءبيدىڭ «باق ءبىزدىڭ كەزىمىزدە سۇڭقار قۇس سياقتى ەدى، ءباسى بيىكتەرگە عانا قوناتىن. قازىر قارا شىبىن سياقتى، قاي جەر ساسىق، سول جەرگە قونادى» دەپ ايتقان ءسوزى بار. الپىسقا كەلسە دە ءالى دە اتاقسىز، ماراپاتسىز جۇرگەن اعالاردىڭ ەڭبەگىن جانە وتىزدان ەندى اسقان جانداردىڭ «وسى جاسىمدا مىناداي اتاق الدىم» دەپ ماقتانعانىن كورەسىڭ. سول اتاققا ماس بولعان جاستار «مىنا كىسىلەردىڭ الدىندا ەڭبەگىم قانداي؟» دەپ ار جاعىن دا ويلاۋى كەرەك. ولار­دىڭ جاساعان دۇنيەسى اعالارىنىڭ ەڭبەگىنىڭ جارتىسىنا دا تۇرمايتىنىن كوزىمىز كورىپ ءجۇر.

مەنىڭ العاشقى ماراپاتتارىمنىڭ ءبىرى «استانا» توسبەلگىسى بولاتىن. ەلىمىزدىڭ استاناسى الماتىدان اقمولاعا كوشىرىلگەن تۇستا ەلور­دا تورىندە ءابىش كەكىلباەۆ اعا­مىزدىڭ «ابىلاي حان» سپەكتاكلىن قويدىق. سپەكتاكلدەن سوڭ ءابىش اعام كەلىپ ماڭدايىمنان ءسۇيىپ «اينالايىن، مەنىڭ كەيىپكەرىمدى تىرىلتكەن بىردەن-ءبىر جان بولدىڭ» دەگەنى مەن ءۇشىن ۇلكەن ماراپات بولدى. سول كەزدە استاناعا قىزمەت ەتكەندەرگە «استانا» توسبەلگىسىن قادادى. ونىڭ ىشىندە
ب.اتاباەۆ، ت.ارالباەۆ جانە مەن دە بار ەدىم. مەدالدى تاعىپ جاتىپ ءابىش اعا: «اتاعىڭ بولعاننان ۇياتىڭ بولعانى دۇرىسىراق» دەپ ايتتى. سول ءسوز مەنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن قۇلاعىمدا تۇرادى.

وسى جولى ماعان «قۇرمەت» وردەنىن لايىق دەپ تاپقان ەكەن. مەنى «قۇرمەتكە» قانشالىقتى لايىقپىن دەگەن سالماعى زىلدەي ءبىر سۇراق مازالادى. ەڭ باستىسى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە بىلەتىن تۇيسىك بار. اللام سول تۇيسىكتەن، ابىرويدان ايىرماسىن دەيمىن.

– بيىل كۇزدەن باستاپ  م.اۋە­زوۆ تەاترىندا ت.نۇرماعانبەتوۆتىڭ «بەس بويداققا ءبىر توي» كومەدياسى اراعا بىرنەشە جىل سالىپ ساحناعا قايتا ورالدى. قىرمانباي اقساقالدىڭ ءرولىن بىرنەشە جىلدان كەيىن قايتا ويناۋ سىزگە قانداي سەزىم سىيلادى؟

– جيىرما جىل بويى انشلاگپەن وتكەن سپەكتاكلدىڭ قانداي سەبەپپەن رەپەرتۋاردان سىزىلىپ قالعانىن بىلمەيمىن. «ەشتەن كەش جاقسى» دەگەندەي، «بەس بويداققا ءبىر توي» سپەكتاكلى اراعا 7 جىلداي ۋاقىت سالىپ ساحناعا ورالعان جايى بار. سپەكتاكلدى اۋىلدى ساعىنعان جۇرت ءجيى سۇرايتىن. سوندىقتان قويىلىمدى كوپ وزگەرتپەدىك، باياعى اۋىلدا ماگنيتوفون كوتەرىپ جۇرەتىن، قىزداردىڭ ەسىگىنىڭ الدىنا كەلىپ ىسقىراتىن جىگىتتەر سول كۇيىندە قالدى. ال ءوزىمنىڭ رولىمە كەلەتىن بولسام، ادام ەسەيگەن سايىن تولىسادى. كەزىندە جىبەرىپ العان كەمشىلىكتەردى تۇزەپ، كەم-كەتىگىن تۇگەندەپ، جاقسى ءبىر ءتاپ-ءتاۋىر شالدى ساحناعا الىپ شىقتىم دەپ ويلايمىن. جالپى، قويىلىمدى كورەرمەن جاقسى قابىلداپ جاتىر.

– سپەكتاكلدەگى قىرمانباي اقساقال بالالارىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە كوڭىلى تولماي، ۇلىن ۇيلەندىرە الماي، قىزىن ۇزاتا الماي، ءوز وتباسىنىڭ ەرتەڭىنە الاڭ­داۋلى. بۇگىنگى قىز-جىگىتتەر ءۇي بولىپ ءتۇتىن تۇتەتۋگە اسىق­پايدى، ال وتباسىلى بولا قال­سا اجىراسۋعا اسىعىپ تۇراتىن­داي...

– جاڭىلماسام، ەلىمىز ازيا ەلدەرى اراسىندا اجىراسۋدان العاشقى ۇشتىكتە تۇر. كەزىندە ءبىر قاريانىڭ كەسىمدى ءسوزى ەلىمدى، ءبىر كەم­پىردىڭ كەسىمدى ءسوزى كەلىندى تاربيەلەگەن حالىق ەدىك. قازىرگى ۇرپاق وسيەت پەن ونەگەگە قۇلاق تۇرمەيتىن، ونى قاجەت ەتپەيتىن سياقتى. ءپىر بەكەت «كيەلى وسيەت – ەلدىڭ قازىعى، ۇرپاقتىڭ ازىعى، ارۋاقتىڭ ەسىگى، يماننىڭ بەسىگى، قۇراننىڭ ءوڭى، شاريعاتتىڭ بەلى، تەكتىلىكتىڭ ءتولى» دەگەن. ءبىز تەكتىلىكتىڭ دە قۇنىن كەتىرىپ الدىق قوي. ءتىپتى، جار دەگەندە جالعىز قىزى ۇزاتىلىپ بارا جاتقان كەزدە دە قازاق «وسيەتكە تەرەڭ، وسەككە كەرەڭ بول. تۇپكىلىكتى تۇراعىڭ سول جاق، سۇيەگىڭ سول جاقتان شىقسىن. ەركەك بولعاننان كەيىن ونىڭ ءتۇرلى مىنەزى بولادى. ونى كەشىرەتىن سەندە كەڭدىك بولسىن. ال ەگەر ول جوق بولسا، انالىق اق جاۋلىقتان دامەتپەي-اق قوي» دەيتىن. وسى ءسوزدى ۇزاتىلىپ بارا جاتقان قىزىنا ايتاتىن اتا-انا بار ما قازىر؟ ءبىز بالالارىمىزدىڭ ىڭعايىنا جىعىلاتىن، قاس-قاباعىنا قارايتىن بولىپ كەتتىك. ويسىز ۇيلەنىپ، مۇڭسىز اجىراسىپ جاتقاندار كوپ. نەگە؟ ويتكەنى ءبىز مەيىرىم دەگەن ۇلى ۇعىمنىڭ شىراعىن ءسوندىرىپ الدىق. ال مەيىرىم بولماعان جەردە ەش ۋاقىتتا ماحاببات بولمايدى. بۇگىندە سول ماحابباتقا قۇلدىقتىڭ قامىتىن كيگىزىپ، اقشالىنىڭ قولىن سۇيگىزىپ، باردىڭ قولجاۋلىعى، جوقتىڭ قولۇزدىگى ەتىپ قويدىق. ال ماحابباتتى ۇمىتقان قوعام باقىتسىز ۇرپاقتى تاربيەلەپ شىعارادى.

بالاساعۇن «باق-داۋلەت كەرىسكەنگە كەلمەيدى، كەلىسكەنگە كەلەدى» دەپتى. ۇيلەنىپ جاتقان جاستاردىڭ اراسىندا كەرىس وتە كوپ. ابدەن ەركە بولىپ وسكەن قىز بەن جىگىت ءبىر-بىرىنە سىيىسپاي جاتىر، ولاردى تابىستىرايىن، جونگە سالايىن دەگەن اتا-انا جوق. قىز جاعىنان «ىشىمە سىيعان بالا، سىرتىما دا سىيادى» دەپ ايتادى. ۇل جاعىنداعىلار «دەنىڭ ساۋ، قىزمەتىڭ بار، ءالى كەرەمەت قىز تاۋىپ الاسىڭ» دەيدى.
بۇل – ۇلت بويىنداعى قاسىرەت دەپ ايتسام بولادى. قازاق حالقىنىڭ سانى ونسىز دا از، ال اجىراسۋ ارقىلى ءبىز وسپەيمىز.

ىقىلىم زاماننان بەرى ەركەكتەر كيىز ءۇيدىڭ شاڭىراعىن كوتەرىپ، كەرەگەسىن كەرىپ، ۋىعىن شانشيتىن، ال ايەل ۇزىك، تۋىرلىعىن جاۋىپ، ءۇيدىڭ ءىشى مەن سىرتىن ساندەيتىن. ەركەك – شاڭىراقتىڭ يەسى، ءۇيدىڭ تىرەگى، ايەل – وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى، التىن قازىعى، بەرەكەسى. باياعى انالارىمىز وتباسىنىڭ قۇتىن ساقتا دەيتىن. اردىڭ سۇتىمەن اۋىزدانعان، ابىرويدان اتتاپ كەتپەگەن، ادالدىقتىڭ اق بەسىگىن تەربەگەن سول انالاردىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىنان بۇگىنگى ۇرپاق ءجۇرىپ وتە الا ما دەگەن قورقىنىشتىڭ تۇراتىنى راس. ۇل-قىزدارىمىز بەرىك وتباسىنىڭ ىرگەتاسىن مىقتى قالاسىن دەسەك، تاربيەنىڭ ءبارىن وتباسىنان باستاۋىمىز كەرەك.

– ءسىز ىلعي ويدىڭ ۇستىندە جۇرە­سىز، سوڭعى كەزدەرى نە جايىن­دا ويلاپ ءجۇرسىز؟

– وي ۇستىندە جۇرەتىن ادام سىرت كوزگە سۋىق كورىنۋى مۇمكىن. ال مۇڭسىز، ويسىز كىسىدەن ونەر شىقپايدى. ونەر دە تەك تالعايدى، تامىرىن تەرەڭنەن تارتادى، وعان ءبىلىم، زەردە، پاراسات، پايىم، تابيعي تالانت كەرەك. قۇر داۋىس، قۇرعاق ايعايمەن ادام نازارىن الا المايسىز. سوندىقتان مەن وسىنىڭ بارىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايمىن.

اعاش بيىكتەگەن سايىن تامىرى قارا جەرگە تەرەڭدەيدى. ادام دا سول سياقتى، بولاشاق تۋرالى الاڭداماي تۇرا المايسىز. ۇلتتىڭ ەرتەڭى ءۇشىن الاڭدايتىنىم راس. مەنى بۇگىندە تۇتاس ەلدى بىرىكتىرەتىن ۇلتتىق سانانى قالاي قالىپتاستىرۋعا بولادى دەگەن ساۋال مازالايدى. ءبىزدىڭ بار تىرلىگىمىز تەرەڭ ساناعا نەگىزدەلۋى ءتيىس. ول سىرتى جىلتىر، ءىشى قۋىس، جالعان سانا ەمەس، كادىمگى ۇلتتىق سانا.

بىزگە رۋحاني ءوسۋ كەرەك، ول ءۇشىن وي بوستاندىعى، ءسوز بوستاندىعى كەرەك. ءبىز ءوزىمىزدى تانۋدان قاشامىز. جالتاقپىز، سەن تيمەسەڭ مەن تيمە دەگەن قورقاقتىق بار. ادامدارعا سەنبەيتىن بولعانبىز، ويتكەنى ءبىرىن-ءبىرى ساتقان ادامداردى كۇندەلىكتى ومىردە كوپ كەزدەستىرەمىز. سونىمەن بىرگە ەلدىڭ تاعدىرىنا الاڭدايتىن، ءبىلىمدى، ىسكەر ەر ازاماتتار كوبەيمەي تۇر. بيلىكتىڭ باسىنا باعى اسىپ ەمەس، اداسىپ كەل­گەندەر كوبەيدى. ۇلتىن ۇلىقتاي المايتىن ۇلداردان نە پايدا قازىر بىزگە؟

ايتاتىنىم كوپ قوي، قۇر وتىرىپ ءتىلىم سايراۋلى بولعانىمەن، قول-اياعىم بايلاۋلى. قولدان كەلەر ەشتەڭە جوق. قوعامنىڭ جاقسى جاعىن ايتىڭدار، ناسيحاتتاڭدار دەپ جاتادى. شىندىقتى ايتساڭ، سەن جاۋ بولىپ شىعاسىڭ. سول سانادان ءالى ارىلا الماي ءجۇرمىز. اقيقاتتى اينالىپ وتكىمىز كەلەدى. قازىر تاعى دا ءبىر الاڭدايتىن نارسە – ۇلتتىق تاربيەنىڭ تىزگىنىن بوساتىپ الدىق. ۇرپاقتىڭ تاربيەسىنە كوبىرەك ءمان بەرۋى­مىز كەرەك. ويتكەنى ۇلتتىڭ ەرتەڭى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ قولىندا تۇر. ۇلتقا دەگەن ۇران كوپ بولعانىمەن، ۇلتقا قىزمەت بولماي جاتىر.

– ۇلكەن ونەر جاساۋ ءۇشىن ونەر ادامىنا نە قاجەت؟

– ونەر – ۇلتتىڭ رۋحاني ۋىزى. ۇلكەن ونەر جاساۋ ءۇشىن بيىك سەزىم، تازا جۇرەك جانە رۋح بولۋى ءتيىس. ونەر ادامىنا باردان گورى جوقتى كوبىرەك ايتۋ پايدالى. الدىڭعى بۋىن اعالارىمىز «باردىڭ پارقىن، جوقتىڭ نارقى وسىرەدى» دەپ ءجيى اي­تاتىن. ءبىز قازىر شىندىعى كەرەك، ءوز ارىپتەستەرىمىزگە، قاتارلارىمىزعا، وزىمىزدەن كەيىنگىلەرگە دە شىندىقتى ايتا المايمىز، سىن ايتا المايمىز. بارىمىزدىكى كوڭىل جىقپاستىقپەن ايتا سالاتىن وتىرىك كوپشىك قويۋ. جالپى، ءبىز وتىرىك ءومىر ءسۇرۋدى نەگىزگى تىرلىككە اينالدىرىپ الدىق قوي.

ونەر بولعاننان كەيىن جاقسىسى دا، جامانى دا بولادى. ونىڭ قۇلاسىن ايتساڭ ەشكىم قاناعاتتانبايدى، توبەلىن كورسەتسەڭ كوپشىلىككە جاقپايسىڭ. جاقسىنى ايتساڭ تارىلادى، جامانىن ايتساڭ ارلانادى. ناشارىن سىناپ جاتساڭ، ءبىراز ادامعا جاقپايسىڭ. ماقتاپ جات­ساڭ، بىلايعىلاردىڭ بارىنە جاق­پايسىڭ. ال ونەردى ءومىرلى ەتەتىن شىندىق قوي. ءبىز سول شىندىقتان الشاقپىز.

قازىرگى جاستار بىردەن تانىمال، اتاقتى بولعىسى كەلەدى. وعان حالىق قالاي قارايتىنىنا كوز سالمايدى. تالانتتى، ەڭبەكقور جاستار جوق دەپ ايتا المايمىن. بىزدەن كەيىن دە ءالى تالاي سىرشىل تالانتتار كەلەدى. بىراق سول جاستار ۇلتتىڭ بويىنداعى قۇندىلىقتارعا، ادەت-عۇرىپ، سالت-ءداستۇردىڭ بارىنە بەرىك بولسا ەكەن دەيمىز. ونەرىمىزگە وڭەش­تەپ كىرىپ العان ەۋروپالىق ەلەمەنتتەردەن ءبىر جەڭىلدەگەنىمىز ءجون. وزگەدەن ۇيرەندىك، ونەگە الدىق، ال ەندى بىزدەن ۇلگى الار دۇنيە قايسى دەگەن نارسە تولعاندىرادى.

– سىزگە كينوعا تۇسۋگە ۇسىنىس­­تار بولىپ جاتىر ما؟ كينو-عا ءتۇسۋ ءۇشىن قانداي تالاپ قوياسىز؟

– بۇرىن مەنى كينوعا كوپ شاقى­راتىن، بىراق ول كەزدە مەنىڭ تەاتر­دا ارقالاعان جۇگىم اۋىر بولاتىن. كوپ سپەكتاكلدە مەن جالعىز قۇراممەن وينايتىنمىن، سوندىقتان تەاترعا ەشقانداي كەدەرگى كەلتىرگىم كەلمەدى. ويتكەنى مەنىڭ ءتورىم، مەنى وسىرگەن – وسى تەاتر. بۇل كينونى جەك كورەدى دەگەن ءسوز ەمەس. سالماقتى، جاقسى، ادەمى ءبىر قازاقى ۇلگىدەگى كينولار بولىپ جاتسا، ايتەۋىر ءبىر تۇسەرمىن دەپ ويلايمىن. ەلۋباي ومىرزاقوۆ اعامىز تۇسكەن «اتا­مەكەن» دەگەن كينو بار. تۋرا سونداي ءبىر كينوعا ءتۇسۋ ماعان جەتە­تىن ەدى. قازاقتىڭ ءبىر قاسيەتتى قارا شالىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىن ەلۋباي اعا ادەمى كورسەتەدى.

بۇگىندە ءبىزدىڭ كەزدەگىدەي وزىق  كينولار جوق. ءتىپتى، ايتساڭ ونى مويىنداعىسى كەلمەيتىندەر دە بار. «سەن سول ەسكىلىكپەن قالىپ قويعانسىڭ» دەپ وزىڭە قارسى ءۋاج ايتاتىندار بار. قازاقتىڭ التىن قورىنا كىرگەن كينولاردى نەگە ءالى كۇنگە دەيىن بىرنەشە رەت كورسەك تە جالىقپايمىز؟ ويتكەنى بۇرىنعى كينولاردا قازاقتىڭ ءومىرى، ءتىلى، ءۇنى، تاربيەسى بار ەدى. ال قازىر ءبارى جەڭىل-جەلپى. بىرەۋ تانىمال بولعىسى كەلىپ كينو تۇسىرەدى، ەندى ءبىرى كوپ اقشا تاپسام دەيدى. كينوعا ءتۇسىپ باقتارى جانىپ، سول ارقىلى كورەرمەننىڭ دە، ەلدىڭ دە كوزايىمىنا اينالىپ جۇرگەن جىگىتتەر جوق ەمەس، بار. الايدا مەن ولاردان تۇلعا شىعا­تىنىنا سەنبەيمىن. سونان سوڭ اكتەر ءوزىنىڭ باعاسىن ءبىلۋى كەرەك دەپ ويلايمىن، ويتكەنى بىزدە كينو سالاسىندا اكتەرلەرگە وتە از تولەنەدى. وسى ماسەلە دە كەيدە مەنى كينودان شەتتەتىپ تۇرادى.

جاقسى كينولار اقىرىن-اقىرىن ءتۇسىرىلىپ كەلە جاتىر. الداعى وتكەن اعالارىمىز جاساعان دۇنيەلەردىڭ دەڭگەيىنە جەتەتىن كۇن دە الىس ەمەس شىعار. سونداي ونەردى، تالانتتى تۋعىزعان ولكە تاعى دا تالانتتاردى تۋعىزبايدى دەپ ايتۋ كۇپىرلىك بولار. مەن كينوعا تۇسە الماي كەتتىم دەپ وكىنبەيمىن. تەاتردا جاساپ جاتقان بەينەلەرىمە شۇكىر دەيمىن. ءالى دە كوپتەگەن بەينەلەر جاساعىم كەلەدى.

 

ارايلىم جولداسبەكقىزى

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار