17 قاڭتار, 15:43 690 0 رۋحانيات تاڭسۇلۋ الدابەرگەنقىزى

ادامنىڭ بۇكىل عۇمىرى ساعىنىشتان تۇرادى

نۇراسى مەن اقسۋى جارىسا اققان وسىناۋ اۋىل بالا كەزىمنەن كوز الدىمدا. اسىرەسە، اۋىل شەتىندەگى، ەڭ بيىك قىر باسىندا تۇرعان حامزا اقساقالدىڭ قاراشا ءۇيى... سول بوساعادا بۇلاڭداپ وسكەن شال مەن كەمپىردىڭ جالعىز قىزى، جۋان قوس بۇرىمى تىلەرسەگىنە سوعىلىپ، ادەمى  بوتا كوزدەرى جىلىلىق شاشىپ تۇراتىن سۇلۋ بويجەتكەن كوپ جىگىتتىڭ ارمانىنا اينالعانىنا دا كۋامىز.

كەيىننەن ونجىلدىقتى ءبىتى­رىپ، ارمان قۋىپ اسەم استانا­مىزعا كەل­گەندە دە، ءدال سول كورىنىس كول­بەڭ­دەپ الدىمىزدان شىقتى. بالا كەزىمىزدە اۋداندىق، وبلىستىق گازەت بەتتەرىنەن ۇنەمى كورىپ، ىزدەپ، وقىپ جۇرەتىن وسى ءبىر اياۋلى جان­نىڭ ارمان ار­قالاپ، ۋنيۆەرسيتەت تا­­بالدىرىعىن اتتاعاندا الدى­مىز­دان جارق ەتە قالۋى، ارينە، بالا قيال جاقسى ءبىر ىرىمعا بالاپ، قا­ناتتانا تۇسكەنىمىز بار.

– وي، ايۋلىداعى كىشكەنتاي ءتىل­شى قىز سەن بە ەدىڭ؟ – دە­گەندە جىلاپ جىبەرۋگە شاق قال­­عا­نىم دا ءالى ەسىمدە. سودان باس­­تاپ، جۋرناليست مامان­دى­عىنا دەگەن قۇش­تارلى­عىمىز، بالا ماحابباتىما اينال­عان ۇلى قۇمارلىق ءوز دەگەنىنە جەتكەنشە، اراگىدىك بولسا دا وسى ءبىر ءمى­نەزى جۇمساق، جۇرەگى جى­لى جان­مەن سىيلاسىپ كەلە جات­­قا­نى­مىز دا ءبىر باقىت. ونىڭ ءجو­نى دە بار ەدى.

بۇگىندە «قازانى مەن قالامىن قا­­تار ۇستاپ» كەلە جاتقان كلارا حام­­زاقىزى، بۇكىل قازاقتىلدى اق­پا­رات قۇرالدارىنىڭ ابىز اتاسىنا، اقساقالىنا اينالعان نامازالى وماشۇلىنىڭ جارى، سول اۋلەت­تىڭ يبالى كەلىنى عانا ەمەس، اقىل­مان ەنە، مەيىرىمدى اجە. ءوز با­سىم اسا قادىر تۇتاتىن، ۇلگى تۇ­تا­تىن ۇستاز.

ادەتتەگى ماقسات – ەلىمىزدىڭ ادە­­بيەتى مەن مادەنيەتىندە، ونە­رىن­­دە، ءسوز ونەرىندە زيالى مىنەزىمەن، قارىمدى قالامگەرلىگىمەن، ۇلا­عاتتى ۇستازدىعىمەن ابىروي بە­­­لەسىندە كەلە جاتقان ازامات­تار­دىڭ جارىنان سۇحبات الۋ ءداس­تۇرى­نىڭ تىزگىنىن وسى ءبىر وتباسىنا قا­راي بۇرعاندى ءجون سانادىق.

– كلارا حامزاقىزى، سوناۋ جەتپىسىنشى جىلداردىڭ ورتا تۇسى مەن سەكسەنىنشى جىلداردان بەرى قاراي قازاق باسىلىم­دا­رىندا قىزمەت ەتىپ كەلە جات­قاندار اراسىندا پروفەسسور نامازالى وماشۇلىنىڭ ەسى­مى وتە سىيلى. ءسىزدىڭ ارالا­رىڭىز­داعى سىي قالاي باستالىپ ەدى؟

– قازاق جاستارىنىڭ كوپشىلىگى وقۋشى، مەكتەپ قابىرعاسىندا ءجۇر­گەن كەزىنەن-اق الماتىداي اسەم قالادا وقىماق تۇگىلى، جازعى دە­مالىس كەزدەرىندە كەلىپ قى­دىرۋ­دى ارمانداماعان بالا بولماعان شى­عار استە. مەن دە شەت اۋدانى­نىڭ ورتالىعى اقسۋ-ايۋلى اۋى­لىن­داعى ى.التىنسارين اتىنداعى ورتا مەكتەپتە وقىپ ءجۇرىپ، بالا كەزدەن ارمان بولعان جۋرناليست ماماندىعىن قالادىم. اڭسارىم – الماتى بولدى. ويتكەنى جۋر­ناليس­تيكا فاكۋلتەتى قازىرگىدەي ەمەس، جالعىز كازگۋ-دە عانا. قازاق ادە­بيەتىنىڭ كلاسسيكالىق شى­عار­مالارىن، اڭىزدارىن، اقىندارى­نىڭ جىر-پوەمالارىن جاتتاپ، سو­لار سىندى قالامگەر بولسام دەپ ار­ماندادىم. جەرگىلىكتى، وبلىس­تىق گازەتتەردە مەكتەپ ومىرىنەن حابار-جاڭالىقتار جازىپ ءجۇرىپ، ودان سايىن جانىما جاقىن تارت­تىم. قىز-كەلىنشەكتەر ومىرىنەن، ادامي تىرلىكتەن كوپ ماعلۇمات بە­رىپ، جاقسى دۇنيەلەرمەن شىعىپ تۇراتىن «مادەنيەت جانە تۇرمىس» دەگەن جۋرنال بولدى، سوعان جاريا­لانىپ تۇراتىن. مەنەن ەكى جىل بۇرىن مەكتەپ ءبىتىرىپ، الماتىعا كەت­كەن اقشاتاۋلىق ءبىر قىزبەن حات جازىسىپ، ارالاسىپ تۇرا­تىن­مىن. سول ارقىلى جۋرناليستيكاعا بايلانىستى ءبىراز كىتاپتار الدىرىپ وقىپ، وزىمشە «دايىن جۋرناليست» سەكىلدى كەۋدەمە نان ءپىسىپ ءجۇر­گەن ساتتەر عوي. كەيىن جۋر­نا­ليس­تيكا تەورياسىنان ءدارىس وقى­عان ۇستازىمىز تاۋمان امان­دو­سوۆ­تىڭ وسى اتتاس كىتابىن دا تو­عى­زىنشى سىنىپتا وقىپ شىقتىم. ءسوي­تىپ ءجۇرىپ، مەكتەپ بىتىردىك. جاق­سى وقىدىم. كۇمىس مەدالمەن ءبى­تى­رىپ، الماتىعا تارتتىم عوي. اكەمنىڭ جالعىز قىزىمىن، ەركەمىن. نەبارى ون التىدامىن. سون­دىق­تان اكەم جىبەرگىسى كەلمەدى، سول وقۋىڭ مىنا قاراعاندىدا جوق پا، جاقىن جەردە وقىعانىڭ وڭ بولار ەدى دەپ قارسىلىق ءبىلدىردى. «ونداي وقۋ قاراعاندىدا جوق» دەيمىن عوي، «ول نەنىڭ وقۋى سونشا؟» دەپ ول كىسى دە بولمايدى. جىبەرگىسى جوق. «كوررەسپوندەنت بولامىن» دەپ قويامىن.

بۇل 1969 جىل. ارمانداعان وقۋى­ما قابىلداندىم. ول كەزدە جوعارى وقۋ ورنىنا قابىلدانعان ستۋدەنتتەر تامىز-قىركۇيەك ايلارىندا اۋىل شارۋاشىلىعى جۇمى­سىنا اتتانىپ جاتادى. ءبىز دە ۋني­ۆەرسيتەت جانىنا جينالىپ، شا­عىن اۆتوبۋسقا جايعاسا باس­تا­دىق. كۋراتورىمىز، مارقۇم ءابىل­فايىز ىدىرىسوۆ، ول كىسىنى زايىبى زاريا اپامىز شىعارىپ سالىپ تۇردى. وقۋعا قابىلدانعان ەلۋ بالانىڭ ونى – قىز. ءالى تانىسىپ تا ۇلگەرمەگەنبىز. پىسىقتاۋلار ءاڭ­گىمەگە كىرىسىپ كەتكەن. مەن وڭا­شالاۋ جەرگە جايعاسىپ، وزىممەن ءوزىم وتىردىم. توماعا تۇيىقتاۋ بولدىم. ءبارىمىز تۇگەل ەمەس سەكىلدىمىز، بىرەۋدى كۇتىپ تۇرعان بولۋىمىز كەرەك. جۇرەتىن ءتۇرى جوق. ءجۇر­گىزۋشى دە، اعايىمىز دا الاق­تاپ، جان-جاعىنا قاراپ ەلەڭدەپ تۇر. ءبىر كەزدە موينىندا گيتاراسى بار، شاشىن تىقىرلاپ الدىرىپ تاس­تاعان ءبىر بالا جۇگىرىپ كەلىپ اۆتو­بۋس­قا كىردى. سويتسەك، سول ستۋدەنتتى كۇت­كەن ەكەنبىز. اعالارىڭدى ال­عاش رەت وسىلاي كوردىم.

– سونىمەن...

– الماتى وبلىسى پانفيلوۆ اۋدانىنا قاراستى پەنجىم دەگەن جەرگە جۇگەرى تەرۋگە كەتتىك. العاش­قى كۇنى دەمالدىق تا، تاڭەرتەڭ تەك­سەرىس-تانىستىق باستالدى. ءبارى­مىزدى اتى-جونىمىزبەن اتاپ، العا ءبىر قادام شىعامىز دا، ورنىمىزعا تۇرامىز. مەن دە ورنىما تۇرا بەر­گەنىمدە الگى بالا جەتىپ كەلىپ: «سەن تاريح پانىنەن قۇلاپ قالىپ ەدىڭ عوي، قالاي وقۋعا ءتۇستىڭ؟» دەمەسى بار ما؟.. «قالاي تۇسكەنى نەسى، كا­دىم­گىدەي ءتۇستىم». «جوق، سەن تاريحتان قۇلاپ قالعانسىڭ، مەنىڭ الدىمدا وتىرىپ جاۋاپ بەرگەنسىڭ» دەپ بولمايدى. مەن دە «جوق، قۇلا­عانىم جوق، مەن تاريحتان تورتكە جاۋاپ بەردىم» دەپ بولمايمىن. سودان الگى جەردە ءوزىمنىڭ ەمتيحانداردى جاقسى تاپسىرعانىمدى، وقۋ­عا ءوز كۇشىممەن تۇسكەنىمدى ءدا­­­لەلدەي الماي، ابدەن جىلاعىم كەلىپ، ىزا بولدىم. ءتىپتى، ىزا بول­عا­نىم سونشا كوزىمنەن جاس تا شىقپايدى، جىلاي دا المايمىن. وسى اڭگىمەدەن كەيىن الگى بالانى قا­راپتان-قاراپ تيىسكەنى ءۇشىن، ماق­تانشاقتىق تانىتقانى ءۇشىن جەك كورىپ كەتتىم. بەكەردەن-بەكەر كە­لىپ «ۇرىنعانى» ءۇشىن جەك كور­دىم.

كەيىن ايتادى عوي، سول كەزدە قارقارالىدان رايحان نۇرشينا دەگەن قىز دا قۇجاتتارىن تاپسىرىپ، ەم­تيحاننان قۇلاپ كەتكەن ەدى، مەنى سونىمەن شاتاستىرىپتى. ءبىز­دىڭ جاقتا تەگىمىز «ينالارمەن» اياقتالاتىن بولعاندىقتان، شاتاس­تىرسا كەرەك. ونىڭ ۇستىنە ءتۇرى­مىز­دە دە ۇقساستىق بولعان بولۋى كە­رەك. ساباق باستالعان سوڭ ول توپ­تىڭ ستاروستاسى، مەن كومسورگ بو­لىپ، ءبىر توپتا وقىدىق. بىرگە وقى­عان سوڭ، ءتۇرلى ستۋدەنتتىك جيىن­دارعا بىرگە بارامىز دەگەندەي، ونىڭ ۇستىنە وتە وتكىر، سىم­بات­تى، تالعاممەن كيىنەتىن سانقوي بولدى. ساباق ۇلگەرىمى وتە جاقسى، ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى دە، مۋ­زىكادان دا قۇرالاقان ەمەس، دوم­بىرا مەن گيتارانىڭ قۇلاعىن­دا وينايدى، ءان سالاتىنى تاعى بار. قويشى، ايتەۋىر، كوپشىلىكتىڭ كوزى مەن قۇلاعىندا جۇرگەن وسى ءبىر جىگىتپەن ارامىزدا ادەمى ءبىر سەزىمنىڭ قالاي باستالعانىن دا بىلمەيمىن، ءبىر-ءبىرىمىزسىز ءومىر سۇرە المايتىن جاعدايعا جەتتىك.  شاڭى­راق كوتەرگەن جاستاردىڭ ءبارى ول كەزدە كومسومولدىق توي جا­سايدى، ءبىز دە وسىلاي وتاۋ قۇر­دىق. سول جىلى الماتىداعى نەكە سارايى جاڭادان اشىلعان. باس قوسىپ جاتقان جاستاردىڭ كوپتىگى سون­شا، كەزەگىمىز 22 ناۋرىزعا قويىل­دى. شاعىن عانا، قازىرگىدەي استا-توك زامان دا ەمەس قوي. بۇگىن­دە جاندوسوۆ پەن روزىبا­كيەۆتىڭ قيىلىسىنداعى مەشىتتىڭ ورنىندا كىشىگىرىم مەيرامحانا بولاتىن-دى. ۇستازدارىمىز، بىرگە وقىعان جول­داستار بار، اۋىلدان كەلگەن ءبى­رەن-ساران اعايىندار باس قوسىپ، اتاپ وتتىك. ول 1972 جىلدىڭ باسى، 3 كۋرس باستالعان جىل ەدى.

تۇڭعىشىمىز قارلىعاش اكە­سىنىڭ اۋزىنان ءتۇسىپ قالعانداي، ادەمى ەدى. ستۋدەنتپىز، پاتەر جالداپ تۇرامىز. ونىڭ ۇستىنە جاسپىن، ون توعىز جاستامىن، توسىمنەن ونشا ءسۇت تە شىقپايدى، سودان اۋىل­عا، مەركى اۋدانىنىڭ ويتال اۋى­لىندا تۇراتىن ەنەمە اپارىپ تاستادىق. جاستىقپەن قالاي بولسا، سولاي ءجۇردىم بە، بىلمەيمىن، سودان قاتتى اۋىرىپ، وقۋ دا، بالا دا جايى­نا قالدى دا، ۇزاق ۋاقىت اۋرۋ­حانا­دا جاتتىم. ودان كەيىن دە ەم­دەلىپ ءجۇرىپ الدىم. قىزىمدى قات­تى ساعىنامىن، جىلايمىن، كور­گىم كەلەدى. ول كەزدە تەلەفون دا جوق، ۇزاق-سونار حات جازامىن. ءبىر­دە ەنەم بالانى جىلىلاپ وراپ الىپ، اۋدان ورتالىعىنداعى سا­لون­عا بارىپ، كىشكەنتايدى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ سالىپ جىبەرگەنى بار. وكى­نىشكە قاراي، اكەسى ەكەۋمىزگە تۇڭعىشىمىزدى قۇشاعىمىزعا الىپ، قىزىقتاۋدى جازباپتى. سەگىز ايلىق كەزىندە كوز ءتيىپ شەتىنەپ كەتتى. وسىندايدا بولماسا، ول تۋ­را­لى ايتا دا بەرمەيمىز.

وسىلاي، ەندى بىرەر جىلدان كەيىن شاڭىراق كوتەرگەنىمىزگە، ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا عۇمىر كە­شىپ كەلە جاتقانىمىزعا جارتى عا­سىر بولماق. ءبىر قىز، ەكى ۇلدان تارا­عان نەمەرەلەرىمىزبەن بىرگە سول ءبىر جاقسى كۇندەرگە جەتسەك دە­گەن نيەتىمىز بار.

– ءسىزدىڭ «قيمايمىن سەنى، قى­زىل ءۇي» اتتى كىتابىڭىزدى وقىپ وتىرىپ، ءوزىڭىزدىڭ ادەمى ءبىر وتباسىلىق ءۇردىسىڭىزدىڭ قو­رىتىندىسىنداي سەزىندىم...

– ءسوزىڭدى ءتۇسىندىم. انامىزدان كە­رە­مەت قالامگەر بولىپ تۋماساق تا، قازاقتىڭ اڭىز-اڭگىمەلەرى مەن جىر-داستاندارىنا دەگەن، جالپى ادە­بيەتىنە دەگەن قۇشتارلىق بولار، وسى ءبىر سالانى جانىمىز قا­لا­­عانى. كەز كەلگەن قازاق قىزى، قا­زاق كەلىنى، قازاق ايەلى سەكىلدى مەن دە وتباسىم مەن وتاعاسىن ءبىرىنشى كەزەككە قويعان جانمىن. اسىرەسە، قىز بالانىڭ تۇرمىس قۇر­عاننان كەيىنگى بۇكىل بولمىسى ادال، جاقسى جار بولىپ قانا قوي­ماي، ۇرپاق جالعاستىرۋشى، ول ۇرپاقتى ومىرگە اكەلىپ قانا قويماي، ونىڭ شىر ەتىپ ومىرگە كەل­گەننەن باستاپ ءوز قولى ءوز اۋزىنا جەتكەنىنە دەيىنگى ءتالىم-تاربيەنىڭ دە جاۋاپكەرشىلىگى قويۋلانا تۇسەتىنى ءبىز اشقان ءپال­سافا ەمەس. ۇرپاقتان-ۇرپاققا جال­­عاسىپ كەلە جاتقان قازاق حال­قى­نىڭ سالت-ءداستۇرى، ۇلگى-ونەگەسى. ءتالىم-تاربيەسى. قىزمەتتەن الشاق­تاپ، بالا كۇتىمىمەن وتىرعان كەز­دەرى وزىمە وسىنداي ءبىر «قىزمەت» تاۋىپ الدىم. جاقىندارىمنىڭ، بالالارىمنىڭ تۋعان كۇندەرىندە، اتاۋلى تاريحي مەرەكەلەردە ءۇيدىڭ ءبىر قابىرعاسىن الاتىن «شاڭى­راق» گازەتىن شىعارىپ تۇراتىن­مىن. العاشقى كەزدە جازۋ-سىزۋدان قالىس قالماۋ، بوس ۋاقىت وتكىزۋ ءۇشىن جاساعان بۇل ادەت بىرتە-بىرتە كا­دىمگى تۇراقتى جۇمىسىما اينالدى. وندا فوتورەپورتاج، ادەمى ءازىل، سىپايى قالجىڭعا قۇرىلعان قا­را ءسوز نەمەسە ولەڭمەن ورىلگەن ءتى­لەك­تەر، قولمەن سالىنعان سۋرەتتەر وزىمە، وتاعاسى، بالالارىما عانا ەمەس، كەلىپ-كەتىپ جاتاتىن اعايىن­دارعا، مەرەكە، تۋعان كۇن­دەرى باس قوساتىن دوس-جاراندارعا دا قاتتى ۇنايتىن. قابىرعا گازە­تىنىڭ بەتىندەگى ءاربىر سۋرەت تاريحى­نا، ادەمى ءبىر سەزىممەن جازىلعان ەس­تە­لىكتەرگە، ءتىپتى جۇرەكجاردى تىلەكتەرگە شۇقشيا قاراپ، كوز­دە­رىن الماي وقىپ، داستارقانداعى اس سۋىپ قالاتىن كەزدەر دە از بولمادى. قازىر ول گازەت جۋرنالعا اينال­عان، قابىرعاعا ىلمەي، ۇستەل ءۇستىن­دە جاتادى. وتكەن جىلدىڭ سوڭعى 56-ءنومىرى اتالارىنىڭ مەرەيتويىنا ارنالدى. دەگەنمەن باياعى جاس كەزىمدەگىدەي ەمەس، سوندىقتان نەمەرەنىڭ بىرىنە وتباسىلىق باسىلىمنىڭ تىزگىنىن بەرۋ كەرەك شىعار دەپ ويلاپ ءجۇرمىن.

– وسى اتالعان كىتاپتىڭ ءبى­رىن­شى بەتىندەگى: «اللا تاعالا ءوزىنىڭ قۇلدارىن ءوزى سىيلاعان جا­رىق دۇنيەدە الدەنەشە رەت سى­ناقتان وتكىزەدى ەكەن. سونداي سىناقتان ءوتىپ كەلە جاتىرمىز دەسەك تە، سوڭعى سىناق – بۇل ومىردە دەنساۋلىققا جەتەر ەش­تەڭەنىڭ جوق ەكەنىنە كوزى­مىزدى جەتكىزگەن اۋىر سىناق بولدى» دەگەن تىركەستەر ءبىزدى دە قات­تى تولقىتقانىن جاسىر­عىم كەلمەيدى. بۇگىندە ءبارى ارت­تا قالسا دا، سول جىلدارعا، ەكەۋارا ادەمى ديالوگتان قۇ­رىل­عان وسى كىتاپقا تەرەڭىرەك توقتالساق...

– «قىز-عۇمىردان» كەيىن جا­رىق­قا شىققان «قيمايمىن سەنى، قى­زىل ءۇي» شىن مانىندە، جۇپتاس­قان عۇمىرىمىزداعى ءاربىر قيماس شاقتاردى ەسكە الا وتىرىپ، بالا­لىق شاققا ساياحات جاساعان دۇنيە بولدى. ناكەڭنىڭ اۋىر وتادان كەيىنگى كوڭىل اۋانىن ءومىرىمىزدىڭ شۋاقتى شاقتارىنا، كەز كەلگەن ادام بالاسى سىندى بويىمىزدى كەر­نەگەن بالالىق شاققا، جاستىق شاققا دەگەن سارىالا ساعىنىشى­مىز­دى قاعاز بەتىنە ءتۇسىرۋدى ماق­سات تۇتتىم. ەكەۋارا كوكشەنىڭ قوڭىر سامالىنا جانىمىزدى جەل­پى­تىپ، جۇرەگىمىزدى باياۋ تەربەگەن «شورتاندى» كولىنىڭ تول­قىن­دارى ەكەۋمىزدىڭ دە جانىمىزدى ادەمى ءبىر ءالدي بەسىككە سالىپ، تەر­بەگەندەي كۇي كەشتىك. اڭگىمە تىزگىنى – اعالارىڭدا، ونى جانارىما كەلىپ قالعان ىستىق مونشاق­تار­عا قاراماي، كوكىرەك سارايىما سىيدىرىپ كەلە جاتقان – مەن.

«ساعىنىش – ادامنىڭ وتكەن كۇن­دەرىنەن قول ۇزدىرمەيتىن ەرەكشە سەزىم. ادامنىڭ بۇكىل ءومىرى سا­عىنىشتان تۇراتىندىقتان دا ەستە­لىكتى «ماڭگىلىك ساعىنىش» دەپ اتاۋعا كەلىستىك. سول جىلعى دەما­لىس­قا كەتكەن ءاربىر كۇنىمىز الىستا قالعان بالالىقتىڭ باقشاسىندا الاڭسىز بالا بولىپ وينادىق، جاس بولىپ جەلپىندىك دەسەم، ارتىق ايت­قاندىق ەمەس. ءبىر سوزبەن ايت­قاندا «اۋرۋدى اۋىلىمىزدان الىس­تاتايىقشى» دەگەن ماقسات-نيە­تىمىزگە جەتتىك دەپ ويلايمىن. ناكەڭنىڭ اۋزىنان شىققان ءاربىر سوزىنە، كەيدە تولقىپ، كەيدە بولماشى عانا جىميعان جۇقالتاڭ جۇزىنە قاراپ، مەن دە، ول دا اجەپ­تاۋىر جەڭىلدەپ قالدىق. جازۋ دە­گەن­نىڭ راحاتى دا وسى ەمەس پە؟!

– شىنىندا دا، سىزدەردى جاق­سى بىلەتىندەردىڭ قاتا­رى­نانمىن، دەگەنمەن ۇستازى­مىز­دىڭ اشىلا، جارقىلداي كۇل­گە­نىن سيرەك كورىپپىن. سىزگە جاس، بوزبالا نامازالى ەمەس، ءبۇ­گىن­دە قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ اتاسىنا اينالعان ۇستاز، پروفەسسور، اكادەميك نامازالى­نىڭ قانداي مىنەزى ۇنايدى؟ جا­نىڭىزدى اۋىرتاتىن قى­لى­عى دا بار شىعار؟..

– ءوز باسىم اتانىڭ كۇشى، انا­نىڭ اق سۇتىمەن بەرىلگەن جاراتۋ­شى­نىڭ سىيى – كوركەم مىنەز، كەي­بىرەۋلەردە عانا بولماسا، اسا ءوز­گەرە، قۇبىلا قويمايدى دەپ وي­لاي­مىن. قازاقتا «سۇيەككە بىتكەن مىنەز – سۇيەكپەن كەتەدى» دەگەن نا­قىل بار، ناكەڭنىڭ مىنەزىنىڭ تۇراق­تىلىعى، ويىنا العان ءتىرلى­گىن تەز ءارى تياناقتى جاسايتىنى، ومىرگە، اينالاسىنداعىلارعا كوز­قاراسى، ۇناماعانى بولسا بەتكە ايتا سالاتىن ادىلدىگى، بىربەتكەيلىگى بار. بەتىڭ بار، ءجۇزىڭ بار دە­مەي­تىنى، ءبىر سوزبەن ايتقاندا تاۋە­كەلشىلىگى – ءاۋ باستان قالىپتاسقان مىنەز. ويلانىپ-تولعانىپ ءجۇرىپ المايدى، تەز شەشىم قابىلدايدى. ءادى­لەتسىزدىككە جانى قاس. ەڭ­بەك­قور. ەرىنبەيدى. تالاپشىل. وزىنە دە، بىزگە دە. كەمشىلىكسىز ادام بولمايتىنى تاعى بار. جاسىراق كە­زىندە «ايتتىم، بولدى»، «ءۇزىلدى-كە­سىلدى»، دەگەندەي، ءوز ايتقانىمەن عا­نا جۇرەتىن. كەي شەشىمدەرى دۇرىس بولماسا دا، مەن قارسى بولمايتىنمىن. اسىرەسە، بالالاردىڭ الدىندا قارسىلىق بىلدىرگەن ەمەس­پىن. سوندىقتان دا ول كىسىدە «مەنىڭ ايتقانىمنىڭ ءبارى دۇرىس» دەگەن وي قالىپتاسقان بولار. پەدانتتىق باسىم. قازىر مەنىڭ دە، بالالاردىڭ دا پىكىرىنە قۇلاق اسىپ، ساناسادى.

كلارا حامزاقىزى وزىنە عانا ءتان ادەمى ءبىر جىميىسىمەن ەرىكسىز كۇ­­­­لىپ الدى. ءبىز دە ءبىراز ۇنسىزدىكتەن كەيىن اڭگىمەمىزدى ۇرپاق، اۋلەت جايى­­­نا قاراي بۇرعاندى ءجون كوردىك.

– قازاق جۋرناليستيكاسىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان ۇستاز­دىڭ بالا-نەمەرەلەرى قاي تىلدە ءسوي­لەپ، وقيدى ەكەن؟

– بالا-نەمەرەلەرىمىز تۇگەلدەي قا­زاق بالاباقشاسى مەن مەكتەبىندە وقىدى. نەمەرەلەر دە قازاق مەك­تەبىندە وقىپ جاتىر. قالادا تۋىپ، قالادا وسكەندىكتەن، ارينە اۋلا­داعى «تاربيەگە» ورىس ءتىلى ارا­لاس­پاي بولمايدى ەكەن.

– جوعارىدا تىلگە تيەك ەتكەن اتالارىنىڭ بويىنداعى قا­­سيەتتەردى قاي نەمەرەسىنەن باي­قايسىز؟

– ول جاعىنان قان جىبەرمەيدى دەۋگە بولادى. نۇرعالىمنىڭ ۇلى ەردۋلاتتىڭ قاعىلەزدىگى، ويىنا العان تىرلىگىن ورتا جولدا تاستاپ كەت­پەيتىنى، ەڭبەكقورلىعى ۇقساي­دى. دوستارىنىڭ اراسىندا بەينەبايان ءتۇسىرىپ، بۇگىندە ءۇش جۇزدەن اسا وقىرمانى بار. دومبىرانىڭ قۇلا­عىندا وينايدى، ءان ايتادى. نۇرجالعاستىڭ ارسلانى دا وتە ۇقىپتى بولىپ ءوسىپ كەلەدى. جينا­قى، ۇستەلىنىڭ ۇستىندە ارتىق نارسە جاتپايدى، قىل جۋىتپايتىن تا­زالىعى بار، ال قىزى ادينا سۋرەت سالۋدىڭ شەبەرى. شىعارماشىلىق جاعىنا بەيىم. استانانىڭ وقۋ­شى­لار سارايىندا بىرنەشە مارتە كور­مەسى ۇيىمداستىرىلدى. كەنجە نەمەرە انداسىمىزدىڭ ءبارىمىزدى ءۇيىرىپ الاتىن ليدەرلىگى باسىم. ەكى ۇلدىڭ ۇلكەنى اسەلىمىزدىڭ مينيكاسى (مۇنەۆۆەر) شۆەتسيانىڭ گەتەبورگ ۋنيۆەرسيتەتى حالىقارالىق قاتىناستار فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى. تۇركيادا قازاقتىڭ سالت-ءداس­تۇرىن ناسيحاتتاپ جۇرگەن بويجەتكەن. ال ۇلى ەراسىل مەن نۇرعالىم­نىڭ ماديارى سپورتقا جاقىن. سون­دىقتان دا اتالارى سىندى شى­­­عارماشىلىققا بەيىم دەۋگە بو­لادى. ەشقايسىسى دا ونەردەن قۇرا­لاقان ەمەس. قاي-قايسىسى دا ەڭ الدىمەن اتاسىمەن اقىلداسىپ، كەڭەسىپ وتىرادى.

– اعامىزدىڭ ءبىلىمدار­لى­عى­­مەن قوسا، وتە سالماقتى، زيا­لىلىعى الدىنان ءدارىس ال­عان كوپتەگەن جاسقا ۇلگى. ال ول كىسىنىڭ قوس انانىڭ قاباعىنا قاراپ، ولاردىڭ ءسوزىن بولمەي، الدىنان كەسە كولدەنەڭ وتپەي ماپەلەگەنىن بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلمەس...

– ول راس. انام ساقىپتى اكەم ومىردەن وتكەن سوڭ، جالعىز قال­دىر­ماي قولىمىزعا كوشىرىپ العا­نىمىزدى، ءسويتىپ بىزبەن وتىز جىل­عا تاياۋ بىرگە عۇمىر كەشكەنىن، ءاري­نە جاقىن ارالاسىپ جۇرگەندەر جاق­سى بىلەدى. جارىقتىق انام: «اي­نالايىن، نامازىم، امان بول­سىن­شى، ءتىل-كوزدەن ساقتاسىنشى»، – دەپ اينالىپ-تولعانىپ وتىراتىن-دى. ناكەڭنىڭ بىلىمدارلىعىنا اقىل-پاراساتى قوسىلىپ، وسى كۇنگى قانداي قولى جەتكەن جە­تىستىگى بولماسىن ەنەمنىڭ اق ءسۇتى­نىڭ، ەمىرەنە ءجۇرىپ بەرگەن ءتا­لىم-تاربيەسىنىڭ ارقاسى دەر ەدىم. ءىرى دەنەلى، زور كىسى ەدى جارىقتىق. كوپ سويلەمەيتىن. توماعا تۇيىق. ءبى­راق اڭگىمە اراسىندا ەزۋ تارتقى­زار جاقسى ءبىر ادەتى بار ەدى. ون­شاق­تى قۇرساق كوتەرگەن باتىر انا، باسقا پەرزەنتتەرىنەن ناكەڭدى ەرەك­شە جاقسى كوردى، ماقتان تۇت­تى. اۋىلدان ساعىنا كەلىپ، اۋناپ-قۋ­ناپ، ارقا-جارقا ارتىنىپ-تارتىنىپ ءماز بولىپ كەتەتىن. ناكەڭ دە اناسىنىڭ كوڭىلىنە تيگەن جەرى جوق. ۇنەمى ءسوزىن بولمەي تىڭداپ، ساناسىپ وتىراتىن. توردەگى قاتار تۇرعان ەكى ۇستەل، بىرىندە ەنەسى، بىرىندە ءوز شەشەسى وتىرىسىمىزدىڭ ءسانى ەدى. ولارمەن اس ءىشۋدىڭ ءوزى، شۇيىركەلەسىپ، قالجىڭداسىپ وتىرىپ ىشەتىن شاي قانداي دەسەڭىزشى؟! ەنەم اۋىلعا كەتكەن سوڭ دا ول كىسى وتىرعان ورىندىققا ءالسىن-ءالسىن قاراپ قوياتىن، ونداي كەزدە اناسىن ساعىنىپ قالىپتى-اۋ دەگەن جىپ-جىلى مەيىرىم مەنىڭ دە بويىمدى، سانامدا شارق ۇرىپ، بەلگىسىز ءبىر كۇي كەشۋشى ەدى. اناسىن سىيلاعان، اناسىنا دەگەن پەرزەنتتىك ماحابباتى جۇرەگىن جىلىتقان ازامات بولعاندىقتان بولار، مەنىڭ انامدى دا ءوز اناسىنان كەم كورمەي، ۇنە­مى الاقانىندا ۇستاپ، بالاشا ءما­پەلەپ، ماڭگىلىك ساپارىنا ارۋلاپ شىعارىپ سالدى. قوس انامىز­دىڭ دا بۇل فانيدەن كوشكەنىنە ءبىراز جىلداردىڭ ءجۇزى بولدى، بىراق اپپاق مەيىرىمگە تولى ءجۇز­دەرى جۇرەكتەن دە، كوڭىلدەن دە كوش­كەن جوق...

«قايران ءبىزدىڭ انالار اردى وي­لاعان» دەگەندەي، وسىناۋ قازاق­تىڭ قاراپايىم قىزىنىڭ، ءيىسى قازاققا اتى ءماشھۇر، ونىڭ ىشىندە قازاق جۋرناليستەرىنىڭ ۇلا­عاتتى ۇستازى نامازالى وماشۇلى شاڭى­راعىنىڭ ماڭگىلىك شامشىراعىنا اينالىپ كەلە جاتقان كلارا حا­نىمعا قاراپ وتىرىپ، ەر-ازاماتىن ءومىر تىرەگىنە اينالدىرىپ قا­نا قويماي، ءبىر عانا اۋلەتتىڭ، ءبىر عا­نا اۋىلدىڭ ازاماتىنا اينال­دى­رىپ قويماي، بارلىق مۇمكىن­دى­گىن جاساپ، باعىن دا، جولىن دا اشۋى، قازاق ايەلدە­رىنە عانا ءتان قاسيەت ەكەنىن تاعى دا مويىندا­عان­داي بولدىق...

 

سۇحباتتاسقان

تاڭسۇلۋ الدابەرگەنقىزى

سوڭعى جاڭالىقتار