17 قاڭتار, 12:48 411 0 ءبىلىم انار لەپەسوۆا

30 جىلدا 30 توم ەڭبەك جازعان عالىم

يران قازاقتارى جايلى ايتىلعاندا ەسىمىن ايتپاي كەتۋگە بولمايتىن تۇلعا – بەلگىلى شىعىستانۋشى عالىم يسلام جەمەنەي. ول ەلگە ورالعان كوشتىڭ باسىن باستاپ كەلە جاتقان تۇلعا.

يسلام اقمۇراتۇلى – 1952 جىلى يران يسلام رەسپۋبليكاسى، گورگان قالاسىندا تۋعان. قمدب عۇلامالار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى، Pen كلۋب مۇشەسى، مادەنيەت قايراتكەرى. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى، «تۇران-يران» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ  دوكتورى، پروفەسسورى.

ول اۋەلى  يراندا ءجۇرىپ، قازاق جاستارى انا ءتىلىن ۇمىتىپ كەتپەسىن دەگەن نيەتپەن سونداعى جاستارعا باسشىلىق ەتىپ، «قازاق مادەني قوعامىن» قۇرىپ، قازاقستانداعى «وتان قوعامىمەن» بايلانىسا وتىرىپ، توتە جازۋدا شىعاتىن «ءبىزدىڭ وتان» گازەتى مەن قازاقشا كىتاپتار، قازاق اندەرىنىڭ كۇي تاسپالارىن الىپ تۇرعان. سونداي-اق قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ ماقساتىندا «قازاق الىپپەسى» اتتى پارسىشا-قازاقشا شاعىن كىتاپشا شىعاردى. قازىرگى يران قازاقتارىنىڭ ۇلتتىق سيپاتىن ساقتاپ قالۋىنا يسلام جەمەنەيدىڭ ەڭبەگى وراسان.

«يسلام جەمەنەيدىڭ ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگىن دۇرىس پايدالانا بىلسەك، ونىڭ ءالى بەرەرى كوپ. يسلام ەلىمنەن السام، پايدا كورسەم دەپ ەمەس، وتانىما بەرسەم، پايدام تيسە، جۇرتىما قينالعان كەزدە كومەگىم تيسە دەيتىن ازامات. يسلامنىڭ سان سالالى بىلىمگە قول جەتكىزگەنى، زامان تالابى ەدى. قازاق تاريحىنىڭ ءبىر داۋىرىندە الاش قايراتكەرلەرى، بارلىق عىلىمي سالانى بارىنشا دامىتۋعا اتسالىستى. ءبىز ماقتاندىق. يسلام دا بارىن سالىپ، جان-جاقتىلىقپەن ءبىر كەمىمىزدىڭ ورنىن تولتىرۋعا تالپىنىپ كەلە جاتقان ابزال جان»، – دەيدى شىعىستانۋشى عالىم ءابساتتار دەربىسالى.

يسلام جەمەنەيدىڭ ەلگە كەلىپ، يگى ىستەر تىندىرۋىنا، بويىنداعى بار تالانتىن ەرتە تانىپ، وتانعا شاقىرعان، باعاسىنا جەتە بىلگەن عالىم ءابساتتار دەربىسالى ەدى.

العاش قۇران كارىمدى قازاق تىلىنە تارجىمالاعان حاليفا التاي اقساقالمەن ەرتە تانىسىپ، حافيز قارتتىڭ ەلگە كەلىپ ورنالاسۋىنا دا زور ۇلەس قوستى.

ول ەڭ العاشقى جانە بىرەگەي پارسىتانۋشى. «پارسىشا-قازاقشا جانە قازاقشا-پارسىشا سوزدىك» كىتابى شىعىستانۋ عىلىمى ءۇشىن ەلەۋلى ەڭبەك ەكەنى بەلگىلى.

پارسى ءتىلىن انا تىلىندەي بىلەتىن عالىم ورتاعاسىرلىق كوپتەگەن ءىرى ەڭبەكتەردى اۋدارۋدا قاجىرلى ىستەر اتقاردى. اتاپ قايتساق، «تاريح-ي-راشيدي» تەرەڭ تانىم مەن بىلىمدىلىكتى تالاپ ەتەتىن تۋىندى. ونىڭ تەرەڭىنە سۇڭگي ءبىلۋ ءۇشىن قاسيەتتى قۇران، يسلام تاريحى، يسلام فيلوسوفياسى، ورتاعاسىرلىق تۇركى تاريحى مەن ادەبيەتى، پارسى تاريحى مەن ادەبيەتى، پارسى ءھام تۇركى مەن اراب ءتىلى، ورتاعاسىرلىق اراب گرافيكاسى، شىعىس پسيحولوگياسىنىڭ شىعىستىق قۇندىلىقتارىنان حاباردار بولۋى قاجەت ەكەنى انىق. وسىلايشا يسلام جەمەنەي جان-جاقتى بىلىكتىگىمەن «تاريح-ي-ءراشيديدى» انا تىلىمىزگە اۋدارىپ، زەرتتەپ، وتاندىق شىعىستانۋ ىلىمىنە ۇلكەن ولجا قوستى.

1990 جىلدان بەرى قازاق ەلىنىڭ عىلىمىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ كەلەدى. سودان بەرى 30 جىل. 30 جىلدا عالىم 30 توم ەڭبەك جازدى. بۇل – عالىمنىڭ ءوز سالاسىنا دەگەن ادالدىعى، زور ەڭبەكقورلىعىنىڭ كۋاسى. ونىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىنا، ىستەگەن ىزگى ىستەرىنە قاراپ وتىرساق، ءار ءىستىڭ باسىندا ءجۇرىپ، كوشتى باستاپ كەلە جاتقانىن كورەمىز.

بۇل كۇندە ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى «تۇران-يران» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىن باسقارىپ  وتىرعان عالىمنىڭ وزىمەن حابارلاسىپ، از-كەم سۇحباتتاسقان ەدىك.

عالىم يسلام جەمەنەي جايلى ايتىلار ءسوزدىڭ بۇل القيسساسى عانا. الدا گازەتىمىزگە تۇران-يران تاقىرىبىندا شىعىستانۋداعى 30 جىلدا اتقارىلعان يگى ەڭبەكتەردى قورىتىپ، تولىمدى سۇحبات جاسايتىن بولىپ كەلىستىك.

 

باقىتبەك قادىر

 

سوڭعى جاڭالىقتار