16 قاڭتار, 13:48 396 0 رۋحانيات انار لەپەسوۆا

تۋرا جولدان تايماعان

تاريحسىز حالىق بولمايدى. قازاق حالقىنىڭ شەرلى شەجىرەسى دە تەرەڭدە جاتىر. سول مىڭ قاتپارلى قيلى-قيلى كەزەڭدەر تاريحىنان بىزگە اۋىزشا جەتكەنى «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى»، «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» بولسا، بەرتىن كەلە بۇعان تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسى» قوسىلدى. ءيا، بۇلار قازاق حالقى ءوز الدىنا شاڭى­راق كوتەرىپ، ەل بولىپ باستارى قۇرالعان شاقتان ۇلتتىڭ سالت-ءداس­تۇر، ادەت-عۇرىپتارىنا سۇيەنىپ جاسالىنعان تۇڭعىش زاڭدىق نەگىزدەرى ەدى. حالقىمىز وسى زاڭدارىمەن رەسەي پاتشالىعىنا بودان بولعان ۋاقىتقا دەيىن عۇمىر كەشتى.

دامىعان كونە ەۋروپا ەلدەرىندە زاڭدى دەموسفەن، تسيتسەرون سەكىلدى وزىق ويلىلارى شىعارسا، تۇركى حالىقتارىندا، ونىڭ ىشىندە قازاق ۇلتىنىڭ بىلىكتى، كورەگەندى پاراسات يەلەرى جالپىعا ءتان ءارى سول جولمەن جۇرۋگە مىندەتتەيتىن قوعامدىق-تۇرمىستىق ەرەجەلىك زاڭدارىن كەلەلى كەڭەستەرىندە جۇيەلەپ بەرگەن. بيلەرىمىزدىڭ كەيبىر زاڭدىق شەشىمدەرى سول ەۋروپالىقتاردان اسىپ ءتۇس­پەسە، ءبىر مىسقال دا كەم ەمەس. بۇعان سول زامانداردا الىس-جاقىن ەل­دەردەن كەلگەن جيھانگەر-زەرت­تەۋ­شىلەر ا.لەۆشين، ن.گرودەكوۆ، ي.مۋش­كەتوۆ، ن.سەۆەرتسوۆ، ۆ.بارتولد سەكىلدى عالىمداردىڭ بەرگەن باعالارى دالەل. بىلىكتى دانا بيلەر شوعىرى­نىڭ بۇل زاڭدارىن ەل اراسىنداعى كەيىنگى كەمەڭگەر بيلەر قوعامداعى سان الۋان ايتىس-تارتىستى شەشۋدە ۇتىمدى قولدانىپ وتىردى. ۇلتتىڭ بيلەر ينستيتۋتى وسىلاي قالىپ­تاس­تى.

بيلەر ينستيتۋتى جونىندە ءبۇ­گىنگى عالىمدارىمىزدىڭ جازعان­دارى جوق ەمەس بار. بىراق ءالى دە ءتۇيىنى تارقاتىلماي، ايتىلماي جاتقان جاقتارى قانشاما. جاڭا باسىلىم­داردى وقىپ، تانىسقان سايىن بۇعان كوزىڭ انىق جەتە تۇسەدى. وسى ورايدا ۇلتتىڭ تاريحي كەزەڭدەرى مەن تۇلعا­لارىن زەرتتەپ، قالىڭ وقىرمانعا كەڭىنەن تانىس بولعان مۇحتار قازى­بەكتىڭ جۋىردا عانا جارىق كورگەن بەس تاراۋدان تۇراتىن جاڭا تۋىندىسى «قويبەك بي» زەرتتەۋ-ەسسە كىتابىن ەرەكشە اتاۋعا تۋرا كەلەدى. ول بۇل تۋىن­دىنىڭ العىسوزىندە «قازاق حال­قىنان شىققان ايتۋلى بي-شەشەن­دەر­دىڭ بىزگە جەتكەن بيلىك مۇرالارى ەلىمىزدىڭ مادەني، ادەبي، تاريحي، ەتنوگ­رافيالىق، قۇقىقتىق قۇندى­لىقتارىن قۇرايتىن باعا جەتكىسىز قازىنا. بي-شەشەندەر مۇراسى سون­دىق­تان تەك فولكلورلىق قازىنا، مۇرا رەتىندە عانا قارالۋعا ءتيىس ەمەس. بي-شەشەندەر قازاق حالقىنىڭ ءوسۋ، دامۋ كەزەڭدەرىنىڭ بەدەر-بەينەسىن ايقىن كورسەتەتىن تاريحي تۇل­عالار»، − دەيدى. ونىڭ وسى ءبىر ءتۇيىن­دى ءسوزى حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار ۇلى باتىر باۋىرجان مومىشۇلى­نىڭ بيلەرگە بەرگەن انىقتاماسىمەن دە استاسىپ جاتىر. «قازاقتىڭ وزگە حا­لىقتارعا ۇقسامايتىن ءۇشىنشى قا­سيەتى، ەرەكشەلىگى – بيلەر، بيلەردىڭ بي­لىك جۇرگىزۋى. بۇگىنگى تىلمەن ايت­قاندا، بيلەر ينستيتۋتى، بيلەر سوتى. بيلەر دالا دەموكراتياسىن دامىتۋشى، ادىلدىك نورمالارىن، جورال­عىلارىن ورنىقتىرۋشى، قوعامدىق قارىم-قاتىناستاردى رەتتەۋشى، قالىپتاستىرۋشى، وزىق داستۇرلەردى ورنىقتىرىپ، ورىستەتۋشى. قازاقتىڭ ومىرشەڭ سالت-داستۇرلەرى زاڭ ىسپەتتەس، مىندەتتى تۇردە ورىندالىپ وتى­رادى. بيلەر تاريحى – ازاماتتىق تا­ريحىمىزدىڭ ءبىر اجىراماس تار­ما­عى، بولىگى دەپ ءبىلۋىمىز كەرەك». اۆتور كىتابى نەسىمەن تارتىمدى؟ قويبەك ءبيدىڭ اقىل-پاراساتىن، شەشەندىگىن، تاپقىرلىعىن، ەل باسقارۋ­داعى ادىلدىگىن، ۇيىمداستىرۋشىلىق قاسيەتىن كەڭىنەن كورسەتە بىلۋىمەن، بي ءومىر سۇرگەن كەزەڭدەردەگى ەلدەگى ساياسي ءارى تاريحي وقيعالاردىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن قوزعاي وتىرىپ، تاريحي تۇلعالار جونىندە تەرەڭنەن زەردەلى وي تۇيگەنىمەن قۇندى. سونىمەن بىرگە جوعارىدا فاميليالارى اتالعان رەسەيدىڭ جيھانگەر-زەرتتەۋ­شىلەرىن قازاق ەلى نەگە قىزىقتىردى؟ ولار ومىردە كىم بولدى جانە ماقسات­تارى قانداي؟ پاتشا ۇكىمەتىنىڭ ەلدى وتارلاۋ ساياساتى ماقساتىمەن زەرتتەۋ جۇرگىزگەن عالىمدارىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ تاريحي ءمانى مەن ءبىز ءۇشىن قانداي قۇندىلىقتارى بار؟ اۆتور اتالعان ەڭبەگىندە زەرتتەۋ­شىلەر­دىڭ ارقايسىسىنا ارنايى توق­تالىپ، تولىق مالىمەتتەر بەرگەن. كى­تاپ كەيىنگى وقىرماندار ءۇشىن وسى­نىسىمەن دە قۇندى.

ءيا، بيلەر مۇراسى – باعا جەتپەس قازىنا. سول مۇرالارعا كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇلتتىق اقىل-ويدىڭ كەنى دەپ قا­رايمىز. ەل ىشىندەگى تالاس-تارتىس­تى شەشۋدەگى بيلەردىڭ ەكى جاقتى دا قاناعاتتاندىرعان ۇتقىر شەشىمدەرىنە ەرىكسىز قايران قالاسىڭ. دەي تۇر­عانمەن «تۋرا بيدە تۋعان جوق، تۋعان­دى بيدە يمان جوق» دەگەن ءما­تەل­گە اينالعان ءسوز سول ۋاقىتتا شىق­­قان. وسىعان قاراپ بي اتاۋلى­نىڭ ءبارى دە ەل مۇددەسىنەن شىعا بەر­مەگەنىن زەردەلى جان سەزەدى. الايدا تۋعانىنان اسا الماعان پەندە­شىلىككە بوي الدىرعاندارى حالىق تال­عامىنان، سەنىمىنەن شىعا الماي، ىسىرىلىپ شەتتەپ قالىپ جاتتى. حالىق شىندىق پەن ادىلدىكتى، اق پەن قارانى قارا قىلدى قاق جارعان ەتىپ ۇكىم ەتەتىن بيلەرگە عانا جۇگىندى. سون­­داي ءبيىڭ ءبىرى قويبەك بي ەكەنى داۋ­­سىز. اۆتور كىتابىندا بۇعان ەش كۇ­مان قالدىرمايدى.

قويبەك بي ومىردە كىم بولعان؟ ول قان­داي قاسيەتتەرىمەن قالىڭ بۇقا­را­نىڭ قۇرمەتىنە بولەندى؟ كىتاپ اۆ­تورى ونىڭ ارعى اتاسىن ابىلاي حان­نىڭ قولباسشىسى بولعان جاۋ­عاش باتىر شىققان قورالاس رۋىنان ەكە­نىن ايتا كەلىپ، اتاسى اقسەركە ءبيدىڭ ۇلى مىڭباسى كىندىگىنەن جارال­عانىن، اكەسىنىڭ كورگەنى كوپ، ويعا تۇيگەنى مول، ەلگە سىيلى جان بولعانىنان حاباردار ەتەدى. مىڭ­باسى ۇلى قويبەكتىڭ زەرەكتىگىن بالا كەزىنەن سەزىنىپ، وعان ەل ىشىندە داۋ-دامايعا تورەلىك جاساپ جۇرگەن اق ساقالدى ابىز جانداردىڭ ءسوزىن تىڭ­داتىپ، سولاردىڭ ونەگەسىنەن ءتا­لىم الدىرعان. سودان بولار قويبەك قازاقتىڭ ءسوز ونەرىن، شەشەندىگىن، تاپقىرلىعىن بويىنا ءسىڭىرىپ، ەرتە باستان-اق ەل ىسىنە ارالاسا باستايدى. اۋەلى كىشىگىرىم اۋقىمداعى داۋ-دامايعا تورەلىك ايتىپ، كەيىن حالىق قالاۋىمەن كەڭ اۋقىمداعى تالاس-تارتىستاردى قولعا العانى كوپشى­لىككە ءمالىم. ءوڭتۇستىڭ وڭىرىندەگى جۋا­لى، تۇلكىباس، سايرام جانە قازىر­گى تولە بي اۋداندارىنا ءادىل شەشىمدەرىمەن تەز تانىلعان بي اتانعان.

قويبەك بي كۇردەلى تۇلعا. ويتكە­نى ونىڭ ءومىر جولى باسقىنشىلار قوقان حاندىعى مەن رەسەي پاتشاسى ۇكىمەتىنىڭ زورلىق-زومبىلىق كەزەڭ­دەرىندە تارازىعا ءتۇستى. قوقان حان­دىعى قازاقتاردى ەلۋ جىلداي ۋاقىت بيلەپ، شامادان تىس ءجونسىز سالىق­تارىمەن ەلدىڭ ەڭسەسىن باسىپ، تي­تىق­تاتىپ جىبەرگەن. اسىرەسە، قىز سالىعى قازاقتاردىڭ ارقاسىنا اياز­داي باتتى. ولاردىڭ زورلىقتارىنا بۇدان ارى شىداۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. قوي­بەك بي مەن باتىربەك داتقا قو­قان حاننىڭ ەزگىسىنەن قۇتىلۋ ءۇشىن اقىلداسا كەلىپ، ومبىدان شىققان اسكەري ەكسپەديتسيانىڭ باستىعى پولكوۆنيك چەرنياەۆ اۋليەاتانى كۇشپەن الاردىڭ الدىنداعى كەڭەسكە شاقىرتۋىن قابىل الىپ، كەزدەسۋگە بارادى. چەرنياەۆ قوقاندىقتارمەن قارسى سوعىسۋعا اسكەري جانە ازىق-تۇلىك جاعىنان كومەك بەرۋىن سۇراي­دى. باتىربەك داتقا ونىڭ بۇل ۇسى­نى­سىن قابىل المايدى دا، ءوز جۇر­تىن الىسقا شەتكەرى الىپ كەتەدى. قويبەك بي چەرنياەۆتىڭ ۇسىنىسىن امالسىز قولدايدى. سەبەبى سۇرانشى، قازاقتىڭ باسقا دا باتىر باستاعان ساربازدارى چەرنياەۆتىڭ اسكەري ەكسپەديتسياسى قۇرامىنا قوسىلىپ، قوقاندىقتارمەن بىرلەسىپ سوعىسۋدى ءجون دەپ تاپتى. قويبەك بي چەرنياەۆپەن سول كەلىسسوز كەزىندە ەكسپەديتسيا قۇرامىندا جۇرگەن جاس وفيتسەر شوقان ۋاليحانوۆپەن كەزدەسەدى. ول سوندا شوقاننىڭ ۇلى ءجۇز قازاق­تارى­نىڭ رەسەيگە قارۋلى كۇشپەن ەمەس، بەيبىت كەلىسىممەن قوسىلۋى ءۇشىن جۇرگەنىن ەستيدى. قويبەك ءبيدىڭ ءسوزىن چەرنياەۆكە اۋدارىپ بەرگەن. اۆتور: «قويبەك بي ش.ءۋاليحانوۆتان اۋليەاتا جەرىندە ءبىراز جاعدايلار­دىڭ جاي-جاپسارىنا قانىعادى. شوقاندى قۇنانباي دا، اباي دا، ءسۇيىنباي اقىن دا، جامبىل دا، قىر­عىزداردىڭ باي-ماناپتارى دا جاقسى بىلگەن. جەتىسۋ وبلىسى گەنەرال-گۋبەرناتورى گ.كولپاكوۆسكيدىڭ ءوزى شوقاننىڭ قىزمەتى مەن تالانتىن جوعارى باعالاعانى ءمالىم. ونىڭ ارحيۆىندە ۇلى عالىمنىڭ جازعان سەگىز حاتى ساقتالىنىپ، بىزگە جەتكەنى بەلگىلى»، − دەدى.

اۆتور كىتابىندا وسى كەزدەسۋگە ءمان بەرە وتىرىپ، 1864 جىلى چەرنياەۆ اۋليەاتادا بەيبىت كەلىسىمدى كۇتپەي حالىقتى زەڭبىرەكپەن اتقى­لاعىن جاۋىزدىعىنا قارسى بول­عان شوقان ونىمەن قاتتى كەرى­سىپ، التىن­ەمەلدەگى ۇلى ءجۇز سۇلتانى تەزەك تورەنىڭ اۋىلىنا كەتىپ قالادى. چەرنياەۆتىڭ الداۋىنا ءتۇسىپ، قوقان­دىق­تارمەن كەلىسسوزگە بارعان بايزاق داتقانىڭ دا تراگە­ديا­لىق تاعدىرى دا اۆتوردىڭ نازارىنان تىس قال­ماعان. وكىنىشتىسى سول، قوقاننىڭ ورنىن رەسەي باسقىنشىلارى باستى. اۆتور كىتابىنا تاعى دا مىنانداي قۇندى دەرەك كەلتىرگەن. «قازاق جەرىن وڭتۇستىگىنەن سىرداريا شەبىنىڭ كومانداشىسى پولكوۆنيك ن.ۆەرەۆكين اسكەرى، ال شىعىسىنان پولكوۆنيك م.چەرنياەۆ ەكسپەديتسياسى باسىپ الىپ كەلە جاتتى. قارۋلى اسكەر وڭ­تۇستىكتى ەكى بۇيىرىنەن سىعا ءتۇستى. ۆە­رەۆكين اسكەرىندە 44 وفيتسەر، 1 593 سولدات، 150 ەرىكتى قازاق، 18 زەڭبىرەك بولعان. ال م.چەرنياەۆ وتريادىندا 68 وفيتسەر، 2 571 سولدات، جانە سۇلتان پورۋچيك قازي بولاتۇلى ءۋاليحانوۆ باستاعان 400 قازاق ساربازدارى، 22 زەڭبىرەك بولعان. 1864 جىلى 22-23 شىلدەدە چەرنياەۆ شىمكەنتكە شابۋىل جاسادى. ...شىمكەنت قورعانىن الاردا ەكى مىڭداي قازاقتىڭ وققا ۇشقانى دا ەل ءىشىن كۇيزەلتىپ كەتتى»، − دەپ جازادى. بۇل بۇرىن-سوڭدى جالپىعا كەڭىنەن ايتىلماعان، از عانا تاريحشىلار بولماسا كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن قۇندى دەرەك. قوقان حانى اسكەرى جەڭىلگەنىمەن، قازاق حالقى ەزگىدەن قۇتىلا العان جوق. كوپ ۇزاماي پاتشا ۇكىمەتىنىڭ ءوڭتۇس­تىك قازاقتارىندا الىمساقتان قالىپ­تاسقان حاندىق، سۇلتاندىق بيلىكتى تاراتىپ، ارتىنشا ەلگە تۇتقا بولعان بيلەر ينستيتۋتىنىڭ بيلىگىن دە تومەن­دەتىپ، وزدەرىنە تاۋەلدى ەتىپ قوي­عا­نى جونىندە اۆتور شىعارما­سىندا ناقتى دەرەكتەر كەلتىرگەن.

قويبەك ءبيدىڭ ءومىرى مەن تاعدىرى، حالقىمەن بىرگە وتكىزگەن قيلى-قيلى كەزەڭدەرى، ساياسي وقيعالار جانە ۇلتتىڭ ايتۋلى تۇلعالارىمەن ساباق­تاسىن ءارى ولارمەن بايلانىسى بول­عانىن وسى كىتاپتان وقىعان جان بەيمالىم ءمان-جايعا قانىعا تۇسەدى. «حاق جولىنان، اقيقاتتان اينىماي، بيلىگىندە بايلىققا باس ۇرماي تۋرا جولدان تايماي وتكەن تۇلعا بولدى. قازاق قاۋىمىنا ۇلى بيلەردىڭ ونە­گەسىن، داستۇرلەرىن ءىس-تاجىريبە­سى­مەن ناسيحاتتاپ، قىلمىسسىز قو­عام، قاۋىم ورنىقتىرۋ جولىندا ۇشان-تەڭىز ەڭبەك سىڭىرگەن بيلەردىڭ ءبىرى وسى قويىبەك بي مىڭباسۇلى»، − دەيدى بي-بابامىزدىڭ ءومىر جولىن، قايراتكەرلىك قىزمەتىن، كوركەم تىلمەن ايشىقتاپ بايانداعان ادەبي ولكەتانۋشىلىق ەڭبەگىندە زەرتتەۋ­شى-جازۋشى مۇحتار قازىبەك.

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار