27 جەلتوقسان 2019, 13:17 859 0 رۋحانيات انار لەپەسوۆا

ۇلى دالا مۇراسى تۇركيادا ۇلىقتالدى

جاقىندا قازاق­ستان­نىڭ تۇركياداعى ەل­شى­لىگى، ەۋرازيا جازۋ­شى­­­لار ودا­عى جانە كاۆكاز ايماعى ۋني­ۆەرسيتەتتەرى قاۋىم­داس­تى­­عى­نىڭ تىكەلەي قول­داۋى­­مەن قازاقستاننىڭ ەڭ­بەك سىڭىرگەن قايرات­كەرى، قا­زاق­ستان كومپوزيتورلار ودا­عى­نىڭ مۇشەسى، بەلگىلى قوبىز­شى، مۋزىكا زەرتتەۋشىسى القۋات قازاق­باەۆتىڭ «قور­قىت اتا اڭىزدارى مەن كۇي­لە­رى» اتتى كىتابى ءتۇر­كيا­­­دا ءتۇ­رىك تىلىندە جا­رىق كوردى.

ەڭبەكتىڭ تۇرىك تىلىندەگى اۋ­دار­ماسىنىڭ تۇساۋكەسەرى قازاقستاننىڭ تۇركياداعى ەلشى­لىگى مەن ستامبۇل قالاسى­نىڭ مەريا­سى بىرلەسە ۇيىم­داس­تىرعان «اتا­تۇرىك­تەن نازارباەۆقا دەيىنگى كە­زەڭ: تۇركى الەمىنىڭ ىنتىماقتاس­تى­عى» اتتى عىلىمي كونفەرەنتسيا ايا­سىندا وتكىزىلدى. اتالعان تۋىندى قا­زاق تىلىندە 2018 جىلدىڭ كۇزىن­دە «عىلىم» باسپاسىنان جارىق كور­گەن بولاتىن.

قورقىت تۇركى حالىقتارى ارا­­سىندا حالىقتىڭ مۇ­ڭىن جىرلاعان جىراۋ، قيىننان جول تاپقان جولباسشى، ەل باس­شى­لارىنا اقىل-كەڭەس بەر­گەن دانا، بولاشاقتى بول­جا­عان ساۋەگەي ابىز، قوبىزدى العاش ويلاپ تاپقان سازگەر كۇيشى رەتىندە كەڭ تانىلعان تۇلعا. قورقىتتىڭ تاريحي تۇلعاسى مەن ادەبي مۇراسى جونىندە تالاي عاسىردان بەرى اڭىز­دار­دا، تاريحي جىلنامالاردا، جازبا دەرەكتەردە باياندالىپ، كوپتەگەن عىلىمي زەرتتەۋلەرگە ارقاۋ بولىپ كەلەدى. ال 2018 جىلى «قورقىت اتا كىتابى» يۋنەسكو-نىڭ «ادامزاتتىڭ ما­تەريالدىق ەمەس مادەني مۇرا­لارىنىڭ تىزىمىنە» ەندى. بۇل ايتۋلى وقيعا قورقىت اتا مۇراسىن زەرت­تەۋ سالاسىنا جاڭا سەرپىن بەر­دى دەسەك تە بولادى. سول جىلدىڭ جەلتوق­سان ايىندا يراننىڭ ءتۇر­كى­مەن­ساحرا ايماعىندا يراندىق قازاق ءۋالي مۇحاممەد قوجا «قور­قىت اتا كىتابىنىڭ» جاڭا نۇس­قا­سىن تاپتى. بۇل نۇسقا «قورقىت اتا كىتابىنىڭ» بۇ­رىن عىلىمعا بەي­مالىم بولىپ كەلگەن 13-ءشى جىرىن الەم­گە پاش ەتتى.

الايدا قورقىتتانۋ سالا­سىن­داعى كوڭىل قۋان­تار­لىق جە­تىس­تىكتەرگە قاراماستان، ۇلى با­بامىزدىڭ ەرەكشە ءبىر سالانى قۇراي­تىن مۋزىكالىق مۇ­را­سى وسى كە­زەڭگە دەيىن تە­رەڭ زەرتتەلىپ، زەر­دەلەنە قويما­عان ەدى. القۋات قا­زاق­­­باەۆ­تىڭ اتالعان ەڭبەگى وسى ول­­قى­لىقتىڭ ورنىن تولتىرعان ەرەك­شە تۋىندى بولدى.

نەگىزىنەن قورقىت اتاعا قا­تىستى اڭىزدار مەن ونىڭ كۇيلەرىنىڭ دەنى قازاق حال­قىن­دا ساقتالعان. زەرتتەۋشى ءا.قا­زاق­باەۆ وسى ەڭبەگىندە قور­قىت اتاعا قا­تىس­تى اڭىز­دار­دى جيناقتاپ، ءبىر جۇيەگە كەلتىرگەن. اسىرەسە، شەتەلدىك ساياحاتشىلار مەن زەرتتەۋشى­لەر­دىڭ جازىپ العان اڭىزدارىنىڭ تۇپنۇسقالار­دان اۋدارىلىپ بەرىلۋى، سونداي-اق تۇركيا، ءازىر­بايجان، رەسەي فەدەرا­تسيا­سىنىڭ قاراشاي-شەركەش رەسپۋبليكاسىنان جيناقتال­عان بىرقاتار اڭىز­دار مەن دەرەكتەردىڭ دە بەرىلۋى ەڭبەك­تىڭ قۇنىن ارتتىرا تۇسكەن. ماسەلەن، ەڭبەكتە امەريكالىق زەرت­تەۋشى، ساياحاتشى، ديپلومات يۋد­جين سكايلەردىڭ 1873 جىلى سىر بويىندا جەرگىلىكتى قازاق­تار­دان جازىپ العان اڭىزى بەرىلگەن. ورىس گەوگرا­فيالىق قوعامىمەن تىعىز بايلانىس ورناتقان
يۋ.سكاي­لەر شەتەلدىكتەر اراسىندا پاتشالىق رەسەيدىڭ ورتا ازيادا جاۋلاپ العان ايماقتارىن ارالاپ كورۋگە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ارنايى شاقىرتۋ العان ساياحاتشى-ديپلومات بولاتىن. ونىڭ وسى سايا­­حاتقا قاتىستى جازعان «تۇركىس­تان: رەسەي تۇركىستانى، قوقاند، بۇ­حارا جانە قۇلجاعا ساياحات جازبا­لارى» (Eugene Schuyler. Turkestan: Notes of a Journey in Russian Turkestan, Khokand, Bukhara and Kuldja) اتتى ەڭبەگىندەگى قورقىتقا قاتىس­تى اڭىز ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت جاريالانىپ وتىر.

ەڭبەكتىڭ تاعى ءبىر نازار اۋ­دا­رارلىق ەرەكشەلىگى قور­قىت اتا كۇيلەرىنىڭ جي­ناق­تالىپ بەرىلۋى. القۋات قازاقباەۆ كەزىندە قوبىزشى-كۇيشىلەر تاراپىنان ورىندالىپ، ۇنتاسپاعا جازىلىپ الىن­عان قورقىت اتانىڭ كۇي­لەرىن ۇلكەن ىزدەنىستەر ءناتي­جەسىندە قاي­تا نوتاعا ءتۇسىرىپ شىققان. كىتاپقا تەك قوبىز اسپابىندا عانا ەمەس، سى­بىزعى جانە دومبىرامەن ورىندالاتىن كۇيلەرى دە ەنگەن. سونىمەن قاتار ەڭبەكتە «اقساق قىز» اڭىزىنا قاتىستى ءا.قازاقباەۆتىڭ سيم­فونيا­لىق وركەستر مەن قازاق­تىڭ حالىق اسپاپتارى قوبىز، جەتى­گەن، سىبىزعى، سازسىرناي جانە سكريپ­كاعا سايكەستەندى­رىپ ءوزى شى­عارعان كۇي نوتاسى دا بەرىلگەن. ءا.قا­زاقباەۆ ءوزى­نىڭ بۇل شىعارماسى تۋ­رالى: «بۇل داستاندى كەڭەس ۇكى­مەتى تۇسىندا قورقىت اتا كەسەنە­سىن جاڭعىرتىپ، تاعدىردىڭ تالاي تاۋ­قىمەتىن كورگەن، بابامىز­دىڭ ارتىنان وشپەس ءىز قالسىن دەپ قۋ­عىن­عا تۇسكەن، قارماق­شى اۋدانى­نىڭ ءبىرىنشى باسشىسى قىزمەتىندە بولعان، قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتى ەلەۋ كوشەرباەۆتىڭ رۋحىنا ارنادىم. بولاشاق ۇرپاق، اسىرەسە، قو­لىنا قوبىز ۇستاعان قوبىزشى­لار ۇنەمى ەستە ساقتاپ ءجۇرسىن دەپ، بابامىز­دىڭ ەسكەرتكىشىن كىم تۇرعىز­عانىن ءبىلىپ ءجۇرسىن دەگەن نيەتپەن قورقىت اتامىزدىڭ اق­ساق قىز تۋرالى اڭىزىنىڭ جەلىسىمەن جازىلعان شىعارما. بابامىز­دىڭ قوبىزىنىڭ ءۇنى­نە ءتانتى بولىپ، ىزدەپ شىق­قان قىرىق قىزدىڭ بىرەۋى عانا امان جەتەدى. ول – اقساق قىز. قورقىت اتامىزدىڭ قوبىزى­نىڭ قوڭىر ءۇنى مەن قۇدىرەتىنە تام­سانعان اقساق قىزدىڭ سەزىمى مەن جۇرەك قىلىنان تۋعان نازىك سى­رى بوي الدىر­عان تۋىندى. قا­زىرگى تاڭدا اقساق قىزدىڭ مولاسى سىر بويىندا بوي كوتەرىپ تۇر. اق­­ساق قىزدىڭ تاعدىرى، كور­گەن قيىن­شىلىعى مەن ءۇزىل­مەگەن ءۇمىتى قازاق حالقى­نىڭ مۋزىكا تاريحى مەن ادامزاتتىڭ ادەبي مۇرالارى­نان ەرەكشە ورىن العان قوبىزشى، جىراۋ قور­قىت اتامىزدىڭ مازارىن جاڭ­عىر­تۋدا تەر توگىپ، ايانباي ەڭبەك ەتكەن، بابامىزدىڭ با­سى كوتەرىلگەنشە ىستىعى مەن سۋى­عىنا توزگەن، كۇللى تۇرىك الەمىنە قورقىت اتامىز­دىڭ ەسكەرتكىشىن ميراس ەتىپ قال­دىر­عان ەلەۋ اعا­مىز­دىڭ ىشكى دۇنيەسىمەن ساباق­تاسىپ جات­قانداي. بابامىزدىڭ مازا­رىن الەمگە سىيلاعان ەلەۋ كو­شەرباەۆتىڭ ەسىمى قوبىز­شى­­لاردىڭ جادىندا ماڭگى ساق­­تالادى. «اقساق قىز» تۋىندىسى ەلەۋ كو­شەر­باەۆقا ار­نال­عان مۋزىكالىق ەس­كەرتكىش»، دەپ تەبىرەنە باياندايدى.

زەرتتەۋشى بۇل ەڭبەگىندە قور­قىت بابامىزعا قاتىستى اڭىز­دار مەن ونىڭ كۇيلەرى تۋرالى ءتۇ­سىنىكتەمەلەر بەرۋمەن قاتار، اتال­عان كۇيلەردى ورىنداۋشىلار مەن جەتكىزۋشىلەر تۋرالى قوسىمشا دەرەكتەردى دە ەنگىزگەن.

ەڭبەكتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشە تۇ­سى فيليپپ يوگان تاببەرت فون سترالەنبەرگ (1676‒1947) سىز­­عان ءسىبىر مەن ورتا ازيا كارتا­سى­نىڭ بەرىلۋى. وسى تۇستا ايتا كەتكەن ءجون، ف.سترالەنبەرگ 1709 جى­لى پولتاۆا شايقاسىندا ورىس­تارعا تۇتقىنعا تۇسكەن شۆەد وفيتسەرى بولاتىن. ءوزى سەكىلدى تۇت­قىنعا تۇسكەن مىڭ شاقتى شۆەد اسكەري­لەرىمەن بىرگە رەسەيدىڭ توبولسك قا­لاسىنا ايداۋعا جىبەرىلگەن ول رە­سەي مەن سىبىردە ءومىر ءسۇرىپ جات­قان حالىقتاردىڭ ءتىلى مەن مادە­نيەتى تۋرالى مول ماتەريال جي­ناق­تايدى. 1721 جىلى ارنايى رۇق­ساتپەن نەمىس عالىمى د.مەسسەر­شميد­تىڭ ەكسپەديتسياسىنا قا­تىسۋى ونىڭ بۇل جۇ­مىستارىنا وڭ ىقپالىن تيگىزەدى. وسى كەزەڭدە اتالعان گەو­گرافيالىق كارتانى دا دايىندايدى. شۆەد كورولى ءحىى-كارلمەن جاقىن دوستىق بايلانىس­تا بولعان ف.سترالەنبەرگ 1722 جىلى تۇتقىننان بوساپ، 1723 جى­لى شۆەتسياعا ورا­لىسىمەن اتال­عان كارتا مەن باسقا دا ەڭبەك­تەرىن جا­ريا­لاۋعا تىرىسادى. الايدا ۇزاققا سوزىلعان سوعىستان تي­تىق­تاعان ەلىندە بۇعان قاجەت­تى قار­جىنى تابۋ قيىنعا سوعادى. ول قار­جى تابۋ ماقسا­تىندا 1728 جىل­دىڭ ناۋرىز ايىندا وسمان سۇل­تانىنىڭ شۆەتسياداعى ارنايى ەل­شىسى مۇستافا اعانىڭ قابىل­داۋىن­­دا دا بولادى. اتالعان كارتا اقىر سوڭىندا سترالەنبەرگتىڭ 1730 جىلى ۇلكەن قيىندىق­تار­مەن ستوك­گولمدە جارىق كورگەن، كەيىننەن بىرنەشە تىلگە اۋدارىلعان «ەۋ­روپا مەن ازيانىڭ سولتۇستىك-شى­عىس بولىگى» (Das Nord und Ostliche Theil von Europa und Asia) اتتى تانىمال ەڭبەگىنىڭ قو­سىم­شا­سىندا بەرىلەدى. بۇل كارتا­نىڭ ەرەك­شەلىگى – مۇندا قور­قىت اتا ما­زارى دا كورسە­تىل­گەن. زەرتتەۋشى ءا.قا­زاق­باەۆتىڭ ەڭبەگىندە قالىڭ كوپ­شىلىككە كوپ تانىس ەمەس كارتا دا بەرىلىپ وتىر.

ەڭبەكتىڭ قازاق تىلىندەگى نۇس­قاسىنا العىسوز جازعان تا­نىمال تۇركولوگ-عالىم، پرو­­فەسسور مىرزاتاي جول­داس­­­بەكوۆ: «قورقىت اتا اڭىز­دا­رىنان ونىڭ كۇيلەرىن ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. قورقىت اتانىڭ كۇيلەرى قازاققا عانا بۇيىر­­عان اسىل مۇرا. دانىش­پان­نىڭ كۇيلەرىن وزگە حالىق­تار­دان جو­لىقتىرماي­سىز. كىتاپتىڭ اسا ءبىر جاڭالىعى قور­قىت اتانىڭ وسى كۇنگە دەيىن بەيمالىم بولعان جاڭا كۇي­لەرىنىڭ تابىلۋى. عاسىر­دان-عاسىرعا اۋىزشا جەتكەن ونەر جاۋھار­لارىنىڭ قايتا تۇلەۋى ءا.قا­زاقباەۆتىڭ زەرت­تەۋ جۇمىس­تارى مەن ۇلكەن ەڭ­­بەگىنىڭ ءناتي­جە­سى... سونىمەن، قازاقستاندا قورقىت اتا مۇراسىن زەرتتەۋدىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالدى. سونىڭ ەڭ ال­عاش­قى قارلىعاشى «قور­قىت اتا اڭىز­دارى مەن كۇيلەرى» اتتى ەڭبەگى»، ‒ دەپ ەرەكشە اتاپ كورسەتەدى.

ال وسى ەڭبەكتىڭ تۇرىك تىلىنە اۋ­دارىلىپ، تۇركيادا جا­رىق كورۋىنە تىكەلەي سەپ بول­عان، ەلىمىزدىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتەر تالاي يگى ىسكە ۇيىتقى بو­لىپ جۇرگەن قا­زاقستاننىڭ تۇرىك رەسپۋبلي­كا­سىن­داعى ءتو­تەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ابزال ساپاربەكۇلى تۇركى الەمىنىڭ مىڭداعان جىلدىق تەرەڭ تاريحى مەن باي مادەني مۇراسىنا، ۇلى دالا تۋدىرعان تۇركى وركەنيەتىنىڭ قۇن­دى ءجادى­گەرلەرىنە كەڭىنەن توق­تا­لا كەلە: «القۋات قازاقباەۆ كۇللى تۇركى الەمىنە تارتۋ ەتىپ وتىرعان وسى تاماشا تۋىندىسى ارقىلى ءتۇر­كى حالىقتارى مەن عىلىمىنىڭ جۇرە­گىن جاۋلاپ الدى»،  دەپ جازادى.

كىتاپتىڭ تۇرىك تىلىندەگى نۇس­قاسىنا العىسوز جازعان كاۆ­كاز ايماعى ۋنيۆەرسيتەتتەرى قاۋىمداستىعىنىڭ ءتورا­عاسى، تانىمال عالىم، پروفەسسور رامازان كوركماز: «...قور­قىت اتا اڭىزدارى  قازىرگى تاڭ­­دا تۇركى الەمىن ءبىر­لەستى­رۋ­شى نەگىزگى كۇشتەردىڭ ءبىرى. ەجەلگى گرەك ميفولوگياسىندا الىپ انتەيگە كۇشى سارقىل­عاندا جاڭادان قۋات بەرەتىن قاسيەتتى جەر-انا سەكىلدى ورحون جازبا ەسكەرتكىشتەرى مەن قورقىت اتا جىر­لارى دا تۇركى حالىقتا­رى­نا ءنار بەرىپ، قايتا ءتۇ­لەتىپ، جاڭ­عىرتاتىن كيەلى قۇندى­لىق­تارىمىز، باعا جەتپەس باي­لى­عىمىز. سول سەبەپتى قورقىت اتا تۋرا­لى جاسالاتىن ءاربىر زەرتتەۋ تۇركى ءتىل­دەرى­نىڭ تەرەڭ قويناۋىندا بۇيىعىپ جاتقان قاسيەتتى رۋحتى وياتىپ، قايتا جانداندىرادى، بو­لاشاقتاعى بولمىسىمىزدى اي­قىن­دايدى. قازاق زەرتتەۋشىسى قىم­باتتى القۋات قازاقباەۆتىڭ اسا زور ىجدا­عات­پەن دايىنداعان «قور­قىت اتا اڭىزدارى مەن كۇي­لەرى» اتتى ەڭبەگىندە قازاقستاننىڭ ءارتۇرلى ايماق­تارىنداعى قور­قىت اتاعا قاتىستى اڭىز­دار جيناق­تا­لىپ، ونىڭ كۇي­لەرى نوتاعا ءتۇسىرى­لىپ، وقىر­­مانعا ۇسىنىلعان. بۇل ەڭ­بەك قازاق حالقىنىڭ ورتاق قۇن­­دى­لىعىمىز قورقىت اتا مۇرا­­سىن قانشالىقتى قاستەر­لەپ، كوز­دىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ جەت­كىزگە­نىن كورسەتۋى­مەن قاتار، قازاق­ستانداعى قور­قىت اتا اڭىزدارى مەن كۇي­لەرىن بۇكىل الەمگە پاش ەتۋى تۇر­عى­سىنان دا ايرىقشا ما­ڭىز­دى»، دەي كەلە، ەڭبەكتىڭ ءمان-ماڭى­زىنا جان-جاقتى توق­­تا­لىپ وتەدى.

ەڭبەككە تاعى ءبىر العىسوز جاز­عان ەۋرازيا جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى ياكۋب ومە­روع­لى: «قولىڭىزداعى تۋىن­­دى قازاق حالقىندا ساق­تالعان قورقىت اتا اڭىزدارى مەن كۇيلەرىن تولىق جيناق­تاپ، وقىرمان قاۋىمعا ۇسى­نىپ وتىر. بۇكىل سانالى عۇمى­رىن تۇركى مادەنيەتى مەن تۇركى الەمىنە ارناعان پروفەسسور مىرزاتاي جول­داسبەكوۆتىڭ العىسوزىمەن تا­نى­تىلعان ەڭ­بەك­تىڭ اۆتورى – القۋات قازاق­باەۆ. بۇل كىتاپ ءتۇر­كيادا قور­قىت اتا تۋرالى اڭىزدار مەن ونىڭ كۇيلەرىن وقىرمان قاۋىم­­عا جەتكىزىپ، تانىتقان ال­عاش­قى ەڭبەك رەتىندە ەرەكشە مانگە يە... قازاقتار اراسىندا ساقتالعان قورقىت اتا اڭىزدارى وزىندىك بايانداۋ ءما­نەرى تۇرعىسىنان قۇندى مۇرالارىمىزدىڭ ءبىرى. قازاق حالقى ساقتاپ جەتكىزگەن قور­قىت مۇراسىنىڭ تەڭدەسى جوق تاعى ءبىر شوقتىعى قور­قىت اتا كۇيلەرى. ءتۇر­كى ايماق­تا­رىندا قورقىتتىڭ قوبىزى تۋرالى ءجيى ايتىلعانمەن، قا­زاق دالاسىنان باسقا ەشبىر جەردە ونىڭ كۇيىن نە بولماسا قانداي دا ءبىر مۋزىكالىق شىعارماسىن كەزدەستىرمەيسىز. قازاق حالقى قور­قىتتىڭ كۇيلەرى دەپ قابىلدايتىن وسىناۋ مۋزىكالىق شىعارما­لار­­دى عاسىرلار بويى ساقتاپ، ۇر­پاقتان-ۇرپاققا جالعاس­تى­رىپ، وسى كۇنگە جەتكىزگەن... ەڭبەكتە نوتالارىمەن بىرگە جاريالانىپ وتىرعان قور­قىت اتا كۇيلەرى تۇرىك مۋزىكانت­تار­­دىڭ دا نازارىن اۋدارىپ، تۇركى مۋزىكا تاريحىندا ءوزىن­دىك ورنى بار وسىناۋ ابستراكتى شىعارما­لار­دىڭ مۋزىكا سۇيەر قاۋىمنىڭ كوڭىل پەر­دەلەرىن تەربەيتىنىنە سە­نىم­دىمىز»،  دەپ باسا كورسە­تە­دى.

وسىلايشا، قورقىت بابا­مىز­­دىڭ مۋزىكالىق مۇرا­سى مەن وعان قاتىستى اڭىزدار تۋ­­­را­لى جازىلىپ، بەلدى عالىم­دار­دان وڭ باعاسىن العان تاماشا تۋىندى ءتۇر­كيادا ۇلىق­تا­لىپ، تورتكۇل ءدۇ­نيەگە جول تارتتى. بۇل ەڭبەكتىڭ ءماڭ­گىلىك ءومىردى جىرلاپ، ولىممەن كۇ­رەس­­كەن ۇلى بابامىزدىڭ مول مۇرا­سىن زەرتتەۋ سالاسىن­داعى تا­لاي عىلىمي ەڭبەككە ارقاۋ بولارى انىق.

گۇلىم شاديەۆا،

PhD دوكتورى

رۋسلان الىمبەكوۆ،

ەۇۋ دوكتورانتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار