26 جەلتوقسان 2019, 10:57 1208 0 رۋحانيات Túrkistan Gazeti

ارىستان باب

 ارىستان بابتىڭ ەسىمى دە­رەككوزدەردە جانە قازاق، قىرعىز، وزبەك، تاجىك ەلدەرىندە ءارتۇرلى (ارىستانباپ، ارستانباپ، ارسلان-باب، ارسلانبوب، ارسلونبوب ت.ت.) جازىلعان،  ءبىز ارىستان باب نۇس­قاسىن قولداندىق. ال ەن­دى ارابشا ەملەدەگى سالمان ال-ءفاريسيدىڭ ەسىمىن، نەگىزىنەن ماقالاداعى وقي­عا­لارعا وراي، قازاقشا اي­تىل­عان نۇسقا بويىنشا ءسال­مەن پارسى دەپ تە الدىق.

شاۋىلدىردەگى ارىستان باب. ءوتىرارباند

1970 جىلدارى مەكتەپتە وقىپ جۇرگە­نىمىزدە، ءبىر كۇنى اكەمىز: «ەرتەڭ شاۋىلدىردەگى (قازىرگى وتىرار اۋدانى) ارىستان باب اۋليەگە، ودان ارى  قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ تۇركىستانداعى مەشىتىنە زيارات ەتۋگە بارامىن، سەنى دە الىپ بارايىن»، –  دەدى.  اۋىلىمىز – ارىس وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىندا. ەرتەڭىنە اكەم بەسىن نامازىن وقىعان سوڭ، قاشىر بۋدانداس ۇلكەن جۇردەك ەسەگىمىزگە مىنگەسىپ الىپ، جولعا شىقتىق. وزەننىڭ ارعى جاعىنا وتكەن سوڭ، اكەم جولشىباي اڭگىمە ايتىپ وتىردى.  «بۇگىن – بەيسەنبى، بۇگىن ارىستان باب اۋليەسىنە تۇنەپ، ەرتەڭ جۇما نامازعا دەيىن تۇركىستانعا جەتەمىز. ارىستان باب مازارىنا دەيىن قىرىق شاقىرىم، ار جاعى ەلۋ شاقىرىم»  –دەدى. كۇن ەڭكەيگەن جاققا بەت تۇزەپ، وزەندى جاعالاپ، جىڭعىلداردىڭ اراسىنداعى سوقپاق جولمەن ءجۇرىپ، ارىس قالاسىنان سولتۇستىككە قاراي بەت العان تەمىرجولعا جەتتىك. ونى بويلاپ ءبىر ستانساعا كەلىپ ات باسىن تىرەدىك، سۋسىندىق ىشتىك. عيماراتتىڭ ماڭدايىنا «تيمۋر» دەپ جازىپ قويىپتى. «تيمۋرى نەسى؟» دەپ سۇرادىم اكەمنەن. «تۋرا جازىلماي قالعان عوي. بۇل اۋماقتى ەرتەرەكتە ءامىر تەمىر كورەگەن دەگەن كىسى بيلەگەن. ورداسى وسى توڭىرەكتە بولعان. قىستاق،  كەيىن ستانسا  سونىڭ اتىنان اتالىپ قالعان» دەدى اكەم. ودان ارى  ءجۇرىپ وتىرىپ، «ۋتراباد» دەگەن رازەزگە كەلدىك. مۇنى دا اكەم ءتۇسىندىرىپ بەردى: «مۇنىڭ دۇرىسى –  وتىرار­باند، «وتىراردا بايلانعان» دەگەندى بىلدىرەدى. ءامىر تەمىر كورەگەن قىتايعا جورىققا بارا جاتىپ، وسى جەردە جارالى بولعان. سوندا ونىڭ جاراسىن داكەمەن تاڭىپ بايلاعان. «ءباند» دەگەن – «داكە»، داكەمەن بايلاۋ («ءباند، باند» دەگەننىڭ «بينت» ەكەنىن كەيىن ءبىلدىم). ءامىر تەمىر سول كۇنى، جولدا بارا جاتىپ، ءبىر قىستاققا جەتكەندە قايتىس بولادى. ول جەر قازىر بوگەن (قازىرگى ورداباسى) اۋدانىنىڭ ورتالىعى – تەمىرلان اۋىلى. «لان» دەگەنى پارسى تىلىندەگى «لەنگ» بولسا كەرەك. «اقساق» دەگەن ءسوز. ءامىر تەمىردىڭ «اقساق تەمىر» دەگەن لاقاپ اتى بار» دەپ، اكەم وتىرارباندتەن ءۇش-ءتورت شاقىرىم جەردە ەجەلگى وتىرار قالاسىنىڭ ورنى بارىن ايتىپ، شىعىس تاراپتا كورىنىپ تۇرعان ۇلكەن جالپاق توبەنى نۇسقاپ قولىن مەڭزەدى. سوسىن بۇل ەسكى شاھار بۇرىن فاراب دەپ اتالعانىن، وسى قالادا فارابي دەگەن اتاقتى عالىمنىڭ تۋعانىن ايتىپ بەردى.

سودان سوڭ تەمىرجولدىڭ شىعىس جاعىنا ءوتىپ، ءبىراز ءجۇرىپ، شاۋىلدىردەگى ارىستان بابتىڭ شىراقشىسىنىڭ ۇيىنە جەتتىك. اكەم ەكەۋى ءبىر-ءبىرىن جاقسى تانيدى ەكەن، قاۋقىلداسىپ امانداستى. نامازدىگەر، نامازشام وقىلعان سوڭ، شىراقشى جاياۋ تۇندەلەتىپ، اۋدەم جەردەگى ارىستان باب اۋليەگە الىپ باردى. كۇزدىڭ كۇنى ەدى. جەرىن سور، ماڭايىن ءشوپ، شوعاينا باسىپ كەتىپتى. كۇمبەزدىڭ ءدالىزىنىڭ سول قاپتالىنداعى بولمەدەگى مۇردەلەرگە كوك كىلەمدەردى جاۋىپ تاستاعان. ارىستان بابتىڭ، لاشىن بابتىڭ، قارعا بابتىڭ... مايىتتەرى دەپ جازىپ قويىپتى. ءدالىزدىڭ وڭ بۇيىرىندە مەشىتى بار ەكەن. شىراقشى مەن اكەم ارۋاقتارعا ارناپ قۇران وقىپ، مەشىتتە تۇنەپ شىقتىق. ولار سويلەسىپ وتىرعاندا، ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعى بولىپ، ۇيقىم كەلدى. اكەم: «ءتۇس كورسەڭ، ازاندا تۇرعانىڭدا ۇمىتىپ قالما.  ماعان ايتىپ بەرەسىڭ»، – دەدى. ەرتەڭىنە اكەمنىڭ ءبىرىنشى سۇراعانى: «ءتۇس كوردىڭ بە؟»، – بولدى. «كورمەدىم»، – دەدىم. «اپىر-اي، مەن دە كورمەدىم؟!» – دەدى اكەم. «ارىستان بابقا تۇنە، قوجا احمەت ياساۋيدەن تىلە» دەگەن ماقالدى سوندا ەستىدىم. زياراتشىلار ارىستان بابتا جاقسى ءتۇس كورسە، قوجا احمەت مازارىنا بارىپ، سونىڭ ورىندالۋىن، جامان ءتۇس كورسە ونىڭ بولماۋىن تىلەيدى ەكەن. ارىستان باب ساحابا – بالا قوجا احمەتكە مۇحاممەد پايعامباردىڭ اماناتى، قۇرمانى تاپسىرعاندا، قۇرمانىڭ ەتى ارىستان بابتىڭ ۇرتىندا ء(تىسىنىڭ اراسىنداعى ويىقتا) ەرىپ، سۇيەگى قوجا احمەتكە تيگەن دەپ ايتىلادى. ماقال وسىنى مەڭزەيدى ەكەن. ماڭىزىن ارىس­تان باب ءسىڭىرىپ، سۇيەگى قوجا احمەتكە تيگەن.

ياساۋي كەشەنى – ارىستار مەكەنى

بەسىن نامازى جاقىنداعاندا تۇركىستانعا كەلدىك. قوجا احمەت ياساۋي ماۆزولەيىنە باردىق، ونىڭ سىرتىندا دا، ىشىنە كىرگەنىمىز­دە دە اكەم قۇران وقىدى. اكەمىز بارلىق پاي­عامباردىڭ – ادام اتادان باستاپ مۇحام­مەد پايعامبارعا دەيىنگى بارلىق اۋليە-انبيلەردىڭ (پايعامبارلاردىڭ) اتىن اتاپ، ودان سوڭ ابىلاي حان، وعان دەيىنگى جانە ودان كەيىنگى ەل باسقارعان ادامداردىڭ، بۇل مازاردا جەرلەنگەن كىسىلەردىڭ ۇزىن-ىرعا ەسىمدەرىن ايتىپ جانە اۋليە-انبيەلەرگە، جالپى ارۋاقتارعا ارناپ باتا قايىردى. سوسىن: «اتا-بابالارىمىزعا دا ارناپ  قۇران وقىپ جىبەرەيىك، ءبىزدىڭ ارعى بابالارىمىزدىڭ ءبىرى تاتىباي باتىر وسى قورىمدا جاتىر. ءپىرىمىز قوجا احمەتتىڭ جانىنا حالقىمىزعا تۇعىر بولعان، اتاقتى تۇلعالار، ارىستاي ازاماتتار، ىرىستى ادامدار جەرلەنگەن عوي. ولاردىڭ سۇيەگىن قويىپ، جانىنا اراب جازۋىمەن اتى جازىلعان بالبال تاس قويعان»، – دەپ اكەم تاعى دا قۇران وقىدى.

اكەمنىڭ ايتۋىندا، مازاردى، قورىمدى كۇتىپ ۇستاۋ (بۇل جەردە مونشا دا بولعان، ماۆزولەيگە كىرەردە سول مونشاعا ءتۇسىپ العانبىز), قىزمەتشىلەرگە ايلىق بەرۋ، كەدەيلەرگە قايىرىمدىلىق قاراجات تاراتۋ، بالالاردى وقىتۋ، زياراتشىلارعا  اس بەرۋ ءۇشىن بۇرىنىراق زاماندا ءمايىتتى قويدىرعاندار دەمەۋشى رەتىندە ءوز  ىقتيارلارىمەن سەمىز 80 قويدىڭ باعاسىنداي، نە سوعان تەڭگەرىلگەن جىلقى، نە اقشالاي سالىق تولەيتىن بولىپتى. تاتىباي باتىردىڭ ەلى وسى ءراسىمدى ورىنداعان.

تاتىباي باتىر ۇزاق جاساعان كىسى. تۇركىستاندى كەزەڭ-كەزەڭدەردە جاۋ شاپقىن­شىلىعىنان قورعاسقان باتىرلاردىڭ بىرەگەيى. بۇل تۋرالى 1970 جىلدارى تاريحشى-عالىمداردىڭ جازعانىن وقىعانبىز. سونداي-اق  جوعارعى سىنىپتاردا وقىپ جۇرگەنىمىزدە ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «كوشپەندىلەر» رومانى جارىق كورىپ، وقىساق، ءبىر ابزاتسىندا كەنەسارى حان قىرعىزعا جورىققا بارا جاتقاندا، قاراتاۋداعى بيلىكولدىڭ جاعاسىندا قوڭىرات­تاردىڭ شەكاراسىنا توقتاپ، ولارعا ەلشى جىبەرگەنى جازىلىپتى.  كىتاپتا كەنەسارىمەن كەلىسسوز جۇرگىزگەن كىسىلەردىڭ اتتارى ايتىلماپتى. اكەمە كورسەتتىم. ول بۇل وقيعانى جاقسى بىلەتىن بولىپ شىقتى. سوندا دەلەگاتسيانى كۇلەن شەشەن، تاتىباي باتىر جانە ءشاۋىلدىردىڭ باقۋاتتى مىرزاسى (جورىقتاردا اسكەردى ات-كولىكپەن، تاماق-اسپەن قامتاماسىز ەتىپ جۇرگەن، اتىن اكەم ايتقان ەدى، مەن ۇمىتىپ قالىپپىن) باستاپ بارىپتى. كۇلەن شەشەن مەن تاتىباي باتىر كەنەسارى حاننىڭ قىرعىزبەن سوعىسقانىن ءجون كورمەسە كەرەك، قوڭىراتتاردىڭ بۇل جورىققا قوسىلماي­تىنىن بىلدىرگەن.

كۇلەندى تانىستىرا كەتسەك، ول تۋرالى كەيىن اتاقتى شال اقىننىڭ (تىلەۋكە قۇلە­كە­ۇلى) جازعانى بار:

«ءتورت اۋىلدىڭ ءبىر ءبيى كۇلەن قوزعان،

قىزىل تىلدە قوڭىراتتا كۇلەن وزعان.

تورەلىكپەن بىرەۋدەن پارا جەسەڭ،

قيامەتتە جوق دەيدى بيدەن ازعان».

ارىستان بابتىڭ التى تابىتى. سالمەن پارسى

اۋىلعا كەلگەن سوڭ، ەرتەڭىنە اكەم اۋىلداعى قاريالاردى شاقىرىپ شاي بەردى. كورگەن-بىلگەندەرىن باياندادى. قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ حيكمەتتەرىنەن («ديۋاني حيكمەت» كىتابى) ۇزىندىلەردى ايتىپ بەردى. تۇركىستاننان الىپ كەلگەن احمەت ءياساۋيدىڭ ءمورى باسىلعان قاعازدىڭ كوشىرمەسىن جۇرتقا كورسەتتى. ولار قاعازدى ءسۇيىپ، ماڭدايلارىنا تاۋەپ ەتىپ باسىپ وتىرىستى. ارىستان باب تۋرالى دا ءسوز قوزعالدى. قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ۇستازى ارىس­تان باب قايتىس بولعاندا: «بۇل كىسى ءبىزدىڭ ەلدىڭ ادامى، سوندىقتان سۇيەگى ءبىزدىڭ جەرىمىزگە قويىلۋى كەرەك»  – دەپ قازاق ەلىنەن باسقا بەس مەملەكەتتەن وكىلدەر كەلىپ، قاتتى تالاس بولادى. سوندا ءبىر كىسى اقىل ايتىپ، ولاردى ىمىراعا كەلتىرگەن. ونىڭ كەڭەسى بويىنشا، التى تابىت ازىرلەنىپ، بىرەۋىنە ارىستان بابتى، قالعاندارىنا ونىڭ سالماعىنداي زاتتى سالىپ، ءبارىنىڭ سالماقتارىن تەڭەستىرىپ، پىشىندەرىن ۇقساستىرىپ، قاتار-قاتار ءتىزىپ قويادى. سوسىن، جينالعاندار وقشاۋىراق شەتكە شىعىپ، جىگىتتەردەن بەس-التى توپتى قۇراپ، ءاربىر توپقا تابىتتاردىڭ ورنىن اۋىس­تىرتادى. ول توپتاردى بولەك-بولەك ۇستاپ، ءبىر-بىرىنە جاقىنداتتىرمايدى. ارىستان بابتىڭ قايسى تابىتتا جاتقانى ەشكىمگە بەلگىسىز بولىپ قالادى. وكىلدەردىڭ ءاربىرى ءبىر-ءبىر تابىتتان الادى، تابىتتىڭ بىرەۋى شاۋىلدىردە قالىپ، بەسەۋى بەس ەلگە كەتەدى. بارلىعى تابىتتىڭ بەتىن اشپاۋعا سەرتتەسەدى. ارىستان بابتىڭ ءدىني ەسىمى سالمەن پارسى ەكەن. بۇل قاسيەتتى ادام مۇحاممەد پايعام­باردىڭ ارقاسىنداعى پايعامبارلىق ءموردى كورگەن كىسى بولىپتى. ءسويتىپ، ارىستان بابتىڭ سۇيەگى التى ولكەگە جەرلەنىپتى.

بازار-قورعانداعى ارىستان باب

قىرعىزستانعا كەلگەنىمدە كورشى بولىپ، ءبىرىنشى تانىسقان كىسىلەرىمىز جالالاباد وب­لى­سىنىڭ بازار-قورعان اۋدانىنداعى ارىس­تان باب اۋىلىنىڭ تۇلەكتەرى بولىپ شىقتى.

– ءبىزدىڭ وڭىردە ەرتە زامانداردا ارىستان باب دەگەن  مۇسىلمان ءدىنىن ەلگە جايعان كىسى وتكەن، ونىڭ سالمان پارسى دەگەن لاقاپ اتى دا بار. سول جەردەگى تاۋدى ارىستان باب تاۋى دەپ تە اتايدى، ونىڭ اتىندا تاۋدىڭ باۋىرىنان ورشىپ شىققان ەكى بيىك سارقىراما بار. بوكتەرىندە مازارى تۇر. وندا زيارات ەتۋشىلەر ەش تولاستامايدى. ول اتسا وق وتپەيتىن باتىر دا بولعان. ءبىزدىڭ اۋىلىمىز سول جەردە،  –  دەگەن ەدى بازارقورعاندىقتار. مەن تاڭعالدىم. بالا كەزىمدە ەستىگەن اڭگىمەلەر ەسكە ءتۇستى. بۇل ماسەلەگە قىزىعۋىم كۇشەيدى.

ارىستان باب ورەنىنە دە بارۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ورمان-توعايلى، كوك شىرشالارمەن كوم­كەرىلگەن، اۋاسى ساف تازا  كەرەمەت ءوڭىر. «ارىس­تان باب» ءساناتوريى دە وسىندا.  ماڭاي­دا قىرعىزدار، وزبەكتەر، ازداعان تاجىك­تەر (پارسى تەكتەس) تۇرادى.

بازار-قورعاننىڭ ارىستان باب اۋىلىندا تۋىپ-وسكەن عالىم، جالالاباد ۋنيۆەرسي­تەتى­نىڭ ارداقتى پروفەسسورى ۇلىعبەك ءابدۋساليا­موۆ ارىستان بابتى  XII عاسىردا وسى اۋىل-قىستاقتا قايتىس بولعان دەپ ەسەپتەيدى. بۇل جونىندە جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ شەجىرە كىتابىندا جازىلىپتى. اۋىل بۇرىن ۇلۇش، قۇز-ۇلۇش دەپ اتالعان. ارىستان بابتىڭ مازارىنا زيارات ەتۋشىلەر كوپ كەلەتىن بولىپ، قىستاق ارىستان باب دەپ اتالىپ قالعان.

«قايتىس بولعان» دەپ مازارى تۇرعان سوڭ ايتىلسا كەرەك. ارىستان باب ەسىمىنىڭ بىرنەشە نىساندارعا قويىلعانى، بۇل وڭىردە ارىستان بابتىڭ ءومىر سۇرگەنىن دالەلدەيدى.

دانيل پايعامبار جانە ارىستان باب

وتكەن عاسىردىڭ باسىندا قىرعىز­ستان­نىڭ بازارقورعان اۋماعىنا كەلگەن رەسەي وقىمىستىسى، ولكەتانۋشى، ساياحاتشى، پولياك كنيازى ۆ.ماسالسكيدىڭ قىرعىز اقساقالدارى­نان جازىپ العان اڭىزى ارىستان باب تۋرالى جۇمباق سىردى ودان سايىن قويۋلاتا تۇسەدى: «بۇل جەردەگى ورمان الىپ باتىر ارىستان بابتىڭ قولىمەن وتىرعىزىلعان، ونىڭ تاجىريبەلى باعباندىق اتاق-داڭقى  الەمگە جايىلىپتى. ارىستان باب جونىندە ەستىگەن دانيل پايعامبار ەلدىڭ ايتقان سوزدەرىنىڭ شىندىعىن بىلەيىن دەپ، داشمان ورمانىنا كەلگەندە، بۇل ماڭنىڭ عاجايىپتىعىنا، باتىردىڭ باپتاپ وسىرگەن باۋ-باقشالارىنا تاڭىرقايدى. دانيل پايعامبار ارىستان بابتىڭ مۇحاممەد پايعامبارعا باعبانشىلىق ونەرىن ۇيرەتۋى ءۇشىن، ول تۋىلعانعا دەيىن جاراتقاننان  ءومىرىن ۇزارتۋدى سۇرايدى. تىلەگى قابىل بولىپ، ارىستان باب مۇحاممەد پايعامباردىڭ داۋىرىنە دەيىن ءومىر ءسۇرىپتى» (روسسيا. پولنوە گەوگرافيچەسكوە وپيسانيە ناشەگو وتەچەستۆا. تۋركەستانسكي كراي. سانكت-پەتەربۋرگ، 1913 جىل، 19 توم، 710 بەت).

مۇندا كنياز ماسالسكي ءدىني اڭىزدى ءوز ءدىنى­نە قيىستىرىپ، اسىرا شاۋىپ جىبەرگەنگە بە دەپ توپشىلايمىز. بيبليادا دانيل پايعامباردىڭ نوۆۋحۋدونوسور، كير (پەرسيا) پاتشالاردىڭ زامانىندا ءومىر سۇرگەندىگى جازىلعان. بۇل ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى VI عا­سىر.  دانيل پايعامبار مەن مۇحاممەد پاي­عامباردىڭ  اراسى مىڭ جىلدان اسىپ كە­تەدى.

بىراق  دانيل پايعامباردىڭ ورتا ازيا­دا بولعانى جونىندە دەرەكتى دە ۇشىراتتىق. ونىڭ  سامارقان قالاسىنىڭ توڭىرەگىندە ما­زارى بولىپتى. ايگىلى  ءامىر تەمىر سامار­قاننىڭ جانىنداعى ءبىر اۋىلدى سوعىسىپ الا الماي قويعان. سوسىن نە كەرەمەتى بار دەپ، تىڭشىلارىن جىبەرىپ ءبىلىپتى. اۋىلدىڭ ىرگەسىندە دانيل پايعامباردىڭ مولاسى بار ەكەن. ونىڭ سۇيەگى جاتقان جەر قاسيەتتىلىگىنەن اۋىل بالە-جالادان، بىرەۋلەردىڭ زورلىق كورسەتۋىنەن ءدايىم تىس بولىپ تۇرعان. ءامىر تەمىر دانيل پايعامباردىڭ سۇيەگىن تۇندە قازدىرتىپ الىپ، ءوزى جاۋلاپ العان جەرگە قايتا جەرلەپ، سوسىن اۋىلدى باسىپ الىپتى.

ءامىر تەمىر جانە سالمەن پارسى

قىرعىزستاندا ارىستان بابتىڭ زيراتى بار ەكەنىن بىلگەن سوڭ، اڭىزدىڭ شىندىق ەكەنىنە سەندىم جانە قالعان تورتەۋى قايدا ەكەن دەپ كەي-كەيدە ويلاپ قوياتىنمىن. 1980-جىلداردىڭ ورتاسىندا «ءامىر تەمىردىڭ اماناتى» دەگەن كىتاپتىڭ وزبەكشە نۇسقاسى قولىما ءتيىپ، ەجەلەپ وقىپ شىقتىم (كەيىن كىتاپتىڭ قازاقشا نۇسقاسى دا قولعا ءتيدى). كىتاپتا ءامىر تەمىردىڭ يمام مۇسا قازىمنىڭ، يمام مۇحاممەد ناكيدىڭ جانە سالمان پارسىنىڭ مازارلارىن كۇتىپ ۇستاۋعا ءوزىنىڭ قول استىنداعى جازايردان جانە ماداين قالالارىنان تۇسكەن سالىقتاردان قاراجات ءبولىپ تۇرۋعا جارلىق شىعارعانى جازىلىپتى.

ارينە، مۇندا  قازىرگى قىرعىزستانداعى نەمەسە قازاقستانداعى مازارلار ەمەس، سالمەن پارسى ءبىر كەزدەرى مۇسىلمان ءدىنىن ورناتۋعا كۇش سالعان يراك جەرىندەگى ماداين قالاسى تۋرالى ءسوز بولۋدا.

سالمان ال-فاريسي. مادايندەگى مازار

ارابتىڭ ورتاعاسىرلىق ابباس ماليكي دەگەن عالىمىنىڭ (بۇل كىسى مۇحاممەد پايعامباردىڭ نەمەرە ءىنىسى، ساحابا ابدۋللاھ يبن ابباس بولۋى مۇمكىن) «پارسىنىڭ ءسال­مەنى» («سالمان ال-فاريسي») دەگەن شاعىن كىتابىندا سالمەننىڭ شىن اتى – رۇزبە ەكەنىن جازادى. ول يراننىڭ يسفاھان قالاسىنىڭ جانىنداعى جەي دەگەن قىستاقتا تۋىپتى. ءمارزبان دەگەن اۋقاتتى دا  ءبىلىمدى ادامنىڭ جالعىز پەرزەنتى. اكەسىنىڭ جولىن قۋىپ، ءزاردوشت ءدىنىن تۇتىنادى. ءجاسوسپىرىم كەزىندە سالمان (تىنىشتىق ورناتۋشى) دەگەن اتتى ءوزى تاڭداپ الىپ، وسىلاي اتالىپ كەتەدى. ءبىر كۇنى ول اكەسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەگىستىككە بارا جاتىپ، حريستيانداردىڭ اندەتىپ، قۇدايعا جالىنىپ جاتقانىن ەستيدى، ولاردىڭ اۋەنى قاتتى ۇناپ، سول جەردە بوگەلىپ قالادى. سول ساتتەن باستاپ بالانىڭ ەسىل-دەرتى وسى دىنگە اۋادى. سالمەن اكەسىمەن اقىلداسىپ، حريستيان دىنىنە ءوتۋ نيەتىن بىلدىرەدى. اكەسى قاتتى اشۋلانىپ، كەتىپ قالماسىن دەپ بالاسىن قاماپ قويادى. نە كەرەك، بالا ۇيىنەن قاشىپ شىعىپ، شام قالاسىنا بارىپ، ءماسيھ شىركەۋىنە (يسا پايعامباردىڭ دىنىندەگى) قىزمەتشى بولىپ، ءدىنىن دە قابىلدايدى. سالمەن ودان ارى موسۋل، ناسسيبەين، امۋريە قالالارىنداعى شىركەۋلەردە قىزمەت ىستەيدى، بۇل ءدىندى تەرەڭ مەڭگەرەدى. امۋريە قالا­سىنىڭ ءدىن باسشىسى ولەر كەزىندە سالمەنگە:  «مەن ساعان كەرەمەت ءبىر يگى حابار ايتامىن. تالاي قيىنشىلىقتى كەشەسىڭ، بىراق  كەلەشەكتە اقىرعى پايعامبارمەن كەزدەسەسىڭ. پايعامباردىڭ كەلۋى تۋرالى ءبىزدىڭ قاسيەتتى كىتابىمىزدا ايتىلعان. ول ارابستاننان شىعادى، ونىڭ ارمانى ادامزاتقا لايىقتى جاقسى ءومىر ورناتۋ» – دەپ بولاشاق پايعام­باردىڭ ءۇش بەلگىسىن ايتادى. «ەكى جاۋىرىنى­نىڭ ورتاسىندا پايعامبارلىق تاڭباسى بار. سول كىسىگە جەتۋگە تىرىس»، –  دەپ حريستيان پوپى وسيەت قالدىرادى. پوپ قايتىس بولعان سوڭ سالمەن ءامۋداريا وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى امۋريە قالاسىنا كەلگەن ساۋداگەرلەرگە ىلەسىپ اراب جەرىنە بارىپ، مۇحاممەد پايعام­باردى ىزدەپ تابادى، ونىڭ ارقاسىنداعى پايعامبارلىق ءموردى كورىپ، مۇسىلمان دىنىنە كىرەدى. ول مۇحاممەد پايعامباردىڭ ەڭ جاقىن، سەنىمدى ادامدارىنىڭ، ساحابالارىنىڭ ءبىرى بولدى. مۇحاممەد پايعامبار وعان «سالمان – مەنىڭ وتباسىمنىڭ مۇشەسى» دەپ مارتەبە بەرگەن. سالمەن يراندا مۇسىلمان ءدىنىن تاراتقان. مۇحاممەد پايعامباردىڭ يراندىقتاردىڭ مۇسىلمان ءدىنىن ارابتاردان دا قاتتى ۇستايتىنى جونىندە ايتىپ كەتكەن ءسوزى بار. بۇل سالمەننىڭ ىقپالىمەن بولعانعا ۇقسايدى.

سالمەن پارسى قايتىس بولعاندا ونىڭ باسى-قاسىندا ازىرەت ءالى الەيھيسسالامنىڭ بولعانىن دا ابباس ماليكي جازعان. بۇل مەزگىل – حيجرانىڭ 35-جىلى، ياعني ءبىزدىڭ جىل سا­ناۋىمىزدا، VII عاسىردىڭ ورتا تۇسى.

«دەجلە (تيگر) وزەنىنىڭ شىعىس جاعا­لاۋىن­دا، تيسفۋن سارايىنىڭ شەتىندە «پاك سالمەن» دەپ اتالاتىن كىشكەنتاي قابىر جاتىر. اسپانمەن تىلدەسكەن ءزاۋلىم سارايدىڭ قا­سىندا بۇل قابىر تيتىمدەي عانا. ءبىر عاجابى – ول سالمەننىڭ ەكى مولاسىنىڭ بىرەۋى ەكەندى­گىندە»، – دەپ ايتىلعان ابباس ماليكيدىڭ راۋاياتىندا. بۇل ماداينداعى زيرات. ەكەۋىنىڭ بىرەۋى قايدا ەكەنى جازىلماعان.  وسى «ەكى مولاسى» دەگەن ءسوز «ارىستان بابتىڭ التى مازارى بار» دەگەننىڭ شىندىعىنا جول اشادى.

سالمەن پارسىنىڭ ۇلى – قازىرەت اللوۋددين

سالمەن پارسىنىڭ ورتا ازياعا كەلگەنىن مىنا ءبىر دەرەك تە ايقىندايدى. سالمەن پارسىنىڭ  ۇرپاقتارى يران مەن يراكتا جانە ەگيپەتتە مۇسىلمان ءدىنىن تاراتۋعا اتسالىس­قانى بەلگىلى. سونداي-اق  ولار ورتا ازياعا دا كەلگەن. تاجىكستاننىڭ ليانگار دەگەن قىستا­عىندا قازىرەت اللوۋددين دەگەن كىسىنىڭ مازارى بار. جەرگىلىكتى حالىق مازارعا مۇحاممەد پايعامباردىڭ ساحاباسى سالمەن پارسىنىڭ   ۇلى  قازىرەت اللوۋددين وسىندا جاتىر دەپ وسى كۇنگە دەيىن زيارات ەتەدى ەكەن.

سالمەن پارسىنىڭ باشقۇرتستانداعى ۇرپاقتارى

باشقۇرتستاننىڭ باۆلى (قازاقشاسى – بالدى، ارانىڭ بالى) اۋدانىندا بۇگىنگى كۇن­دەرى شايىق ديربەش دەگەن كىسىنىڭ ۇرپاقتارى  ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. وتباسى شەجىرەسى بويىنشا، ولاردىڭ ون بەسىنشى بۋىنداعى اتاسى – شايىق ديربەش، وتىزىنشى بۋىنداعى اتاسى –  سالمەن پارسى. باشقۇرتقا ءسىڭىسىپ كەتكەن سالمەن پارسىنىڭ ۇرپاقتارى وزدەرى ءبىر بۋىندى 28 جىل دەپ ولشەپ، بابالارى  شايىق ديربەشتى قازىرگى كەزدەن 430 جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن كىسى دەپ ەسەپتەيدى. قالعان ون بەس بۋىندى سول مولشەرمەن قوسىپ ەسەپتەسەك، سالمەن پارسى وسىدان 860 جىل بۇرىن، ياعني  XII عاسىردا ءومىر سۇرگەن بولىپ شىعادى. دەمەك، قوجا احمەت ياساۋيگە زامانداس بولىپ وتىر.

شايىق ديربەش ۇرپاقتارى جەرلەستەرىنىڭ ءبىرى «لار»  ەسىمدى ادام عالامتوردا وسىدان ون ءۇش جىل بۇرىن: «مەن سالمان فارسىنىڭ مازارلارىن ىزدەگەن كەزدە ونىڭ بىرەۋ ەمەس، كەم دەگەندە  ۇشەۋ ەكەنىن تاپتىم: باعدادتا (مادايندا) ، يەرۋساليمدە جانە مەدينەدە. سوڭعىسىندا مۇحاممەد ءومىر سۇرگەن»  دەپ جازعان بولاتىن. ونى سايتى  جابىلىپ قالعاندىقتان، قايتا قاراي المادىق.

يزرايلدەگى  سالمان فارسى ساعاناسى

يزرايل مەملەكەتىندەگى سالمان فار­سىنىڭ ماۆزولەيىنە بارۋ يەرۋساليمنىڭ تۋريستىك اگەنتتىكتەرىنىڭ «مۇسىلمان يەرۋساليمى» دەگەن ەكسكۋرسيالىق اقپار-كىتاپ­شالاردىڭ بارىندە بەلگىلەنگەن. كەيبىرەۋلەرىندە ماۆزولەي، قورىق، ساعانا، مەشىت، مازار، ماقام ء(بىراز ۋاقىت ءومىر سۇرگەن جەرىندەگى ەسكەرتكىش تابىتى) دەپ كورسەتىلسە، تاعى بىرەۋىندە ەجەلگى يزرايل پاتشالىعىنىڭ استاناسى سەباستيانىڭ يتسحار قالاسىنداعى سالمان فارسى قورىعى، مازارى دەپ ەكى اتاۋى قاتار جازىلعان. يتسحار قالاسى – تەل اۆيۆتەن 42 شاقىرىم، يەرۋساليمنەن 43 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان، ءوز دىندەرىن بەرىك تۇتقان 110 جانۇيا مەكەندەگەن، كەز كەلگەن ۋاقىتتا كىرە بەرۋگە بولمايتىن، مەملەكەت تاراپىنان وزگەشە مارتەبە العان ءدىني قالاشىق. يزرايلدە سالمان پارسىنىڭ نىساندارى ءبىر جەردە ەمەس، بىرنەشە جەردە.

يەرۋساليمدەگى ءال-فارابي مەشىتى

باسە، «مۇسىلمان يەرۋساليمى» باعدار­لا­ماسىنا ءال-ءفارابيدىڭ مەشىتىنە بارۋ دا كىر­گىزىل­گەن. وندا «بۇل مەشىتكە ات شىعىستىڭ اتاق­تى ويشىل عالىمى ءال-فارابيگە قۇرمەت كور­سەتىلىپ بەرىلگەن. اريستوتەلدىڭ ءىلىمىن ورتا عاسىرداعى شىعىسقا تاراتقان اعارتۋشى. ارتىندا كوپ كىتاپتارى قالدى. بۇل ەڭبەكتەرى اراب ولكەلەرىنىڭ دامۋىنا  قاتتى اسەر ەتكەندىكتەن، ونىڭ ەسىمىن ماڭگىلىك قالدىرۋ ماق­سا­تىندا وسى مەشىت سالىنعان» دەپ جازىلعان.

قازىرگى كەزدە قازاقستان پرەزيدەنتى قا­سىم-جومارت توقاەۆتىڭ جارلىعىنا ءساي­كەس ەندىگى جىلى اباي قۇنانباەۆتىڭ 175 جىل­دىق، ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىق مەرەي­توي­لارىن وتكەرۋگە ازىرلىك جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. ءىس-شارالاردى وتكەرۋ بويىنشا قۇرىلعان مەملەكەتتىك كوميسسيا يزرايلدە  ءال-فارابيگە ارنالعان نىسان بار ەكەنىن ەسكە السا دەيمىز. ول جاي عانا مەشىت ەمەس، مۇراجاي سياقتى.

ارىستان باب جانە قوجا احمەت ياساۋي

كوزى قاراقتىلارعا ءمالىم، قوجا احمەت ياساۋي ءوزىنىڭ «ديۋاني حيكمەتىندە»:

«جەتى جاستا ارىستان بابقا ەتتىم سالەم،

مۇس­­تافانىڭ اماناتىن بەر دەپ ماعان.                                                                سول ساتتە مىڭ ءبىر زىكىر ەتىپ ءتامام،                                                      

 ناپ­­­­­­­سىم تىيىپ، اللاعا بەت بۇردىم، سودان.

قۇرما بەرىپ، باسىم سيپاپ، نازار سالدى،                                                             سول ساتتە ول و دۇنيەگە ساپار الدى.

قوش­­­­­­تا­سىپ، بۇل الەمنەن كەتە باردى،

مەك­­­­تەپ كورىپ، تولىپ، تاستىم، ودان ءارى»، – دەپ جاز­عان.

مۇندا قوجا احمەت ياساۋي ارىستان بابپەن كەزدەسىپ، ونىڭ دۇنيەدەن قايتقانىنا كۋا بولىپ وتىر. مۇحاممەد پايعامباردىڭ قايتىس بولعان ۋاقىتى مەن قوجا احمەتتىڭ بالا كەزىن ءتورت جارىم عاسىر ۋاقىت ءبولىپ تۇر. ءتىپتى، بۇل تۋرالى  قوجا احمەت ياساۋي حيكمەتتەرىندە ءوزى دە جازعان ەمەس پە؟

«ءتورت ءجۇز جىلدان كەيىن شىعىپ، بولعاي ۇمبەت،

نەشە جىلدار ءجۇرىپ، حالىققا جولدى كورسەت.

ون ءتورت مىڭ ىقىلاستى ادام ەتسىن قىزمەت.

سول سەبەپتەن الپىس ۇشتە كىرگەم قىلۋەت»

ارىستان بابامنىڭ:

«بالام، ماعان ۇسىنىس جاسامادىڭ،

قۇرمانى بەس ءجۇز جىل ساعان ارناپ

ۇرتىمدا ساقتادىم.

ءدانىن ءسىز الدىڭىز، ەتى مەندە قالعان»،

دەگەن تابارىك ءسوزىن العام».

كەيبىر زەرتتەۋشىلەر سالمەن پارسى مەن ارىستان باب ەكەۋى ەكى باسقا ادام دەگەن پىكىردى ايتىپ قالۋدا. ەگەر  ءبىز سالمەن پارسىنىڭ  مۇحاممەد پايعامباردىڭ ءمورىن كورگەنىنە، قوجا احمەتتىڭ ارىستان بابتان مۇحاممەد پايعامباردىڭ (س.ع.ا.) اماناتى – قۇرمانى العانىنا، سەنەتىن بولساق، وندا سالمەن پارسى مەن ارىستان بابتىڭ ءبىر ادام ەكەنىنە سەنۋىمىزگە تۋرا كەلەدى. ەگەر سەنبەسەك، حيكمەتتەگى سوزدەر جوققا شىعارىلادى.

مۇنىڭ ۇستىنە، جوعارىدا ايتىلعانداي، شايىق ديربەش شەجىرەسى بويىنشا، ۇرپاقتارىنىڭ وتىزىنشى باباسى سالمەن پارسىنىڭ ءومىر سۇرگەن ءداۋىرى ارىستان بابتىڭ تۇركىستاندا بولعان زامانىنداعى XII عاسىرعا ءدال سايكەس كەلىپ تۇر. ياساۋيتانۋشىلار احمەت ءياساۋيدى شامامەن 1103 جىلى تۋىلىپ، 1228 جىلى دۇنيەدەن وتكەن دەپ سانايدى.

ارينە، سالمەن پارسى مەن ارىستان باب جونىندە شەشىمى تابىلۋى قيىن قۇپيالار كوپ. ارىستان بابتىڭ ۇزاق ءومىر سۇرگەنى جاراتقاننىڭ مۇحاممەد پايعامبارعا بەرگەن مۇعجيزالارىنىڭ ءبىرى مە دەپ پايىمدايمىز. كىم بىلەدى، الدە كوپجىلدىق (لەتار­گيالىق) ۇيقىدا بولدى ما؟

سالمەننىڭ ارىسلان (ارىستان) ەسىمىن الۋى

ءسوز سوڭىندا سالمەن پارسى ارىستان باب ەسىمىن ارىسقا كەلگەندە السا كەرەك دەگەن تۇجىرىمدى العا تارتقىمىز بار. ارىستان باب جەرلەنگەن كەسەنە تۇرعان تۇركىستان وبلىسىنىڭ وتىرار اۋماعى ەرتەدە  ارىس وزەنىنىڭ سىردارياعا قۇياتىن ساعاسىنداعى سۋى مول، ەگىن ەككەنگە قولايلى جەر بولعان. «ارىس» دەگەن ءسوزدىڭ ماعىنالارى كوپ. سونىڭ ءبىرى اراب تىلىندە «ارس» ( أَرْسٌ ) – «ەگىن ەگۋ»، ەگىنشى (ديحان)  دەپ اتالادى. ارىستان بابتىڭ 33 ونەردى يگەرگەنىن، جوعارىدا ايتىلعانداي، باعبان بولعانىن جانە «سالمان» دەگەن اتتى وزىنە ءوزى قويعانىن ەسكە الساق، «جەرگە ءدان سەبۋمەن» جانە ونىمەن ۇندەسىپ تۇرعان «ادامداردىڭ وي-ساناسىنا ءبىلىم سەبۋمەن» اينالىسقانىن قوسىمشالاساق، ەسىمنىڭ ءبىرىنشى بۋىنىنا ارابشادا دا، قازاقشادا دا ايتىلۋى ۇقساس «ارىس» ءسوزىن ءوزى تاڭداپ الۋى بەك مۇمكىن. ەكىنشى بۋىنى «لان» ( أِنَّ ) اراب تىلىندە – «قاناعاتشىل، دۇنيەگە قىزىقپاعان، كەدەي، تاحۋا ادام». «باب» ءسوزىنىڭ دە ماعىناسى كوپ، اراب-پارسى تىلدەرىندە ءبىر ماعىناسى – «قاقپا، بىلىمگە جول اشاتىن قاقپا»، قازاقشا – «ءسوزىن بابىمەن، باپتاپ سويلەگەن (مۇمكىن، ۋاعىز ايتقان) ادام»، ت.ت. تاقۋالىعى سول – سالمەن دۇنيە قۋماعان، وسى قاسيەتىمەن بۇكىل اراب ەلدەرىنە جانە يراندىقتارعا ايگىلەنگەن، دۇنيەدەن قايتقاندا جيىرما ديرحەمگە عانا باعالانعان مەنشىك دۇنيەسى – كويلەك-كونشەگى  بولعان.

بەلگىلەي كەتسەك، تەمىرلان ەسىمىندەگى «لانگ» سوزىندە «گ» جۇتىلىپ «لان» بولعان. قازاق ءتىلىنىڭ ۇندەستىك زاڭىنىڭ اسەرىمەن «تان» سوزىنە اينالعان «لان»  جوعارىداعىداي «لانگ» ەمەس.  سونداي-اق  ارىستان بابتىڭ ەسىمىن قازاقتار دا قويۋى مۇمكىن. ارىستان شىققان باب – ارىستان باب.

سونىمەن، دەرەككوزدەرى ارىستان بابتىڭ بەس جەردە مازارلارى مەن مەشىتتەرىنىڭ بار ەكەنىنەن حابار بەرىپ تۇر. ءبىرىنشىسى – وتىرار اۋدانىندا، ەكىنشىسى – قىرعىزستاننىڭ بازار-قورعان اۋدانىندا، ءۇشىنشىسى – باعداد قالاسىنان بىرنەشە شاقىرىم قاشىقتىقتاعى مادايندە، ءتورتىنشىسى – ساۋد ارابياسىنىڭ مەدينە قالاسىندا، بەسىنشىسى – يزرايلدە. ءبىر كۇندەرى ارىستان بابتىڭ سۇيەگى قويىلعان التىنشى زيرات تا تابىلىپ قالۋى  عاجاپ ەمەس.

«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا «قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق كيەلى ورىندارى» بويىنشا دەرەكتى فيلمدەر ءتۇسىرىلىپ، كەڭ اينالىسقا شىقسا، ولار ەلدى ادامگەرشىلىككە، يماندىلىققا تاربيەلەۋدىڭ ءبىر ءتيىمدى قۇرالى بولار ەدى. ارىستان باب پاك، تازا، ونەگەلى ءومىرى ارقىلى دا، سوزدەرى قوجا احمەت ياساۋيگە تابارىك بولعان ۇستازى رەتىندە دە ۇرپاقتارعا ۇلگى بولارلىق تۇلعا.

نازاربەك بايجىگىتوۆ،  «تۇركىستاننىڭ» قىرعىزستانداعى ءتىلشىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار