13 جەلتوقسان, 10:18 520 0 رۋحانيات "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

ازاتتىق تاڭى اتقاندا

«بوداندىقتىڭ اششى ءدامىن تاتقان، ءومىر بويى تۋعان وتانىن كورە الماي قور بولعان، ۇلتتىق ساناسى مەن نامىسى جوعارى شەتەل قازاقتارى قىزىل يم­پەريانىڭ قۇرساۋىندا قالعان قازاقستاندا نە بولىپ جاتقانىنا ۇنەمى قۇ­لاقتارىن ءتۇرىپ، كوڭىلدەرى الاڭداپ، ساعىنىشپەن كۇن كەشكەن. سوندىقتان قىزىل يمپەريا قۇلاپ، ونىڭ وتارى بولعان ۇلت رەسپۋبليكالارى 1991 جىلى بىرىنەن سوڭ ءبىرى بوستاندىق الىپ، سالتانات قۇرىپ جاتقاندا، قازاقستان قاشان تاۋەلسىزدىگىن جاريالايدى ەكەن دەپ كۇن ساناپ، اي ساناپ، تاعاتسىزدانا كۇتتىك»،  – دەيدى  تۇركيا، موڭعوليا  جانە قىتاي قازاقتارى. وسپان باتىر يسلامۇلىنىڭ (1889-1951) «بالا باتىر» اتانعان اتاقتى مەرگەنى، كوزى ءتىرى قۇنانباي باتىر: «ونىڭ الدىندا كسرو-نى ساقتاۋ جونىندە رە­فەرەندۋمدا قازاقستان حالقىنىڭ 80 پايىزى  «كسرو ساقتالسىن»  دەپ داۋىس بەرىپتى دەگەن لاقاپ تارادى، قىتاي قازاقتارىنىڭ كوڭىلىنە قوبالجۋ ۇيالاپ، قاجىپ كەتكەندەي بولدىق»، – دەيدى.

قازاقستاننىڭ ەركىندىك الاتىنىنا بىردەن-ءبىر سەنگەن – تۇركيا قازاقتارى. ستام­بۇلدىڭ كوشەسىندە نەمەرەسىمەن كەلە جاتقان حاليفا التاي قازاقستان تاۋەلسىزدىك الدى دەگەندى ەستىگەندە سول جەردە وتىرا قا­لىپ جاينامازىن جايىپ جىبەرىپ، قۇران وقي­دى. 1991 جىلى 25 قىركۇيەكتە ان­كارا­نىڭ ەسەنبۇعا الاڭىندا 200-دەن استام قا­زاق­تار ۇلتتىق كيىم كيىپ شىعىپ: «قا­زاق­ستان جۇمھۋرباشكانى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا جالىندى سالەم! جەر بەتىندەگى قا­زاقتىڭ جالعىز كوسەمى «كوسەگەڭ كوگەرسىن» دەگەن سوزدەر جازىلعان پلاكاتتار ۇستاپ قار­سى ال­دى»، – دەيدى وسى وقيعانى كوزىمەن كور­گەن دە­لەگاتسيا مۇشەسى وقاپ قىدىرحانوۆ. ءتۇر­كيالىق قازاق اعايىندار نازارباەۆتى – «جۇمھۋرباشكان»، ياعني پرەزيدەنت دەپ قارسى الۋى قازاقستان ەگەمەن ەل دەگەننىڭ بەلگىسى ەدى. دەلەگاتسيا مۇشەلەرى جازۋشىلار وداعىنىڭ باسشىسى ق.نايمانباەۆ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ رەداكتورى ت.ابدىكوۆپەن، قۇراندى قازاق تىلىنە تۇڭعىش اۋدارعان و.قىدىرحانوۆپەن اڭگىمەسىندە 80-نەن اسقان ۇيادان اقاي قاريا بىلاي دەگەن: – باۋىرلار، ەگەمەندىكتىڭ ەرەكشە ءبىر بەلگىسى جەتپەي تۇرعانىن ايتسام ايىپ ەتپەڭىزدەر. قازاقستان پرەزيدەنتىنە كورسەتكەن جاڭاعى قۇرمەت مەنىڭ ومىرىمدەگى ەڭ زور قۋانىشىم. بۇعان جەتكىزگەن تاڭىرگە مىڭ شۇكىرشىلىك. اتتەڭ، جاڭاعى جەردە «يستيحلال مارشىنان» (تۇرىك گيمنىنەن) سوڭ قازاقتىڭ ءوز مەملەكەتتىك گيمنى وينالسا ءبىزدىڭ بويىمىزداعى قان كەرنەۋى ەكى ەسە ۇلعايار ەدى-اۋ.

شەتەلدەردەگى قازاقتارمەن قويان-قول­تىق ارالاسىپ، ءومىر تۇرمىستارىن كورىپ ءاڭ­گىمە-دۇكەن قۇرعاندا، ەشكىمنىڭ قاس-قا­باعىنا قاراپ جالتاقتاماي، ءوز ەلىندەگىدەي ەمىن-ەركىن ءومىر ءسۇرىپ جاتقان تۇركيا قازاق­تارى عانا. وكىنىشكە قاراي، مۇنداي جاعداي، تىرشىلىك باسقا بىردە-ءبىر الىس-جاقىن شەتەلدەگى قازاقتاردا جوق. ءبىراز جىلدار قازاق دياسپوراسىن زەرتتەگەندە ويىما تۇيگەنىم.

–قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العانىن ەستىگەن پەكيندەگى جۇزدەگەن قازاق ستۋدەنتتەرى جينالىپ بۇرىنعى گيمننەن «ءبىز قازاق ەجەل­دەن ەركىندىك اڭساعان» دەگەن سوزدەرمەن ءبى­رىن-ءبىرى قۇتتىقتاپ، ە.حاسانعاليەۆتىڭ «اتا­مەكەن» ءانىن شىرقايدى...

قازاقستان تاۋەلسىزدىك الىپ، ءوزىنىڭ بوس­تاندىعىن جاريالاپ، ن.نازارباەۆتىڭ ءسوزىن را­ديودان ەستىگەندە شىڭجاڭ قازاعىندا قۋانباعان ادام جوق، – دەيدى جازۋشى كوبەن اسقارۇلى. ءۇيدىڭ ىشىندە ءبىر ادام قۋانسا مەنىڭ اكەم قۋاندى، 90-نان اسىپ كوزى كورمەي قالعان بولاتىن. كوزىم كورمەسە دە، كوڭىلىم سەندى، مەن باقىتتى ەكەم، قازىر ءولىپ كەتسەم دە ارمانىم جوق، – دەدى اكەم. ەكى جىلدان سوڭ قايتىس بولدى. نازارباەۆتىڭ ءسوزىن ەستىگەن سوڭ «التاي اياسىندا» جۋر­نا­لىنىڭ مەكەمەسىنە باردىم. جۋرنالدىڭ باس رەداكتورى مەنىڭ اتالاس باۋىرىم قابىل دەگەن جىگىت ەدى: «اعا، قادىس ءۋالي التاي اي­ماعىنىڭ گۋبەرناتورى بىزدە جيىن اشسام دەپ جاتىر، ءبىرتالاي زيالىلار مەن كادرلار تۇگەل قاتىسادى، ءسىز زامانداسىڭىز عوي عالاعاندى شاقىرىپ كەلىڭىزشى، ءبىزدىڭ شاقىرعا­نى­مىزعا كەلمەيدى، – دەدى. عالىمبەك دەگەن كارى توڭكەرىسشى تۇرمەدەن كەلگەن، ۇيىندە جاتىپ الادى، قىزمەتىنە كوپ كەلمەيدى، زەينەتكە شىعۋعا تاياپ جۇرگەن. «ماقۇل» دەدىم دە ۇيىنە بارىپ، ەسىگىن قاعىپ ەدىم، ايەلى قىزمەتىنە شىعىپ كەتكەن كەز، ەسىكتى عالىمبەكتىڭ ءوزى اشتى. ءۇي اراق ساسيدى، ۇستەلدىڭ ۇستىندە جارتى بوتەلكە اراق تۇر.

– اي عالىمبەك دەدىم، سەنىڭ اكەڭ اۋەت اراق­تان ولگەن جوق، نايزاعاي ءتۇسىپ ولمەپ پە ەدى، مىناۋىڭ نە، تاڭ اتپاي ىستەگەنىڭ، ءۇيىڭ اراق ساسيدى.

عالىمبەك: – ءدال ايتتىڭ، جاي ءتۇسىپ ولگەن اكەم ءتىرىلدى، مىنە، سول ءۇشىن ءىشىپ وتىرمىن. سەن وتىر، مەن اڭگىمە ايتىپ بەرەيىن. جيىر­ما جىل تۇرمەدە وتىرىپ كەلدىم، كەل­گەننەن كەيىن ۇكىمەت سەندە قىلمىس جوق ەكەن، سەن «اق ادام» ەكەنسىڭ دەپ مەنى قىزمەت­كە ورنالاستىردى. «التاي اياسىنىڭ» رەداكتسياسىنا كەلىپ، ديرەكتور بولدىم، ايەل الدىم، بالا ءسۇيدىم، جاڭاعى 20 جىل بەينەت ۇمى­تىلىپ كەتتى، بىراق كوڭىلىمدە ءبىر مۇز قا­تىپ قالىپ ەدى، سول مۇز بۇگىنگە دەيىن ەرىمەي كەلىپ، بۇگىن ءتۇنى ەرىدى. اقدالادا ايداۋدا سوڭعى جىلدارى جۇرگەندە ازداپ ەركىندىككە شىعارىپ، جازدىڭ ءبىر كۇنى مەنى ەگىن سۋارۋعا جىبەردى. تۇسكى تاماق ءىشىپ كەلەيىن، – دەپ سۋدى توسپالاۋ جەرگە بايلادىم دا، اسحانانىڭ تاماق بەرەتىن تەسىگىنىڭ اۋزىنا كەلسەم، قالىڭ كەزەك. سۋىم ورىپ كەتەدى-اۋ دەپ بىرەۋدىڭ كەزەگىن الايىن دەسەم، ەشكىم كەزەگىن بەرە قوياتىن ەمەس، كەزەكتىڭ ارتىنا تۇرسام سۋىم قاشىپ كەتەتىن ءتۇرى بار. تۇرعانداردى جاعالاپ كەلسەم 6-قاتاردا وزىممەن قال­جىڭداسىپ جۇرەتىن ءبىر مۇڭعۇل بار ەدى، قو­لىندا ىدىسى بار الگى جايباراقات تۇر ەكەن. تۋ سىرتىنان كەلىپ يتەرىپ جىبەرىپ ەدىم، سەندەلىپ كەتىپ قولىنداعى ىدىسى ۇشىپ ءتۇستى.

– جامان قالماق، بۇل سەن تۇراتىن جەر ەمەس، مەن تۇراتىن جەر. مۇڭعۇل جەرگە ءتۇس­كەن ىدىسىن الىپ، ىشىندەگى توپىراعىن ءسۇر­تىپ تۇرىپ:

– اي عالىمبەك، سەن قازاقتىڭ وقىعان زيا­لىسىسىڭ، وڭشىل، تەرىس توڭكەرىسشىل بولىپ كەلگەنسىڭ. مەن ۇكىمەتتىڭ ءبىر قويىن ۇرلاپ جەپ قويعان بالعانجاپ اتتى قوي­شى­مىن، ءوزىم ۇرى، ءوزىم نادان. سەن جامان بال­عانجاپ دەسەڭ، ونىڭ دۇرىس، مەن مويىندايمىن، ەندى جامان قالماق دەگەنىڭە كەلىسپەيمىن. جامان قالماق دەگەنشە، 500 جىل توبەمە شاي قايناتقان قالماق دە. قازاق، سە­نىڭ نەڭ بار، مەنىڭ جامان دا بولسا مەملە­كەتىم بار.

الگى ءسوزدى ەستىگەندە، كوزىمنەن جاس شى­عىپ كەتتى. تەز ءجۇرىپ ارتىما دا، تاماققا دا قارا­ماي كەتىپ قالدىم. وسى ءسوز كوڭىلىمدە مۇز بولىپ قالىپ قالدى، ويىمنان كەتپەي قويدى. بۇگىنگى كۇنى دەربەستىك العاندا سول مۇز ەرىدى.

كوشەگە شىقتىق، ءبىر توپ ادام شۋلاپ ءجۇر: «قازاعىم جاساسىن»، «قازاقستان جاساسىن»، « قازاقستان مەملەكەت بولدى» دەگەن ۇران سوزدەر ەستىلەدى، الگىلەرگە قوسىلىپ، قا­بىلدىڭ ءوزىن قوسىپ الىپ، تۇندە جينا­لىس­قا باردىق. جينالىستان رۋحتانىپ شى­عىپ ءۇش كۇن تويلادىق.

«قازاقستان قاشان تاۋەلسىزدىك الادى»  دەپ كۇن ساناپ كۇتىپ جۇردىك دەيدى موڭعوليا­نىڭ بۇرىنعى ۆيتسە-پرەمەرى زاردىحان قيناياتۇلى.  موڭعوليالىق قىزمەتتەس ءارىپ­تەستەر: «سەندەر قازاقتار ورىستىڭ قۇشا­عى­نان شىقپاي قويدىڭدار عوي، ءسىرا؟» دەپ ءازىل-قالجىڭى ارالاس سوزدەرمەن كۇندە قا­جايدى. ءبىر كۇنى مينيسترلەر كابينەتىنىڭ ءما­جىلىسىندە وتىر ەدىك، قىزمەتشى قىز ەسىكتەن كىردى دە اياعىن تەز باسىپ پرەمەر-مي­نيستر­دىڭ جانىنا كەلىپ الدىنا ءبىر قاعازدى قويىپ كەتتى، پرەمەر قاعازدى قارادى دا مەنىڭ الدىما قاراي ىسىردى، قاراسام «قازاقستان تاۋەلسىزدىك الدى» دەگەن تەلەگرامما ەكەن. كوزىمنەن جاس شىعىپ كەتتى.

موڭعوليا قازاقتارىندا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العانى سوعىم باسىنا شاقىرۋ ءداس­تۇرىمەن سايكەس كەلەدى. داستارقانعا جي­نال­عان حالىقتىڭ قىستىڭ ۇزاق سارى تاڭىن­دا بىردەن-ءبىر اڭگىمەلەرى قازاقستاننىڭ جەكە مەملەكەت بولعانى تۋرالى بولادى، ءان ايتىلىپ، كۇي شەرتىلىپ، سىبىزعى تارتىلادى. كەيبىر وتباسىلار ارنايى اقسارباس سويىپ، قازاقستانننىڭ تاۋەلسىزدىك تويى دەپ اتاپ وتەدى. جاستاردىڭ اراسىندا قازاقستان جەكە مەملەكەت بولدى، ءبىز ءوز ەلىمىزگە كەتەمىز دەگەن سياقتى سوزدەر ايتىلىپ، موڭعولدىڭ اق­شاسىن جىرتىپ، لاقتىرعان كەلەڭسىز جاع­دايلار دا بولىپتى.

قازاقستاننىڭ تۋىنا، تۋىنىڭ تۇسىنە، كوك بايراققا وزدەرىنىڭ ويلارىن ايتىپ ءپى­كىرلەرىن بىلدىرگەن مونعوليالىق قازاق، قالقا، تۋۆا، دوربەت حالىقتارى «تۋدىڭ ءتۇسى وتە دۇرىس تاڭدالعان»، «ەجەلگى كوك تۇرىكتەن كەلە جاتقان كوك بايراق قوي»  دەپ قازاق­تار­دان، «كوك اسپانداي، كەڭ اسپانداي تۇستەس ەكەن، كوك ءتاڭىرىنىڭ قاسيەتتى كوك ءتۇسى ەمەس پە؟» دەگەن سوزدەردى موڭعولدار مەن تۋۆا­لىقتاردىڭ اۋزىنان ەستىدىم.

تاشكەنت قالاسىنا بارىپ جۇرگەندە وزبەكستاندىق ارىپتەستەرىمىز مىناداي ءبىر اڭگىمە ايتىپ ەدى. وزبەكتىڭ ءبىر باي جىگىتى سينتسزياننىڭ قاشعار جاعىنىڭ ءبىر ۇيعىر قىزىنا ۇيلەنەتىن بولىپ، تاشكەنتتە بەس جۇزدەي ادام شاقىرىپ توي جاسايدى. قىز جولداس بولىپ ەرىپ كەلگەن سول جاقتىڭ قازاعىنىڭ قىزى ەكەن. توي ۇستىندە قىز جولداسىنا ءسوز بەرىلگەندە، ول قۇيقىلجىتا قازاق ءانىن سالدى. داۋسى ەرەكشە اشىق، ءاننىڭ قايىرماسىن سوزعانى سونشا كاسىبي ءانشى مە دەپ قالدىق. بۇكىل تويشى قاۋىم ريزا بولىپ قول سوقتى. سوندا ءوز­بەكتىڭ ەلاعاسى جاسىنداعى تۋرسىن اكا دەگەن ءبىر ازاماتى، اسابانىڭ قولىنان ميكروفوندى جۇلىپ اپ: قازاعىم جاساسىن! قا­زاق­ستان جاساسىن! مەن دە قازاقپىن! – دەپ اي­قاي سالدى.

اسابا: تۋرسىن اكا، سىزگە نە بولدى، ءومىر بويى وزبەك بولىپ، ەندى قازاق بولعانىڭىز دە­گەندە، تۋرسىن اكا: «مەنىڭ ءتۇبىم دە قازاق، قا­نىم دا قازاق، جانىم دا قازاق، جەتپىس جىل وزبەك بولعانىم جەتەدى» دەگەنى بار-دى.

تۋرسىن اكانى، تۇرسىن اعا قىلعان قازاق ءانى­نىڭ اۋەزى، ونەردىڭ قۇدىرەتى، سول ونەردى شەت جەرلىكتەرگە مويىنداتقان قىز داۋىسى دەمەكپىز.

قاي زاماندا، قاي حالىقتىڭ ونەر تاريحىنا كوز سالساق ۇزدىك ونەر شىعارمالارى بەل­گىلى ءبىر تاريحي تولعاعى جەتكەن وقيعالار شەگىنە جەتىپ، تالانتتى ونەرپازدار ونى بىردەن بايقاپ، ماڭگىلىك قايتالانباس ونەر تۋىندىلارىن ومىرگە كەلتىرگەن. مىسالى، بەتحوۆەننىڭ 9-سيمفونياسىن الايىق. بەتحوۆەن الدىنا مىناداي ماقسات قويعان: نا­­پولەون بۇكىل ەۋروپانى اسكەري تالان­تى­نىڭ ارقاسىندا جاۋلاپ السا، اعىلشىندار بۇكىل الەمنىڭ تەڭىزدەرى مەن مۇحيتتارىن با­عىندىرسا، مەن مۋزىكامەن بۇكىل الەمدى جاۋ­لاپ الام دەگەن ەكەن. بەتحوۆەن ماقساتىنا جەتتى، ال بەتحوۆەندى قامشىلاعان، ءسويتىپ، ماڭگى ولمەس شىعارما جاساتقان ناپولەون­نىڭ اسكەري تالانتى، اعىلشىنداردىڭ سوعىس تەڭىز فلوتى، شوستاكوۆيچتىڭ «لە­نينگ­رادتىق» دەپ اتالاتىن 7-سيمفونياسى لەنينگراد بلوكاداسىنىڭ قايعى-قا­سىرەتىنە ميلليونداعان اشتان قىرىل­عان­دار­دىڭ ارۋاعىنا ماڭگىلىك ەسكەرتكىش ەسەبىندە جازىلعان. ەگەر دە لەنينگراد قورشاۋى بول­ماسا، حح عاسىردىڭ ۇلى سازگەرى بۇل شى­عار­مانى جازباس ەدى.

قازاقتىڭ بوستاندىق العان، ەگەمەندى ەل بول­عان ءساتىن مۋزىكامەن كوركەمدەگەن، بۇكىل حا­لىقتىڭ ءسۇيىپ ايتاتىن انىنە، كەرەك دەسەڭىز گيمنىنە اينالعان «كوك تۋدىڭ جەلبىرەگەنى». اۆتورلارى شىڭجاڭ ولكەسى تار­باعاتاي ايماعىنىڭ تۋماسى، اقىن الماس اح­مەتبەكۇلى، ىلە ايماعى كۇنەس اۋدا­نى­نىڭ تۋماسى، سازگەر ەرمۇرات زەيىپحان. بۇل ازاماتتاردىڭ جۇرەگىندە بوداندىقتىڭ قامىتىنان قۇتىلىپ، بوستاندىققا دەگەن ارمانى، وتانى قازاقستانعا دەگەن ساعىنىش، اتا-بابالارىنىڭ ەركىندىك ءۇشىن توككەن قان مەن تەرى، ەگەمەندىك العان ەلىنىڭ قۋانىشى تۇيىسە كەلە، ادامعا ەرەكشە كۇش پەن اسقاق رۋح بەرەتىن ونەردى ومىرگە كەلتىرگەن. مۇنداي تۋىندى جاساۋ شىن مانىندە بوستاندىقتىڭ ءدامىن تاتىپ، قادىر-قاسيەتىن سەزىنگەن، سونى ويى مەن ساناسىنا توقىپ وسكەن شىن تالانتتاردان عانا شىعادى.

ۇلى فرانتسۋز رەۆوليۋتسياسى اقىن ەجەن پوتە مەن كومپوزيتور پەر دەگەيتەرگە «مار­سەلەزانى» تۋدىرۋعا قالاي اسەر ەتسە، قا­زاقستاننىڭ ەگەمەندى ەل بولۋى الماس اح­مەتبەك پەن ەرمۇرات زەيىپحانعا سون­داي­لىق زەردە مەن كۇش-جىگەر بەرگەن ەدى.

كوك تۋدىڭ جەلبىرەگەنى –

قازاقتىڭ اسقاق بەدەلى.

ماحاببات، قايرات ەكەۋلەپ،

شىمىرلاتقانى دەنەنى.

كوك تۋدىڭ جەلبىرەگەنى –

جانىما قۋات بەرەدى.

تالاسقا تۇسسە جان مەن تۋ

جان ەمەس،

ماعان كەرەگى –

كوك تۋدىڭ جەلبىرەگەنى.

كوك تۋدىڭ جەلبىرەگەنى –

ەلدىكتىڭ اسقاق ولەڭى،

ءار جاققا تارتپاي، قازاعىم،

ءبىر جەرگە جينال دەگەنى.

كوك تۋدىڭ جەلبىرەگەنى –

باقىتتىڭ ەلجىرەگەنى،

قيىردا قالعان قازاقتىڭ

كوزىنىڭ مولدىرەگەنى.

شەتەلدىك قانداستارىمىز قازاق­ستان­نىڭ تاۋەلسىزدىگىن جان-تانىمەن تۇسىنە ءبىلدى، سەبەبى ولار جاتجۇرتتا قانشالىقتى تاماق­تارى توق، كيىمدەرى كوك بولعانىمەن ءوز ەلى، بوستاندىق، ەگەمەندىك دەگەن سوزدەردىڭ پار­قىن ءبىلىپ ءوستى. سوندىقتان شەتتە جۇرگەن قا­زاق­تاردىڭ بۇل وقيعانى ەلەمەي قالعانى جوق، بوركىن اسپانعا اتىپ قۋاندى، كەيبىر جەر­لەردە اتاپ وتۋگە مۇمكىندىك بولماعان جاع­دايدا، ىشتەرىنەن شاتتانىپ، كوڭىلدەگى ويلارىن قاعازعا ءتۇسىرىپ، بىزگە جىبەرىپ جاتتى. ءبىرتالاي شەتەلدىك ازاماتتار تاۋەلسىز قازاقستانعا كەلگەندە، «ءبىر نارسە الام دەپ ەمەس، تاۋەلسىز ەلىمە نە بەرسەم ەكەن، نەندەي ۇلەس قوسسام ەكەن؟»  دەگەن سەزىمدە بولدى. تاۋەل­سىزدىك قاشاندا ءتاتتى ۇعىم، بارلىعىنان جو­عارى تۇرادى.

 

احمەت توقتاباي،

تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى،

پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار