12 جەلتوقسان, 07:42 502 0 قوعام انار لەپەسوۆا

مۇرات باقتيارۇلى: قازاقستاننىڭ دامۋ باعىتى الەمدىك ۇدەرىسكە ساي

– الاش تۋىنىڭ استىندا ازاتتىقتىڭ اق تاڭى اتقالى دا شيرەك عاسىردان استام ۋا­قىت ءوتتى. وسى جىلدار ىشىندەگى قازاق­ستان­نىڭ دامۋىنا قانداي باعا بەرە الاسىز؟

– تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا بيىل 28 جىل تول­دى. 28 جىل ءبىر عاسىرمەن سالىستىرعاندا اي­تار­لىقتاي ۋاقىت بولۋى مۇمكىن. ال ەندى بىرنەشە عا­سىرلارمەن سالىستىرساق، بۇل – وتە از ۋاقىت. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ، قازاقستاننىڭ بۇگىنگى دامۋ جولىن جوعارى باعالاۋىمىز زاڭدىلىق.

تارقاتىپ ايتار بولساق، تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى قازاقستاننىڭ تاڭداعان دامۋ باعىتى الەم­دىك دامۋ ۇدەرىسىنە سايكەس كەلەدى. ال الەمدىك دامۋ ۇدەرىسى نارىقتىق ەكونوميكاعا نەگىزدەلەتىنى بارشاعا ايان. الەمدە دامۋدىڭ ودان وزگە جولى جوق. سۇرانىس، ۇسىنىس، باسەكەلەستىك. بۇل ءۇش ۇعىم مىندەتتى تۇردە بولۋى ءتيىس. ءاربىر ادام­نىڭ جۇمىس ىستەۋىنە تۇرتكى بولاتىن دا وسى باسە­كە­لەستىك ەكەنىن ءسىز دە، ءبىز دە مويىندايمىز. سون­دىقتان ءبىزدىڭ تاڭداپ العان ەكونوميكالىق باعىتىمىز دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن.

بىراق قاتەلىكسىز العا باسۋ بول­ماي­تىنىن جادىمىزدان شىعارما­عا­نىمىز ابزال. ءبىز دە ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەن باستاپقى كەزەڭدەردە قاتەلىككە بوي الدىردىق. ماسەلەن، تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا بالاباقشالاردان، الەۋمەتتىك نىسانداردان، كەيبىر مەكتەپتەردەن ايىرىلىپ قالدىق. كەزىندە «ولار­دىڭ قاجەتى جوق، بالالاردى ۇيدە ءتار­بيەلەۋ كەرەك» دەگەن ۇراندار تاس­تالدى. 2000-جىلداردىڭ باسىندا ءبىز وسىنىڭ زاردابىن تارتتىق. وسى رەتتە، «100 مەكتەپ، 100 اۋرۋحانا» باعدارلاماسىنىڭ قولعا الىنۋى دا تەگىن ەمەس ەدى. كەزىندە ايى­رى­لىپ قالعان نىسانداردى قايتا قال­پىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قايتادان مەملەكەتتەن قارجى بولدىك. سول نى­سانداردى قايتا سالۋىمىزعا تۋرا كەلدى. بۇل ءبىزدىڭ سول كەزدە ءجى­بەرگەن ۇلكەن ءبىر قاتەلىگىمىز بولدى.

ەكىنشى، اۋىل شارۋاشىلىعىن جەكەشەلەندىرىپ جىبەردىك. ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا ونى باسقاشا ساقتاۋ كەرەك پە ەدى؟! بىزدە كولحوز، سوۆحوز­دار جۇمىس ىستەدى. ۇجىمداسقان كوللەكتيۆتەر بولدى. ولاردىڭ جەرى دە، تەحنيكاسى دا ورتاق بولاتىن. ال ءبىز ونى باردىق تا، قيراتتىق، جەكەشەلەندىردىك. سونىڭ ناتيجەسىندە بارىمىزدان اجىراپ قالدىق. ەندى ونى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى ءالى كۇنگە دەيىن جۇرگىزىلۋدە. قازىردىڭ وزىندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەردىك دەپ ايتا المايمىز. وعان وتە كوپ ۋاقىت كەرەك، قوماقتى قارجى قاجەت. ءبىز ءبارىبىر اگرارلىق مەملەكەت بولىپ قالامىز. قازاقستاننىڭ اگرارلىق مەملەكەت بولۋىنا تابيعاتىمىز­دىڭ ءوزى، جەرىمىزدىڭ ءوزى سۇرانىپ تۇر. ءبىز تەك قانا ءوزىمىزدى ەمەس، بۇكىل الەم­دى اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىم­دەرىمەن قامتاماسىز ەتۋگە الەۋەتى جەتەتىن مەملەكەتتەردىڭ ءبىرىمىز. وكىنىشكە قاراي، ءالى كۇنگە دەيىن كوپتەگەن ازىق-تۇلىك ونىمدەرىن شەت­تەن تاسىپ ءجۇرمىز. بۇل دا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا جىبەرگەن ءبىر كەمشىلىگىمىز.

ال ساياسي رەفورمالارعا توق­تالاتىن بولساق، ارينە، مەملەكەتتىك باسقارۋ قۇرىلىمىندا، ساياسي پارتيالار مەن ينستيتۋتتار قۇرىلى­مىندا رەفورمالار ءجۇردى. ول رەفورمالار كەي كەزدەردە وڭ ءناتي­جە­سىن دە بەردى. سوندىقتان ەكونوميكا­لىق جانە ساياسي رەفورمانى قوسا العان كەزدە ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز دۇرىس باعىتتا كەلە جاتىر. بىراق ونىڭ كەيبىر جەرلەرىندە كەتكەن كەمشىلىكتەردى جوندەپ الۋىمىز كەرەك. مۇنىڭ ءبارىن جونگە كەلتىرۋگە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جولداۋىندا كورسەتىل­گەن ناقتى تاپسىرمالار مەن مىندەتتەر مۇمكىندىك بەرەدى. جولداۋدا ايتىلعان ماسەلەلەردى ۇكىمەت، پارلامەنت دۇرىس ورىندايتىن بولسا، مەملەكەتتىڭ دامۋ باعىتى، دامۋ جولى ارى قاراي دۇرىس جالعاسادى دەپ ەسەپتەيمىن.

– ەگەمەن ەل اتانعالى قازاق­ستان­داعى زاڭ شىعارۋ قىزمەتى دە جەتىلدىرىلدى. بۇل پروتسەسكە تىكەلەي ارالاساتىن ازامات رەتىندە ەلىمىزدەگى زاڭ شىعارۋ قىز­مەتىنىڭ قىر-سىرىمەن ءبو­لىسىڭىزشى...

– ەلىمىزدەگى زاڭ شىعارۋ قىزمەتى ءتى­كەلەي پارلامەنتكە جۇكتەلەتىنىن ءبى­لەسىزدەر. ال بۇل قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋدا پارلامەنتتىڭ ەكى پالاتاسى دا (سەنات جانە ءماجىلىس) ايتار­لىقتاي ماڭىزعا يە. ەڭ الدىمەن زاڭ جوبالارى ماجىلىستە جان-جاقتى تالقىلانادى، سودان كەيىن سەناتقا كەلىپ تۇسەدى. سەناتتا دا ول زاڭدار ءبىر ايعا دەيىن قارالادى. كەتكەن كەمشىلىكتەرى بولسا، تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ قاجەت بولسا، سەنات تۇزەتۋ ەنگىزەدى، تولىقتىرادى. سوسىن ونى قاي­تادان ماجىلىسكە قايتارادى. ەگەر ءماجىلىس ەنگىزىلگەن وزگەرتۋلەر­مەن، تولىقتىرۋلارمەن كەلىسپەيتىن بولسا، كەلىسىم كوميسسياسى قۇرى­لادى دا، ءبىر كەلىسىمگە كەلىپ، زاڭ جو­باسى پرەزيدەنتكە قول قويۋعا ءجى­بەرىلەدى.

سەناتتىڭ تىكەلەي زاڭ شىعارۋ جۇ­مىسىنا كەلەتىن بولساق، مۇندا قازىر 6 كوميتەت جۇمىس ىستەيدى: كونستيتۋتسيالىق زاڭناما، سوت جۇيە­سى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتى، قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتى، حالىقارالىق قاتىناس­تار، قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتى، ەكونوميكالىق ساياسات، يننوۆاتسيالىق دامۋ جانە كاسىپ­كەرلىك تۇراقتى كوميتەتى، الەۋ­مەتتىك-مادەني دامۋ جانە عىلىم كوميتەتى، اگرارلىق ماسەلەلەر، تا­بيعاتتى پايدالانۋ جانە اۋىل­دىق اۋماقتاردى دامىتۋ كوميتەتى. اتالعان 6 كوميتەت ءوز باعىتتارى بويىنشا زاڭ جوبالارىن ازىرلەيدى. مىسالى، اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى زاڭداردى، زاڭنامالىق، كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەگى زاڭ جوبالارىن، الەۋمەتتىك-مادەني جانە عىلىم سالاسىنا بايلانىستى زاڭداردى، ەكونوميكالىق جانە يننوۆاتسيالىق زاڭ جوبالارىن، حالىقارالىق قاتىناستارعا قاتىس­تى زاڭداردى ءار كوميتەت ءوز باعىتى بويىنشا نەگىزگە الىپ قارايدى. باسقا كوميتەت مۇشەلەرى بۇل زاڭ جوبالارىنا ءوز پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ، ارالاسۋعا قۇقىلى. سودان كەيىن ول زاڭ جوباسى ارنايى كوميسسياعا بەرىلىپ، تالقىلانادى. ال دەپۋتاتتار كەلىسپەيتىن بولسا، پلەنارلىق وتىرىستا تاعى دا تالقىعا تۇسەدى.

– تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تا­لاي زاڭ جوبالارىن قابىل­داۋعا اتسالىسقان دەپۋتاتتاردىڭ ءبى­رىسىز. قانداي زاڭ جوبالارىمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەدىڭىز؟

– ال ەندى ءوزىمنىڭ زاڭنامالىق جۇ­مىستارىما كەلسەم، اگرارلىق ماسەلەلەر، تابيعاتتى پايدالانۋ جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ كوميتەتىندە 6 جىل جۇمىس ىستەدىم. سول ۋاقىت ارالىعىندا اگرارلىق كەشەندەرگە قاتىستى كوپتەگەن زاڭ جوباسىنا كوميتەت مۇشەلەرىمەن بىرگە اتسالىستىق. 2011 جىلدان باستاپ اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنىنە قاتىستى زاڭدارعا بىرنەشە رەت تولىقتىرۋلار مەن وزگەرتۋلەر ەنگىزىلدى. سونىڭ ىشىندە مەنىڭ ەسىمدە قال­عانى – «كووپەراتسيا تۋرالى» زاڭ. وسىعان دەيىن بىزدە 4-5 كووپەراتيۆتەرگە قاتىستى زاڭ بولعان، سولاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، ءبىر «كووپەراتسيا تۋرالى» زاڭ جوباسىن ازىرلەدىك. بۇل زاڭ قازىر جاقسىلى-جا­ماندى جۇمىس ىستەپ جاتىر. زاڭنىڭ باعىتى، نەگىزى دۇرىس. بىراق ونىڭ ورىندالۋ مەحانيزمى جەرگىلىكتى جەرلەردە ءوز دەڭگەيىندە بولماي تۇر.

سونىمەن قاتار «ەكولوگيا تۋرالى» كودەكسكە دە تولىقتىرۋلار مەن وزگەرتۋلەر ەنگىزدىك. ونىڭ ىشىندە اۋانى، قورشاعان ورتانى لاستاۋعا بايلانىستى شارالار قاتاڭداتىل­د­ى. سۋ قاۋىپسىزدىگىنە بايلانىستى، سۋدى ۇنەمدەۋگە بايلانىستى زاڭ­دار­عا دا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋ­لار ەنگىزىلدى.

سوڭعى 2 جىل كولەمىندە الەۋ­مەتتىك-مادەني دامۋ جانە عىلىم كوميتەتىندە ەڭبەك ەتىپ جاتىرمىن. بۇل كوميتەتتىڭ قاراۋىندا دا كوپ زاڭدار بار. «دەنساۋلىق ساقتاۋ» كودەكسى، «ءبىلىم تۋرالى» زاڭ، زەي­نەتاقى تۋرالى زاڭدارعا وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزدىك. «اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك تۋرالى» زاڭ جوباسىمەن دە جۇمىس ىستەدىك. پارلامەنت سەناتىندا بۇل جوباعا بايلانىستى سان ءتۇرلى پىكىرلەر مەن كوزقاراستار ايتىلعانىمەن، قۇجات قابىلداندى. بىراق بۇل زاڭ ۇزاق جۇمىس ىستەيدى دەپ ايتا المايمىن. قازىر زاڭعا وزگەرتۋلەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزىلۋدە. اتاۋلى الەۋ­مەتتىك كومەكتىڭ جالپى مەحانيزمى وزگەرىپ جاتىر.

ودان كەيىن ۇلكەن ايتىس-تار­تىس­قا ءتۇسىپ جاتقان «پەداگوگ ءمار­تەبەسى تۋرالى» زاڭ ماجىلىستە ماقۇل­دانىپ، سەناتقا جىبەرىلدى. ءبىز ونى قارايمىز، تالدايمىز. بۇل زاڭنىڭ پەداگوگتەر ءۇشىن جاعىمدى جاقتارى مول. بۇعان دەيىن ءبىز بۇل زاڭ جوباسى تۋرالى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترىمەن تالاي رەت كەزدەسىپ، ءتيىستى حابارلاما العانبىز. ەندى بۇل زاڭ سەناتتا جان-جاقتى تالقىلانادى. سودان كەيىن اتالعان قۇجات بەكىتىلەدى دەپ سەنەمىن.

تاعى ءبىر زاڭ – «مىندەتتى مە­ديتسي­نالىق الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ تۋرالى» قۇجات. بۇل زاڭ قازىر سەناتتا قارالۋدا. 2020 جىلدان باستاپ ەلىمىزدىڭ مەديتسينا سالاسى جاڭا جۇيەگە كوشەدى. سول بويىنشا ازاماتتار تاپقان تابىسىنىڭ ءبىر ءبو­لىگىن ساقتاندىرۋ قورىنا جارنا رەتىندە سالىپ وتىرۋى ءتيىس. بۇل زاڭ قابىلدانادى، بىراق جەرگىلىكتى جەرلەردە، اۋىلداردا، اۋدانداردا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى كوبىرەك جۇرگىزىلۋى ءتيىس.

– تاۋەلسىزدىككە قولى جەتپەي جۇرگەن مەملەكەتتەر قانشاما. قازاق حالقى دا بۇل كۇنگە وڭاي­لىق­پەن جەتكەن جوق. اششى تەرمەن كەلگەن ءتاتتى جەڭىستى قانشا­لىق­تى دۇرىس باعالاي الىپ ءجۇرمىز؟

– تاۋەلسىزدىك دەگەن – كيەلى ۇعىم. 1-2 كۇندىك مەيراممەن، قىزىق قۋىپ، توي تويلاۋمەن تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىرىنە جەتە المايتىنىمىز بەسە­نەدەن بەلگىلى. ەلدىڭ ىشىندە جۇرگەن­دە ونىڭ قادىرىنە جەتە الماۋىڭ مۇمكىن. ال ەلدەن جىراققا كەتسەڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىرىن شىن ۇعاسىڭ، شىن تۇسىنەسىڭ.

مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعى، تاۋەل­سىزدىكتىڭ باياندى بولۋى تىكەلەي سول ەلدىڭ ازاماتتارىنا بايلانىستى. ماسەلەن، ءار قازاقستاندىق­تىڭ ەمدەلۋگە، بالالارىن وقىتۋعا، ءۇي الۋعا جەتەتىن قارجىسى بولسا، ءوز-ءوزىن اسىراي الاتىن ورتا دەڭ­گەيلى ازاماتتارىمىز كوپ بولسا، سول مەم­لەكەتتىڭ تۇراقتىلىعى دا، تاۋەلسىزدىگى دە باياندى بولادى دەپ بىلەمىن. قازىرگى مەملەكەتتىڭ نەگىزگى سايا­ساتىنىڭ ءبىرى – ورتا تاپ وكىل­دە­رىنىڭ سانىن ارتتىرۋ، شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ. ءبىزدىڭ ەلدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دەڭگەيى 60 پايىزعا دەيىن جەتۋى كەرەك. بۇل كورسەتكىشكە جەتتى دەگەن ءسوز – حا­لىقتىڭ سونشا پايىزى ورتا تاپ وكىلى دەگەن ءسوز. ال ورتا تاپ وكىل­دەرىنىڭ بارلىق جاعىنان مۇمكىندىگى مول ب­ولادى. ءبىز سول دەڭگەيگە جەتپەيىنشە، تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇنىن تو­لىق باعالاي المايمىز.

– سۇحباتىڭىزعا راقمەت!

 

سۇحباتتاسقان

اسەل انۋاربەك

سوڭعى جاڭالىقتار