11 جەلتوقسان, 11:15 372 0 جاڭالىقتار اسىل تۇمار

قاراعاندىدا قازاق ءتىلىنىڭ جاعدايى مۇشكىل

ستاتيستيكالىق دەرەكتەر بويىنشا جەرگىلىكتى ۇلت نەبارى 44 پايىزدى قۇرايتىن قاراعاندى قالاسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ جاعدايى مۇشكىل. وڭىردە قازاق تىلىنە كوشۋدى 2020 جىلعا قاراي 95% جەتكىزۋ كوزدەلگەن. الايدا كەنشىلەر شاھارىن ۇلى ابايدىڭ تىلىندە سويلەتۋگە ءبىر جىل ەمەس بىرنەشە ونجىلدىق قاجەت سەكىلدى.

جىل سايىن مەملەكەتتىك كىز­مەت­­كەر­لەرگە مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرە­تۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن قىرۋار قارجى ءبولى­نەدى. الايدا ءتىل كۋرس­تارىنا قامتىل­عان­دار­دىڭ بار­لىعى مەملەكەتتىك ءتىلدى جە­تىك مەڭگەرمەيدى. سەبەبى قازىر­گى قو­عامنىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر­عان­داي، مەملەكەتتىك ءتىل­دى مەڭ­گە­رۋ دەڭگەيى تەك قانا «قاز­تەست» جۇيەسى بويىنشا سىناق تاپسى­رىپ، سەرتيفيكات العاندار سانى بويىن­شا عانا ەسەپتەلەدى. باع­دار­لاما بويىنشا 2019 جىلعا قا­راي ەرەسەك تۇرعىنداردىڭ 80% مەم­­لەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋى ءتيىس ەكە­­نىن ەسكەرسەك، سول كورسەتكىشكە قول جەتكىزۋدىڭ ءالى الىس ەكەنىن اڭعا­رۋعا بولادى.

قالادا ورنالاسقان مەكەمە­لەر­دىڭ بارلىعى بىردەي قۇجات اينا­لى­مىن مەملەكەتتىك تىلدە ءجۇر­گىزۋگە تو­لىق­تاي كوشكەن جوق. ءبىرشاما مەكە­مە­لەر­دە ءتىل تۋرالى زاڭ تالاپتارى ساقتال­ماي­­دى. قۇجاتتاردى، ونىڭ ىشىندە ەسەپ-قيساپ قاعازدارىن ءالى دە قازاق ءتى­­لىندە جۇرگىزبەۋ، قىزمەتكەرلەردىڭ ءتىل كۋرستارىنا قاتىسۋىن قامتا­ما­­سىز ەتپەۋ، ءتىل ماسەلەسىنىڭ جينا­لىس­­تاردا قارالماۋى، جال­پى، ءتىل سايا­سا­تىن ناسيحاتتاۋدا انا­لي­تيكالىق، ستي­ليستيكالىق تالداۋلار جوقتىعى باي­قا­لادى.

مەملەكەتتىك مەكەمەلەرى رەسمي تىلدە سايراعان قاراعاندىنىڭ كو­شە­لە­رىندەگى جارنامالار مەن كورنەكى اق­پاراتتاردىڭ دا وزگە تىلدە جار سالۋى زاڭدىلىق.

قاراعاندى وبلىسىندا وسى­مەن بيىل ءتورتىنشى رەت كەزەكتى «كور­­نەكى اق­پارات پەن جارناماعا – ساۋاتتىلىق!» وب­لىستىق ايلىعى وتۋدە. 11 قاراشا مەن 11 جەلتوقسان ارالىعىندا ءوتىپ جات­قان ايلىق بارىسىندا قاراعاندى قالاسىنىڭ بىرقاتار ساۋدا ۇيلەرى مەن سۋپەر­­ماركەتتەرىندەگى كورنەكى اقپا­راتتار، جارنامالارعا شولۋ جاسا­لىپ، ساۋدا ورىندارىنىڭ مەنشىك يەلەرى، اكىمشىلەرىنە اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. مۇنداي جۇمىس­تار وبلىستىڭ بارلىق وڭىرىندە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.

قاراعاندى وبلىسىنىڭ تىلدەر­دى دامىتۋ باسقارماسى كوشەدەگى جار­نا­مالارداعى قاتەلەردى انىقتاۋ شارا­سىن قولداۋعا بلوگەرلەردى تارتتى. ءتىل سالاسىنداعى بەلسەندى توپ مۇشەلەرى قالا­داعى م.اۋەزوۆ اتىنداعى كىتاپ­حا­نادا باس قوسىپ، مەملەكەتتىك ور­گان­­دار مەن قوعام­نىڭ تۇيتكىلدى ماسە­لە­لەرىن شەشۋگە بايلانىستى ورتاق مامىلەگە كەلدى. بىرلەسىپ جاسايتىن جۇمىس جوسپارى تالقىلاندى. جەكسەن ءابدىراحمان، مايرا ءابدىراحمانوۆا، جاڭابەك ناروۆ، ايان شاكەن سەكىلدى ازا­مات­­تىق قوعام بەلسەندىلەرى، ءتىل جانا­­شىرلارى قاتىسقان جيىندا مەم­لەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەي­تۋگە بايلانىستى بىرقاتار جوبالار تالقى­لاندى. باسقارما الەۋمەتتىك جەلى بەلسەندىلەرىمەن، ءتىل جاناشىرلارىمەن بىرلەسە وتى­­رىپ، كورنەكى اقپاراتتار مەن سىرت­قى جارنامالاردى ءتىل تۋرالى زاڭ­ناما تالاپتارىنا ساي رەسىمدەۋ ءۇشىن كاسىپكەرلەردى، جارناما ا­گەنت­تىكتەرىن تەكسەرۋدى باستاپ كەت­تى.

مۇنداي رەيدتەر جىل سايىن ءبىر­­نە­شە رەت وتكىزىلەدى. الايدا زاڭ تا­لاپ­­تارىن بۇزعاندارعا اكىم­شى­لىك ايىپ­پۇل سالىنبايدى. ءبىر اي كولەمىندە تۇزە­تىل­سىن دەگەن ەسكەرتۋمەن شەكتەلەدى. ال كورنەكى اقپاراتتاردىڭ اي ەمەس، كۇن ساناپ وزگەرەتىنىن ەسكەرسەك، بۇل شارا­نىڭ ءوزىن-ءوزى اقتامايتىنى كورىنىپ تۇر. ەسكەرتۋدەن بۇرىن، بىردەن ايىپپۇل سالى­ناتىن بولسا، كاسىپكەرلەر زاڭ تالا­بىن بۇلجىتپاي ورىندار ەدى. مۇن­داي ءبىردى-ەكىلى رەيدتەر زاڭدى قاتاڭداتپاسا ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشە المايدى.

وبلىستىق ءتىل باسقارماسىنىڭ جەكەمەنشىك نىساندارعا مەملەكەت­تىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن تەكسەرىپ با­­رۋعا دا زاڭ اياسىندا قۇزىرەتى جوق. كا­سىپكەرلەردى تەكسەرۋگە قو­يىل­­عان مارا­توري جەكەمەنشىك كوم­پا­نيا­لار­دىڭ جۇمىسىنا ارا­لا­­سۋعا ءمۇم­­كىندىك بەرمەيدى. ءتىل باس­قار­ماسى ولار­عا تەك ادىستەمەلىك كو­مەك كورسەتىپ، ءتۇسىن­دى­رۋ­مەن عانا شەك­تەلە الادى.

«جارناما تۋرالى زاڭدا» جار­نا­مانى مەملەكەتتىك تىلدە بەرۋدى ءمىن­دەتتەيتىن باپ جوق. سول سەبەپتى كاسىپ­كەر­لەر جارنامانى تەك ورىس تىلىندە بەرەدى. ناتيجەسىندە ورىس­تىلدى اقپارات قۇرالدارى جارنا­ما­دان تۇسكەن اقشاعا قارىق بولىپ، قازاق گازەتتەرى نەكرولوگ جاريا­لاۋ­مەن شەكتەلۋدە.

ەلىمىزدە ءتىل ساياساتى ءۇش نەگىزگە سۇيە­نە وتىرىپ جۇرگىزىلەدى. ولار: ءتىل ساياساتىن كەڭىنەن ناسي­حات­تاۋ، مەملەكەت تاراپىنان قار­جى­­لاي كو­مەك كورسەتۋ جانە ءتۇسىن­دىرۋ. ءبى­لىكتى جۇرگىزىلگەن ءتىل سايا­ساتى – قو­عامداعى تىنىشتىق پەن كەلى­سىم­نىڭ كەپىلى. ەندەشە «جار­نا­ما تۋرالى زاڭعا» تۇزەتۋ ەنگىزەتىن ۋاقىت كەلدى.

aikyn.kz

سوڭعى جاڭالىقتار