9 جەلتوقسان, 14:45 518 0 رۋحانيات انار لەپەسوۆا

ەسىمنىڭ ۇلى جانىبەك حان

XV-XVIII عاسىرداعى قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىندا ەڭ از زەرتتەلگەن  عاسىرعا – XVII عاسىر جاتىپ، وسى عاسىرداعى تاريحىمىزدىڭ ءار ماسەلەسىن تولىق شەشىلگەن دەۋگە اۋزىمىز بارمايدى. ءتىپتى، جەكەلەگەن حاندارىمىزدىڭ بيلىك قۇرعان جىلدارى مەن ولاردىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ماڭىزدى وقيعالار تۋرالى تولىق بىلە الماي جاتىرمىز. مىسالى، XVII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا، ياعني 1652-1680 جىلدارى بيلىكتە بولعان حاندارىمىز جونىندە ءالى تولىق ءبىلىمىمىز جەتكىلىكسىز. تەك ۇزدىكسىز عىلىمي ىزدەنىستەردىڭ ارقاسىندا عانا XVII عاسىرداعى تاريحىمىزدىڭ جەكەلەگەن تۇستارىنىڭ بەيمالىم قۇپيالارى اشىلا تۇسۋدە، جەكەلەگەن تاريحي تۇلعالارىمىز انىقتالىپ، ولاردىڭ تاريحي رولدەرى ەندى عانا وتاندىق تاريحنامامىزدا انىقتالىپ جاتىر. سونداي تۇلعالارىمىزدىڭ قاتارىنا ەسىمحانۇلى جانىبەك حان جاتادى.

العاش رەت ەسىم حاننىڭ ۇلدارىنىڭ ءبىرى – جانىبەك حاننىڭ ومىرىنە باي­لا­نىس­­تى كوپشىلىكتىڭ نازارىن ت.سۇل­تانوۆ اۋداردى. ودان كەيىنگى جىلدارى تاريحشى ي.ەروفەەۆا 1998 جىلى الماتى قا­لاسىندا ي.گ.اندرەەۆتىڭ «وپيسانيە سرەد­­نەي وردى كيرگيز-كايساكوۆ» اتتى ەڭ­بەگىن باسىپ شىعارىپ، ەڭبەككە ءتۇسى­نىكتەمەلەر جازۋ بارىسىندا جانىبەك حانعا توقتالادى. ي.اندرەەۆتىڭ  جانىبەك حان مەن جاڭگىر حاندى  ەسىم حاننىڭ ۇلدارى دەپ كورسەتۋىنە ول تومەندەگىدەي تۇسىنىكتەمە بەرەدى: «جانىبەك حان. بۇل جەردە ەسىم حاننىڭ ۇلكەن ۇلى، شامامەن 1628 جىلدان – XVIII عاسىردىڭ 40-شى جج. ورتاسى ارالىعىندا  قازاق دالاسىندا بيلىك قۇرعان  جانىبەك حان جونىندە ايتىلىپ وتىر...» 2012 جىلى تاريحشى ت.جۇماعانبەتوۆتىڭ «XVII عاسىرداعى قازاق مەملەكەتى تاريحىنداعى II جانىبەك حان» اتتى ماقالاسى شىعىپ، اۆتور العاش رەت وتاندىق تاريحنامادا جانىبەك حاننىڭ تاريحي ءرولىن كورسەتۋگە تىرىسادى. وسىلايشا، بۇرىن تاريحىمىزدا بەلگىسىز بوپ كەلگەن جانىبەك حاننىڭ بولمىسى بىرتە-بىرتە ايقىندالا باستايدى. دەگەنمەن دە ءالى كۇنگە دەيىن ەسىم-حانۇلى جانىبەك حان تۋرالى قالىڭ جۇرتشىلىق تانىس ەمەس، ول تۋرالى وقۋ­لىق­تارعا ماتەريالدار ەنگەن جوق.

2005 جىلى «مادەني مۇرا» باعدار­لا­ماسىمەن شىققان «يستوريا كازاحستانا ۆ رۋسسكيح يستوچنيكاح» اتتى جيناقتىڭ ءى تومىندا جانىبەك حانعا قاتىستى بۇرىن ەش جەردە جاريالانباعان بىرنەشە تىڭ ماتەريالدار كەزدەسەدى. بۇل جيناق­تاعى قۇجاتتاردا 1635-1639 جىلدارى بولعان العاشقى قازاق-جوڭعار ۇرىستارى، قازاقتا جانىبەك حاننىڭ بيلەۋشى ەكەندىگى جانە سول ۇرىستاردا جانىبەك حاننىڭ ءىنىسى، ەسىم حاننىڭ ۇلى – جاڭگىر سۇلتان­نىڭ تۇتقىنعا تۇسكەنى جونىندە باياندالادى. بۇل ماتەريالدار جانىبەك حاننىڭ قازاق حاندىعىنداعى بيلىك قۇرعان جىلدارىن انىقتاۋعا، ونىڭ قازاق تاري­حىنداعى تۇلعالىق بولمىسىن از دا بول­سا تۇسىنۋگە جول اشىپ، زەرتتەۋشىلەرگە مول مۇمكىندىكتەر بەرەدى دەپ ويلايمىز.

العاش رەت جانىبەك حان ەسىمى ورتا­عا­سىرلىق جازبا دەرەك مالىمەتتەرىندە XVII عاسىردىڭ العاشقى جىلدارىنداعى قازاق حاندىعى مەن ماۋەرەنناحرداعى اشتارحانيلىق اۋلەت اراسىنداعى وقي­عاعا بايلانىستى كەزدەسەدى. ەگەر دە XV عاسىردىڭ 70-جىلدارىنان  XVI عا­سىر­دىڭ سوڭىنا دەيىن قازاق حاندىعى مەن ماۋەرەنناحرداعى تەمىرلىك اۋلەت، ونىڭ ورنىنا كەلگەن  شايبانيلىق اۋلەت ارا­سىنداعى كۇرەستەردىڭ نەگىزگى سەبەبى – سىر بويىنا نەمەسە تۇركىستان ايماعىنا يەلىك ەتۋ ءۇشىن  بولسا،  XVII عاسىردىڭ ال­عاشقى جىلدارىنان باستاپ قازاق حاندىعى مەن ماۋەرەنناحرداعى جاڭا اۋلەت – اشتارحانيلىق اۋلەتپەن اراداعى كۇرەستىڭ باستى سەبەبىنە تاشكەنت قا­لاسى مەن ونىڭ ايماعىن يەلەنۋ جاتادى.

XVII عاسىردىڭ ءبىرىنشى ونجىلدى­عىن­دا، 1603 جىلى اشتارحانيلىق بيلەۋ­شىلەر باحىمۇحاممەد حان، ودان كەيىن 1607 جىلى ۋاليمۇحاممەد حان بىرنەشە رەت تاشكەنت قالاسىن الۋ ءۇشىن  جورىققا اتتانادى دا،  جەڭىلىس تاۋىپ كەيىن ورالادى. ال 1611 جىلى  ەسىم حان جانە ءبىر­نە­شە قازاق سۇلتاندارى – ابىلاي سۇلتان، كىشىك سۇلتان، جانىبەك سۇلتان  اشتارحانيلىق سۇلتاندار اراسىنداعى الاۋىزدىققا ارالاسىپ، يران شاحى ابباس قولداپ وتىرعان ۋاليمۇحاممەد حاندى بيلىكتەن كەتىرۋگە ارالاسادى دا، بۇحار بيلەۋشىسى يمامقۇلي حانعا قولداۋ كورسەتەدى. سونىڭ ارقاسىندا قازاق سۇل­تاندارى تۇركىستان، تاشكەنت قالالارىن يەمدەنەدى. ەسىم حاننىڭ ۇلى – جانىبەك سۇلتان اشتارحانيلار بيلىگى تۇسىندا ماۋەرەنناحرداعى التى وبلىستىڭ ءبى­رەۋى­نىڭ ورتالىعى ساگاردجانى باسقارۋ­عا الادى. ورتاعاسىرلىق تاريحشى ماح­مۋد بەن ءۋاليدىڭ مالىمەتتەرىندە ەسىم حان ءۇشىن «جانىبەك سۇلتان «قىمبات ءسابي» (دو­روگوە ديتيا) بولعان» دەپ، ودان ارى ونىڭ سەبەبىن: «شاماسى ونىڭ ۇلكەن ۇلى بولعاندىعىنان بولۋى كەرەك»، – دەپ تۇسىندىرەدى ت.سۇلتانوۆ. ءبىز ءوز تاراپىمىز­دان  بولاشاق حاندى اكەسى ەسىم حان ەل باس­قارۋعا جاس سۇلتان كەزىنەن باۋلي باس­تاعان دەپ ەسەپتەيمىز. وسىلايشا، جانىبەك سۇلتان تاريح بەتتەرىنە ىلىنەدى. اكەسى ءۇشىن «قىمبات ءسابي» اتانعان ءجانى­بەك حاننىڭ ەل باسقارىپ، مەملەكەت تىزگىنىن جوڭعارلارمەن كۇرەس جىلدارى يە­لەن­سە دە، بۇگىنگى كۇندەرگە دەيىن تاريحىمىزدا ۇمىتىلىپ، ايتىلماي كەلۋى وتە قىزىقتى نارسە بولىپ سانالادى.

جانىبەك سۇلتاننىڭ تاريحتاعى كەلەسى ىزدەرى ورىس دەرەكتەرىندە كەزدەسەدى. ونىڭ ناقتى قاي جىلى قازاق تاعىن يە­لەنگەنى بەلگىسىز، بىراق ءبىز جانىبەك سۇلتاندى اكەسى ەسىم حان قايتىس بولعان­نان كەيىن 1628-1629 جىلى حاندىق بي­لىككە كەلگەن دەپ سانايمىز.  ت.سۇلتا­نوۆ­تىڭ پىكىرىنشە، جانىبەك سۇلتان بيلىككە تەك بيلىكقۇمار جانە  جىگەرلى كوكەسى ابىلاي سۇلتان قايتىس بولعاننان كەيىن عانا، ياعني  XVII عاسىردىڭ 30-جىلدارى­نىڭ ەڭ باسىندا كەلۋى مۇمكىن.

جانىبەك حاننىڭ بيلىككە كەلۋى مەن ونىڭ العاشقى جۇرگىزگەن سىرتقى ساياساتى قازاق حاندىعىنىڭ شىعىسىنداعى جوڭعار مەملەكەتىنىڭ قۇرىلۋىمەن سايكەس كەلدى. جالپى، قازاق-قالماق قاتى­ناستارىنىڭ تاريحى XV عاسىردان باستاۋ الادى.  XIV عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا باتىسموڭعولدىق – شوراس، تورعاۋىت، حوشوۋىت جانە ءدۇربىت تايپالارى بىرىگىپ، «ويرات وداعىن» قۇرادى دا، ءوز تايشىلا­رى­نىڭ بيلىگىندە بولادى. بۇعان دەيىن ايتىپ وتكەنىمىزدەي، XVII عاسىردىڭ 30-جىلدارىنا دەيىن قازاق-قالماق قاتىناستارىندا ەكى جاقتىڭ دا كۇشتەرى ءبىر-بىرىنە الما-كەزەك توناۋشىلىق، كە­كالۋشىلىق سيپاتتا جورىقتار جاساپ تۇر­عان. سونداي جورىقتىڭ ءبىرى – ەسىم حان­نىڭ 1627 جىلعى قالماقتارعا جاسا­عان جورىعى.

جوڭعار حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ قار­ساڭىنداعى ويرات وداعىنداعى ساياسي جاع­داي وتە كۇردەلى جاعدايدا داميدى. ءدۇر­بىتتەر كوسەمى دالاي تايشى، شوروس­تار كوسەمى حاراقۇلا تايشى، تورعاۋىت­تار كوسەمى حو-ۇرلىك، حوشوۋىتتار كوسەمى حۇندۇلەن تايشى جانە تاعى باسقا تايپالار كوسەمدەرى  جەكە-دارا بيلىككە ۇمتىلىپ جاتقان بولاتىن. تالاس-تار­تىس­تىڭ ناتيجەسىندە، شامامەن 1628 جىلى «ويرات وداعى» ىدىرايدى. تور­عاۋىت­تار – حو-ۇرلىك تايشىمەن سولتۇستىك قازاقستان جەرى ارقىلى باتىستاعى نوعاي يەلىكتەرىنە قاراي كوشەدى دە، تومەنگى ەدىل بويىندا قالماق حاندىعىن قۇرادى. حوشوۋتتاردىڭ ءبىر بولىگى – تيبەتكە قاراي قونىس اۋدارادى دا، قالعان بولىگى ويراتتار جەرىندە قالادى. «ويرات وداعىنىڭ» ورنىندا  شوروس تايپاسىنىڭ ءرولى ارتىپ، بيلىك وسى تايپانىڭ كوسەمى حاراقۇلا تايشىعا كوشەدى. ءىس جۇزىندە حاراقۇلا جاڭا مەملەكەتتىڭ نە­گىزىن قۇرۋشى بولىپ سانالدى. 1634 جى­لى ول قايتىس بولعاننان كەيىن حا­راقۇلانىڭ ۇلى، ءارى مۇراگەرى حوتو-حوتسين باتىر ويرات چۋلگانىندا (ويرات تايشىلارى­نىڭ كەڭەسى، قۇرىلتاي سەكىلدى جيىن) حوشوۋىتتار كوسەمى بايباعاس تايشىمەن بىردەي  دارەجەگە يە بولادى، ال دالاي-لاما وعان حونتايشى تيتۋلىن بەرەدى. ءسويتىپ، ءىس جۇزىندە باتىر حونتايشى ويرات وداعىنىڭ جەكە بيلەۋشىسىنە اينالادى. ال تاريحي ادەبيەتتە 1635 جىل – باتىر-حانتايشىنىڭ باس­شىلى­عىمەن جوڭعار مەملەكەتىنىڭ قۇرىلعان جىلى بولىپ ەسەپتەلەدى.

بۇل كەزدە قازاق حاندىعىندا ەسىم حان­نىڭ ۇلى – جانىبەك حان بيلىك ءجۇر­گىزىپ وتىرعان ەدى. ەكى جاقتا دا بيلەۋ­شىلەر وزگەرگەنىمەن، قاتىناستاردىڭ  نە­گىزگى سەبەبى بۇرىنعىشا قالا بەردى. بۇعان دەيىنگى قازاق-قالماق، قازاق-ويرات قاتىناستارىنىڭ ورنىنا جاڭا ساياسي جاعدايعا بايلانىستى قازاق-جوڭعار قاتىناستارى كەلەدى. ال  ەكى جاق ءۇشىن دە قارىم-قاتىناستىڭ نەگىزگى سەبەبىنە   قازاق ەلىنىڭ شىعىس اۋماعىنداعى ءشۇي­گىن­دى، سۋى مول  جايىلىمدىق جەرلەر جاتتى.

ورىس دەرەگىندەگى مالىمەتتەرگە قاراساق، جانىبەك حان تۇسىنداعى قازاق-جوڭعار قاتىناستارى 1630-جىلداردىڭ ورتاسىندا  باستالىپ كەتەدى. 1635 جىلعى 19 شىلدەدەگى، 1635 جىلعى 6 شىلدە مەن 2 جەلتوقسان اراسىندا جازىلعان قۇجات­تاردا جوڭعارلاردىڭ قازاقتارعا جورى­عىنىڭ بولعاندىعى، قازاقتاردىڭ جەڭى­لىس تاپقاندىعى جانە قازاقتىڭ ءجاڭ­گىر سۇلتانى تۇتقىنعا الىنعاندىعى تۋرالى باياندالادى. بىراق بۇل قۇجاتتاردا قازاق حانىنىڭ كىم ەكەندىگى ايتىلمايدى. ال 1639 جىلدىڭ 17 تامىزىندا جازىلعان قۇ­جاتتا قازاق حانى جانىبەك حاننىڭ ەسىمى بىرنەشە رەت ايتىلادى. قۇجات ءما­تىنىندەگى جانىبەك حانعا تىكەلەي قاتىستى جەردى تولىقتاي بەرۋگە تىرىسالىق.

«(ل. 731) ي كاك، گوسۋدار، سموترەلي مى،  حولوپي تۆوي، توبولسكيح سلۋجيلىح ليۋدەي ي يۋرتوۆسكيح سلۋجيلىح تاتار، كوتورىم يدتي نا تۆويۋ گوسۋدارەۆۋ سلۋجبۋ س ياكوۆىم تۋحاچەۆسكيم، ي ۆ تە پورى سكازىۆال نام، حولوپەم تۆويم، ۆ سەزجەي يزبە توبولسكوۆو گورودا اتامان كازاچەي گاۆريلو يلين: ۆ پروشلوم دە، گوسۋدار، ۆو 144 گودۋ پرەجنيە ستولنيك ي ۆوەۆودى كنياز ميحايلو تەمكين روستوۆسكوي س توۆارىششي پوسىلالي ەۆو، گاۆريلا، ۆ كولماتسكۋيۋ وردۋ ك تالايۋ تايشە ۆ پوس­لاننيكەح گوۆوريتي و تيۋمەنسكوم پولونۋ. ي پري نەم دە، گوسۋدار، تالاي تايشا سو منوگيمي كولماتسكيمي تايشي حوديلي ۆ پوحود كازاچي وردى پروتيۆ يانىبەكا تساريا، ا ەۆو دە، گاۆريلا، تالاي تايشا يمال س سوبويۋ ج. ي ۆ توم دە، گوسۋدار، پوحودە // (ل. 732) س نيم بىلي تۆوي گوسۋدارەۆى يزمەننيكي تيۋمەنسكيە تاتاروۆيا يانبايكو يانتۋرين س توۆارىششي. ي يدۋچي دە، گوسۋدار، تە تاتاروۆيا ۋلۋسامي ۋ ەندەنيا دا ۋ تورگۋچي تايشەي ۆ ۋلۋسەح ي ۆو ۆسيۋ دوروگۋ بيلي چەلوم تايشيم، چتوب يم، پريشەد يس پوحودۋ وت يانىبەكا تساريا، يتتي پود تۆوي گوسۋدارەۆى گورودى ي نا سلوبودى. ي كاك تالاي ي ەلدەن ي تورگۋچي ي ينىە منوگيە كولماتسكيە تايشي ي اباشي س كولماتسكيمي سۆويمي ۋلۋسنىمي ليۋدمي يس پوحودۋ پريشلي ي ستالي ۋلۋسامي سۆويمي ۋ وزەر ۋ يلدەن كامەني، ي نا تو دە ۋروچيششو پري نەم، گاۆريلە، پريسىلالي ك تالاي تايشە كولماتسكيە ەلدەن دا تورگۋچي ي ينىە منوگيە تايشي ي اباشي، چتوب يم يتتي پود تۆوي گوسۋدارەۆى گورودى پود تيۋمەن ي پود سلوبودى.

ي ۆ كولماتسكوي، گوسۋدار، زاپيسنوي كني­گە پروشلوگو 144 گودۋ ناپيسانو: پوسىلان ون، گاۆريلو، دا س نيس توبولسوي يۋرتوۆسكوي سلۋجيلوي تاتارين كەلمامەت كنياج بەگيشەۆ ك تالاي تايشە گوۆوري­تي، چتوب ون، تالاي تايشا تيۋمەنسكوي ي تارسكوي پولون، چتو ۋلۋسنىە يحليۋدي پوي­مالي پود تيۋمەنيۋ ي پود تارويۋ، سىس­كاۆ، ۆەس وتپۋستيل بەز زادەرجانيا... ي حوديل دە تالاي تايشا ۆ پوحود كازاچي وردى پروتيۆ يانىبەكا تساريا ي، پريشەد دە يس پوحودۋ، ۆ تيۋمەنسكوم پولونۋ ەمۋ وتكازال...

...ا چتو، گوسۋدار،  گاۆريلو يلين سكا­زىۆال نام، حولوپەم تۆويم، ۆ راسپروسە، كاك  تالاي تايشا ي ينىە تايشي حو­دي­لي ۆ پوحود كازاچي وردى پروتيۆ يانى­بەكا تساريا،»[4,338-340].

كورىپ وتىرعانىمىزداي، قۇجات ءماتى­نىندەگى جوڭعارلىق دالاي تايشىنىڭ قازاقتارعا جورىعى  1638 جىلى بولىپ، ول كەزدە قازاق بيلەۋشىسى بولىپ جانىبەك حان وتىرعان. 1640 جىلدىڭ 3 ماۋسىمى مەن 1641 جىلدىڭ 3 اقپانى ارالىعىندا جازىلعان قۇجاتتا «حانتايشىدا قازاق ورداسىنداعى جاڭگىر سۇلتاننىڭ ءتورت بۇحارلىق ەلشىسىنىڭ» بولعاندىعى باياندالادى [4,342].

ورىس تىلىندەگى بۇل قۇجاتتىڭ ءمالى­مەتتەرىنە  تالداۋلار جاساي كەلە،  جي­ناق­تى قۇراستىرۋشى  ا.يسين  1640 جىل­عى ورىس ەلشىسى  م.رەمەزوۆتىڭ باتىر حونتايشىعا بارعان ساپارىنا مىناداي  تۇسىنىكتەمە بەرەدى: «1640 جىلى 1 قا­راشادا م.رەمەزوۆ باتىر حونتايشى الدىندا ءسوز سويلەپ، وعان «پاتشا سىيىن» تاپسىرعاندا ونىڭ جانىندا ەلدەن تايشى (تورعاۋىت ۇرلىك تايشىنىڭ ۇلى), قازاق ورداسىنان جانىبەك حاننىڭ ەلشىسى جانە تاعى ءۇش ەلشى وتىرادى».

ودان كەيىنگى ورىس تىلىندەگى قۇجات ءمالى­مەتتەرىندە  جانىبەك حاننىڭ ەسىمى كەز­دەسپەيدى. بىراق ونىڭ تۋعان ءىنىسى ءجاڭ­گىر سۇلتاننىڭ ەسىمى 1640 جىلعى، 1646 جىلعى وقيعالاردى باياندايتىن قۇجات­تار­دا «سۇلتان» لاۋازىمىمەن ۇشى­را­سادى.

جانىبەك حاننىڭ قاي جىلى، قانداي جاعدايدا قايتىس بولعانى بەلگىسىز، ول جونىندە دەرەك مالىمەتتەرىندە ايتىلمايدى. ت.سۇلتانوۆ بۇل ماسەلەگە قاتىستى ەكى پىكىر بىلدىرەدى. ءبىرىنشى پىكىر بويىنشا، جانىبەك حان XVII عاسىردىڭ 40-جىل­دارىنىڭ باسىندا جوڭعارلارمەن بولعان كەزەكتى ءبىر ۇرىستاردا قازا تابۋى مۇمكىن. كەلەسى ءبىر پىكىرىندە زەرتتەۋشى: «جاڭگىر  قازاقتاردىڭ اعا حانى بولىپ، شامامەن XVII عاسىردىڭ 40-جىلدارىنىڭ ورتاسىندا اعاسى جانىبەك حان قايتىس بولعا­ن­­نان كەيىن وتىردى»، – دەپ جازادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، جانىبەك حان XVII عاسىردىڭ 40-جىلدارىنىڭ ەكىنشى جارتىسىندا، شامامەن 1646 جىلدان كەيىن قايتىس بولعان. ويتكەنى جوعارىدا كەلتىرگەن ورىس دەرەكتەرىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا، 1646 جىلى  جاڭگىردىڭ ءالى دە بولسا «سۇلتان» لاۋازىمىمەن جازىلۋى ونىڭ ءالى تاقتى يەلەنبەگەنىن كورسەتەدى. ولاي بولسا، رەسمي حان بۇل جىلى ءالى ءتىرى دەگەندى بىلدىرەدى.

ينتەرنەت ماتەريالىندا جانىبەك حان­دى 1643 جىلى قايتىس بولعان  جانە سۇيەگى تۇركىستان قالاسىنداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە جەرلەنگەن دەلىنەدى. بۇل ماتەريالدىڭ ءبىرىنشى بولىگىندەگى جانىبەك حاننىڭ قايتىس بولعان جىلىن ءالى دە بولسا تەرەڭ زەردەلەي ءتۇسۋدى قاجەت ەتەدى. ال ەكىنشى بولىك­تەگى ماتەريالدىڭ اقيقاتىنا شەك كەلتىرۋگە بولمايدى. XVII عاسىردان باستاپ  ەسىمحان جانە ودان كەيىنگى قازاق بيلەۋ­شىلەرىنىڭ قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە جەرلەنە باستاعانى بەلگىلى. ولاي بولسا، جانىبەك حاننىڭ دا كەسەنەدە جەرلەنۋى زاڭدىلىق بولىپ تابىلادى.

جانىبەك حاننىڭ XVII عاسىردىڭ 40-جىلدارىنىڭ باسىنان باستاپ قازاق-جوڭعار قاتىناستارىندا كورىنبەي، تۋعان ءىنىسى جاڭگىر سۇلتاننىڭ وسى قاتىناس­تارداعى بەلسەندىلىگىن مىناداي جاعداي­مەن تۇسىندىرۋگە بولادى. تەك  رەسمي حان­نىڭ ۇزاققا سوزىلعان ناۋقاسىنا باي­لا­نىستى عانا مەملەكەت باسقارۋ ىسىندەگى ەڭ ماڭىزدى باعىت – سىرتقى سايا­سات، ونىڭ ىشىندە جوڭعارلارمەن قا­تىناستار ماسەلەسى حاننىڭ ەڭ سەنىمدى، ءتا­جىريبەلى، قايرات-جىگەرى مول باۋىرى – جاڭگىر سۇلتانعا تاپسىرىلعان دەۋگە بولادى. جوعارىداعى دەرەك مالىمەت­تەرىندە جاڭگىردىڭ  «سۇلتان» اتاعىمەن كەزدەسۋىنىڭ سەبەپتەرىن تەك وسىلاي تۇسىندىرۋگە بولادى.

جانىبەك حاننىڭ ۇرپاقتارى تۋرالى ەشبىر دەرەكتە ايتىلمايدى.

وسىلايشا، جانىبەك حان تۋرالى جو­عا­رىدا ايتىلعان ويىمىزدى قورىتىن­دى­لاي كەلە، مىناداي تۇجىرىمعا كەلەمىز.

ءبىرىنشى، وتاندىق تاريحىمىزدا ۇزاق ۋاقىت بويى دەرەك مالىمەتتەرىنىڭ تاپ­شىلىعىنان ۇمىت قالعان تاريحي تۇلعا – ەسىم حانۇلى جانىبەك حاننىڭ ەل تاريحىندا وزىندىك ورنىن الار ۋاقىتى  جەتتى جانە تاريحي اتقارعان ءرولىن اشىپ كور­سەتۋ باستالدى.

ەكىنشى، جانىبەك حان – قازاق حاندى­عىنىڭ تاريحىندا «جوڭعارلارمەن العاشقى كۇرەستەر كەزەڭى» دەپ اتالاتىن ك­ەزەڭدە ەل بيلەپ، جوڭعار مەملەكەتى قۇرىلعان كۇنىنەن، ولاردىڭ  قازاقتارعا قارسى جاساعان جورىقتارىنا توسقاۋىل­دار ۇيىمداستىرادى، قارسى جورىقتار جاسايدى. جانىبەك حان بۇكىل بيلىك قۇر­عان جىلدارىن جوڭعارلارعا قارسى كۇرەس­تە وتكىزگەن تاريحي تۇلعا بولىپ سانا­لادى.

ءۇشىنشى، ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى وقۋ­لىقتاردا جازىلىپ كەلگەن «ەسىم حاننان كەيىن بيلىككە جاڭگىر حان كەلىپ، ول  1628-1652 جىلدارى حان بولدى» دەگەن تۇجى­رىم­دى وزگەرتىپ، 1628-1646/1647 جىلدارى ەسىم حانۇلى جانىبەك حان بيلىكتە بولعان دەپ وزگەرتۋىمىز قاجەت دەپ سانايمىز.

 

   بەرەكەت كارىباەۆ،

ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى،

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق

ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى،

تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى

سوڭعى جاڭالىقتار