5 جەلتوقسان, 08:14 964 0 رۋحانيات Túrkistan Gazeti

دەگدار

اقپان، قازان رەۆوليۋتسياسىنا دەيىن قالىپتاسقان قازاق ينتەلليگەنتسياسى قوعامنىڭ كوشىن مۇلدە جاڭا ارناعا باستاعان ۇلتتىڭ رۋ­حاني قورمالى، ساياسي كوسەمى رەتىندە تانىلدى. يمپەريانىڭ وكتەمدى­گى­نەن، اياۋسىز ەزگىسىنەن قابىرعاسىن قايىستىر­عان ەلىنىڭ اششى تاعدىرىنا الاڭداپ، ازاتتىق ورناتۋعا، بەيبىت كۇندى مامىراجاي زامان قۇرۋعا ءمۇد­دەلى بولدى.

سول ازاتتىق دەگەن ۇلى اڭ­سار-مۇراتتى جولدا كۇندىز دە، تۇندە دە ۇيقى كورمەي، دامىل تاپپادى. الەۋە­تىن سارقىپ، كۇش-ءجى­گەرىن شى­عاردى. جان-تەرىن سى­عىپ ءجۇرىپ قىز­مەت ەتتى. قا­راڭعى جۇرتىنىڭ نا­مىسىن وياتىپ، رۋحىن اسقاقتاتتى. سون­داي ازات رۋحتىڭ الداسپانى بول­عان جاق­سىلاردىڭ بىرەگەيى – مۇحا­مەد­­جان تىنىشبايۇلى. الاش ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ ورىنبا­سارى، قوقان ۇكىمەتىنىڭ پرەمەر-مي­نيسترى بولعان ءتۇر­كىستاننىڭ وع­لانى، بۇكىل تۇركى دۇنيەسىنىڭ ماق­تانىشى. مۇحا­مەد­­جان تۋرالى از جازىلعان جوق. تۇعىرىنا شىق­قان، ەسىمى ەل-جۇرتقا ەتەنە تانىس تۇلعا.

جەر ءۇشىن بولعان تارتىس

«قازاق» گازەتىنىڭ 1917 جىل­دىڭ 28 قا­زانداعى №247 سانىندا بەلگىلى قايراتكەر مۇحا­مەد­جان تىنىش­بايۇلى­نا «م.تى­نىش­بايۇلى – ءىى گوسدۋما اعزاسى، ين­جەنەر. ساياسات ءىسى­نە جەتىك، حا­لىققا تازا جولمەن قا­شاننان قىز­مەت ەتىپ جۇرگەن ال­دىڭعى قا­تارلى ازامات. مۇحا­مەد­جان قا­زاقتا ءبىر بولسا ءوزى، ەكى بولسا ەكىن­شىسى» دەپ جوعارى باعا بەرگەن ەكەن. اقيقاتىندا، ول حالىققا شىن نيە­تىمەن بەرىلگەن، سانالى عۇمىرىن ۇلتىنا باعىشتاعان جانە جۇمىسى­نىڭ الدى، ەڭ ەرەك­شە ءىسى – قازاقتىڭ جەرى ءۇشىن با­سىن قاتەرگە تىگۋى ەدى.

دەگدار مۇحامەدجان – قازاق­تان شىققان تۇڭعىش تەمىرجول قاتىناستارىنىڭ ينجەنەرى، كور­نەكتى مەملەكەت جانە قوعام قاي­رات­كەرى ءھام الاش ۇلتتىق-تەر­ريتوريالىق اۆتونومياسىن قۇ­رعان جەتەكشى، ۇكىمەت ءتورا­عا­سىنىڭ ورىنباسارى، الاش ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ يدەو­لوگى، ورتالىق ساياسي تۇلعا­سى بولعان، بوستاندىق يدەياسىن تاراتقان ەر. ساياسات ساحناسىنا مۇحامەدجاندى تولعاعى جەتكەن، ماسەلەسى كوپ قازاق ۇلتىنىڭ تاۋ­قىمەتتى ءومىرى، بۇعاۋداعى ءتىرشى­لىگى شىعارعان-دى. ول ساياسات ىسىنە سوناۋ ستۋدەنت كەزىنەن-اق ارالاسىپ، شىرعالاڭ جولعا تۇسكەن. 1905 جىلدىڭ 19 قاراشاسىندا پەتەربوردا اۆتونومياشىلار ودا­عىنىڭ ءى سەزىنە قاتىسىپ، جيىن­دا «قازاقتار جانە ازاتتىق قوز­عالىسى» تۋرالى بايانداما جا­ساپ، رەسەي پاتشالىعىنىڭ بو­داندىعىنداعى حالىقتاردىڭ اۋىر تۇرمىسىن، از حا­لىققا جاساعان وزبىرلىق ساياساتىن اشكەرەلەپ، باتىل سىنايدى. قازاق حالقىنىڭ تارتقان قاسىرە­تىن، مۇڭ-مۇقتاجىن شاعىم ەتىپ، مينيسترلەر كابينەتىنە جولدا­عان. بۇل كەزدە ول نەبارى 3-كۋرس ستۋ­دەنتى بولاتىن. 3-كۋرس ستۋدەنتى بولا ءجۇرىپ، ورىستىڭ اتى شىق­قان دەموكرات، رەۆوليۋتسيو­نەرلەرىنىڭ اۋزىن اشتىرىپ، تاڭ­عالدىرعان قازاق بالاسى دە­مونستراتسيالىق تولقۋلارعا قا­تى­سىپ، ءۇن قوسقانى ءۇشىن وقۋدان شى­عارىلۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. ءبى­راق يمپەراتور ءى الەكساندر اتىن­داعى جول قاتىناستارى ينس­تيتۋتىنىڭ زيالى، ادام تاني ءبى­لەتىن شىن وقىمىستىلارى ستۋ­دەنتتەرىن قورعاپ، وقۋلارىن امان-ەسەن بىتىرۋلەرىنە جاعداي جا­ساعان. سونداي شىن قۇرمەتكە يە بولعان رەۆوليۋتسيونەر ستۋ­دەنت­­تىڭ ءبىرى ءارى كوشباسشىسى – ءبىز­دىڭ مۇحامەدجان. كەيىننەن مۇحامەدجاننىڭ ءوزى ەستەلىك جازبالارىندا مۇنى اسا ءبىر سا­عى­­نىشتى سەزىممەن ەسكە العان ەكەن.

ستۋدەنت تىنىشبايۇلى پات­شالىق بيلىكتىڭ جەر قولدانىسى تۋرالى جۇرگىزىپ وتىرعان يمپەرياليستىك پيعىلداعى «ۋاقىتشا ەرەجە» جوباسىنان ورەسكەل قا­تەلىك تاۋىپ، 125 جانە 129-باپ­­­تارىن قاتتى سىناپ، وعان عى­لىمي تۇرعىدا ءوزىنىڭ ءۋاجىن ايتقان. مىسالى، «... ءبىز قازاقتار ەرتە زاماننان بەرى جەرىمىزدى ءوز مەنشىگىمىز رەتىندە يەلەنىپ كەلدىك. ال ورىس بيلىگىن ەشقانداي دا قان توگۋسىز، ەركىمىزبەن قابىل العاندا ءوزىمىزدىڭ ەڭ قۇنارلى جە­رىمىزدەن ايىرىلىپ، جاسا­لىن­عان زورلىقتار مەن قيانات­تار­دى ءۇنسىز قابىل العان جوق ەدىك. ارامىزعا بەيبىت ءومىر جانە تىنىشتىق كەلەدى، قاۋىپ-قاتەر­دەن قورعانىس تابامىز دەگەن ويدا بولدىق; سوندىقتان دا ءادى­لەت­تىككە ساي قىستاۋلارىمىز، ەگىس­تىكتەرىمىز جانە شابىن­دىق­تا­رىمىز كەلىمسەكتەرگە بەرىلەتىن اۋدانداردىڭ قۇرامىنا مۇلدە كىرمەۋىن تالاپ ەتەمىز» دەپ قازاق دالاسىنداعى جەر ۇلەسىن، قارا­شەكپەندىلەرگە كەتكەن مىڭداعان دەسياتينا جەرلەردى ناقتى دەرەكپەن جازىپ، تالاپ حاتىن ۇيىم­داس­تىرعان. قازاق حاندىعى رەسەي پاتشالىعىمەن جاساسقان كەلى­سىم­شارتىندا جەر بەرۋ تۋرالى جازىلماعانىن ايتىپ، پاتشا­لىق بيلىك ءوز كەلىسىمىنە ءوزى قار­سى جۇمىس ىستەپ وتىرعانىن سى­نا­عان. 6 ميلليون قازاقتىڭ قۇ­قى­عىن قورعاعان ازامات ىشكى ىستەر ءمينيسترى مەن قونىس اۋدارۋشىلار ءمينيسترىنىڭ قابىل­داۋىن­­دا بولىپ، ماسەلەنى شەشۋگە تىرىسقان-دى. رەسمي قابىل­داۋدان سوڭ، «ۋاقىتشا ەرەجەدەگى» جەرگىلىكتى گەنەرال-گۋبەرناتورعا سەنىمسىز كورىنگەن قازاقتاردى  سوتتاۋ، جەر اۋدارتۋ تۋرالى 17- باپ، اسكەري گۋبەرناتوردىڭ باسقارماسىنا حالىق سايلاعان كىسىنى ەمەس، بيلىك ءوزى تاڭداپ ال­عان كىسىنى قويۋ تۋرالى 70-باپ­تىڭ كۇشىن جويۋعا سەبەپكەر بولعان.

مۇحامەدجان تىنىشبايۇلى 1907 جىلى 28 جاسىندا-اق رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنا دەپۋتات رە­تىندە سايلاندى. ماندات بويىن­شا 20 اقپاننان باس­تاپ
ءىى مەملەكەتتىك دۋماداعى ءوز جۇمىسىن باستاعان (قازاق حال­قى­نان شىققان ازاماتتارعا 1905 جىلدىڭ 6 تامىزىنداعى ما­نيفەست بويىنشا مەملەكەتتىك دۋماعا دەپۋتات رەتىندە سايلانۋ قۇقى بەرىلگەن. بۇل جەردە 1905 جىلعى «قارقارالى قۇزىر­حا­تى» قۇجاتىنىڭ ۇلەسى دە بار). ءىى دۋماعا ورال وبلىسىنان زاڭ­گەر باقىتجان قاراتايۇلى، سىرداريا وبلىسىنان تىلەۋلى الدا­بەر­گەنوۆ، استراحاننان باقتى­كەرەي قۇلمان، سەمەيدەن تەمىر­عالي نۇرەكەنوۆ سايلانعان.
دۋمادا دەپۋتات بولعان م.تى­نىش­بايۇلى ءار ءماجىلىس سايىن ستولىپين رەفورماسىن سىناپ، قا­زاقتىڭ جەرى تۋرالى ماسەلە كوتەرىپ وتىرعان. رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆى قورىندا مەملەكەتتىك دۋمانىڭ (1905-1916 ج) قۇجاتتارى تۇگەل ساقتالعان. پلە­نار­لىق وتىرىستار، سەسسيا­دا­عى قاۋلىلار، شىعارعان نورماتيۆتىك زاڭ جوبالارى ءبارى-ءبارى سول قالپىندا قاتتاۋلى تۇر. 1907 جىلدىڭ 24 ساۋىرىندەگى وتى­رىستا دەپۋتات مۇحامەدجان تى­نىشبايۇلى ۇكىمەت باسشىسى ءستولىپيننىڭ اتىنا ساۋال جول­داعان. ساۋالىندا «قازاق­تار­دىڭ جەر ماسەلەسى – ءسوزسىز اسا ماڭىز­دى. ۇكىمەتتىڭ نەنى كوزدەپ وتىر­عانى تۇسىنىكتى: بىرىنشىدەن، قا­زاق­تاردى دەربەس ۇلت رەتىندە جويۋ جانە بۇكىل ولكەنى ورىستاندىرۋ; ەكىنشىدەن، قازاقتاردى قاۋ­قارسىز توبىرعا اينالدىرۋ; ۇشىنشىدەن، ولاردى وزدەرىنىڭ قانى سىڭگەن اتامەكەنىنەن ايىرىپ، سۋسىز شولگە ىسىرىپ، ءولىم قۇشاعىنا ايداۋدى كوزدەيتىن قانقۇيلى، زىميان ساياسات» دەپ وتكىر ماسەلەنى كوتەرىپ، جەر تەڭ­دىگى ءۇشىن كۇرەسكەن. وسى قۇجاتتا م.تىنىشبايۇلىنىڭ ۇلتتىق بولمىسى مەن ءبىتىمى، مىنەزى انىق كورىنىپ تۇر. ۇلت ءۇشىن، جەر ءۇشىن كۇرەس دەگەن وسىنداي-اق بولار! ۇلتشىل ازاماتتىڭ قانىنا ءسىڭ­گەن قاسيەت – وسى. بۇل قاسيەتتى بۇگىنگى شەنەۋنىكتەردەن، اكىم­قارا­لاردان كورە الامىز با؟

جەر ءۇشىن تايتالاس تۋدىرعان دەپۋتات تىنىشبايۇلى 1906 جى­لى ينستيتۋتتى ەرەكشە ۇلگە­رىممەن اياقتاپ، پەتەربوردا تۇ­راق­تايدى. ورىستىڭ ساياسي ينتەلليگەنتسياسىمەن جاقىن ارالاسىپ، سول قالاداعى قازاق وقى­عان­دارىمەن باس قوسىپ، ازاتتىق تۋراسىندا وي الىسقان. انىعىن­دا، بۇل ازاماتتاردى وسكەن، قا­لىپتاسقان ورتاسى تاربيەلەدى. پەتەربوردا 1887-1888 جىلدارى قۇرىلعان قازاق جاستارىنىڭ «جەرلەستەر» ۇيىمى تەك ءبىر-بىرىنە قامقور بولعان مەيىرباندىق توپ قانا ەمەس، ساياسات ماسەلەسى قىزۋ تالقىلانعان ديسكۋسسيا ور­تاسى بولعان-دى. وسى ۇيىم ارقىلى تانىسىپ، تابىسقان قا­زاق بالالارى ءبىرىن-ءبىرى قولداپ، سۇيەپ، دەمەپ وتىردى ءارى ساياسات جولىندا، ەلدىك مۇددە باعىتىندا تاربيەلەپ، اقىل-كەڭەس ايتقان. شەتتەرىنەن العىر، شەتتەرىنەن ۇلتشىل بولعاندارىنىڭ سەبەبى دە سول. دۋماعا سايلانعان كەز كەل­گەن قازاق دەپۋتاتى مۇسىل­مان­دار فراكتسياسى ارقىلى ۇنەمى از ۇلتتاردىڭ ءسوزىن سويلەپ، الىم-سالىقتى ازايتۋ، جەر ماسە­لەسىن شەشۋ تۋرالى كوتەرىپ، شۋ شىعارىپ وتىرعان. قازاق دەپۋ­تات­تارىنىڭ ۇلتتىق مۇددە تۇر­عىسىنان باتىل ماسەلە كو­تەرۋى­نەن سەسكەنگەن بيلىك 1907 جىل­دىڭ 3 ماۋسىمداعى جارلىق بويىنشا قازاقتان دەپۋتات سايلاۋ قۇقىعىن الىپ تاستادى. وسى جارلىقتان سوڭ، ورتالىق بيلىك تاراپىنان ۇلتشىلدىقپەن كۇ­رەس، ۇلتشىلداردى جەر اۋدارتۋ، ساياسي بوداندىق پەن ەزگى باستالدى دا كەتتى...

شەجىرە جازعان ينجەنەر

مۇحامەدجان تىنىشبايۇلى قازاقتان شىققان تەك تۇڭعىش ينجەنەر، دەپۋتات قانا ەمەس، ۇلت تاريحىن جەتىك بىلگەن تاريحشى عالىم بولعان. مۇحامەدجان جاز­عان تاريحي زەرتتەۋلەردىڭ باستى ەرەكشەلىگى – شىنايىلىعىندا جانە مۇحامەد حايدار دۋلاتي، قادىرعالي جالايىر، قۇربان­عالي حاليدي سىندى وزىنە دەيىنگى دالا جۇلدىزدارىنىڭ جازبالارىن دەرەككوز رەتىندە پايدالانىپ جازۋى. «قازاق» ءسوزىنىڭ ەتنونيمى تۋرالى تۇشىمدى وي-تۇجىرىم ايتقان، تورەلەر ينس­تيتۋتىنىڭ ءتۇپ تامىرىن جىلىكتەگەن، التى الاشتىڭ اتالىق تا­بىن، جۇزدىك، رۋلىق ءبولىنىسىن قان جاعىنان، جەر جاعىنان جازىپ كەتكەن موگيكان.

سوۆەت ۇكىمەتى ورناعان سوڭ، قاي­راتكەر تىنىشبايۇلى باسقا دا الاش ساياساتكەرلەرى سىندى وقۋ-اعارتۋ ىسىمەن اينالىسقان. 1923 جىلى تاشكەنتتەگى حالىق اعارتۋ ينستيتۋتىنا وقىتۋشى بولىپ، ستۋدەنتتەرگە الگەبرا، گەوگرا­فيا، فيزيكا، تاريح پانىنەن ءدارىس وقىپتى. ۇستازدىق قىزمە­تىن­دە جۇرگەنىندە تاريح سالاسىنا ەرەكشە ىقىلاسپەن دەن قويىپ، كەلەشەك قامى ءۇشىن كىتاپ جازۋدى نيەت ەتكەن. كۇنى بۇگىن ءبىز­دەر قايتا-قايتا وقىپ، باسشى­لىق­قا ءجيى الاتىن «ماتەريالى ك يستوري كيرگيز-كازاحسكوگو نارودا»، «كيرگيز-كازاحي ۆ XVII ي XVIII ۆەكاح»، «اقتابان شۇبى­رىن­دى» سياقتى ەڭبەكتەرىن جازىپ، قازاق تاريحى، ۇلتتىق گەنەولوگيا سالاسىنىڭ اۋقىمىن كەڭەيتتى.

قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى تۋرالى جازىلعان ماعىنالى ەڭبەك بولىپ سانالاتىن «ماتەريالى ك يستوري كيرگيز-كازاحسكوگو نارودا» زەرتتەۋىندە عالىم قازاقتاردىڭ گەنەولوگياسىنان بولەك، تۋ، دامۋى جانە قازاق حاندىعىنىڭ قالاي قۇرىلعان­دىعى، 1917 جىلعى حالىق سانا­عى­نىڭ كورسەتكىشى دەرەك، پايىممەن بەرىلگەن. ەڭ العاش رەت قا­زاق­تاردىڭ شەتەلدەرگە بوسۋى، قى­تايداعى قانداستار تۋرالى قالام تارتقان. «قازاق» گازەتىنە جاريالانعان پىشپەك، جاركەنت، الماتى، پرجەۆالسك، تۇركىستان ۋەزدەرىنەن 40 مىڭ 250 ءتۇتىن بوسقانىن، ونىڭ 95 200-ءنىڭ قازا تاپقانىن سانامالاپ، سەنىمدى ستاتيستيكالىق مالىمەتپەن جازعانى بار. تۇلعاتانۋ ءۇشىن اسا زور ماڭىزعا يە «مىرزا ەدىگە باتىر. ەرتەدەگى ەدىگە مەن تا­ريحتاعى ەدىگە»، «ابىلاي»، «شىڭ­عىس حان ءھام ونىڭ پاتشالىعى»، «تۇرىكتىڭ ەسكى تاريحى»، «جوشى ۇلىسى»، «جەتىسۋ قازاقتارى» تۋرالى ەڭبەكتەرىن وقىرمانعا ۇسىندى. ءاربىر رۋدان شىققان اتاقتى باتىر، قولباسشىلار مەن بيلەر تۋرالى تاريحي وچەرك جا­زىپ، ولارعا ساياسي تۇرعىدان ءۇل­كەن باعا بەرگەن.

قازاق حالقىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحى تۋرالى قالام تارتىپ، شەجىرە ءتۇزىپ، ۇلتىنىڭ تاريحي سا­ناسىن قالىپتاستىرۋعا بار كۇش-جىگەرىن سالدى. عالىمنىڭ «تۇركسىب جاعىراپياسى» دەگەن قازاق دالاسىنىڭ ايماقتارىنىڭ ەسكى اتاۋلارى، گەوگرافيالىق، گەو­لوگيالىق جانە گەومورفولو­گيا­لىق سيپاتتارى، كليماتتىق جاعدايى جانە جەردى قالاي پايدالانۋ كەرەك، جول قاتىناسىن قا­لاي سالۋ كەرەكتىگى تۋرالى جاز­عان ەڭبەگىن 1937 جىلعى نكۆد-نىڭ تىمىسكىلەرى تاركىلەپ، جوق قىلدى. زور وكىنىش!

تۇركىستان مەن ءسىبىردى ءبىر-ءبىرى­نە جالعاعان، «ايشىلىق الىس جەرلەردى» جاقىنداتقان ەر – وتاربانىڭ دوڭعالاعىنداي ەكپىندى اينالىپ، وت شاشا جانعان قىزىل جالىنعا ورانىپ، اتىلدى دا كەتتى... ول – دەگدار، اقسۇيەك بەك­زات ەدى. بيىل، ءبىرتۋار تۇلعا­نىڭ 140 جىلدىق مەرەيتويى ەدى، اتاۋسىز قالدى.

ەلدوس نۇسىپۇلى

سوڭعى جاڭالىقتار