5 جەلتوقسان, 08:10 2224 0 رۋحانيات اسەل انۋاربەك

قارجاۋباي سارتقوجاۇلى: كوك تۇرىكتەردىڭ اكادەميالىق تاريحى جازىلعان جوق

ەلىمىزدە تۇركى دۇنيەسىن، الەمىن، مادەنيەتىن، دۇنيەتانىمىن شىنايى زەرتتەپ، سول سالانىڭ تۇبىنە تەرەڭ بويلاپ جۇرگەن عالىمدار ساۋساقپەن سانارلىق قانا. سول از عالىمنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – قارجاۋباي سارتقوجاۇلى. تامىرى تەرەڭدە جاتقان تۇركىلەردىڭ تاريحىن جاستاردىڭ ساناسىنا ءسىڭىرىپ، كەيىنگى ۇرپاققا ماڭىزدى مۇرا قالدىرۋدى ماقسات تۇتقان بىتىك تاستىڭ بىلگىرى بۇگىن نەمەن اينالىسۋدا؟ عالىممەن وسى توڭىرەگىندە سۇحباتتاسقان ەدىك.

– قارجاۋباي اعا، اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىن ءوزىڭىزدىڭ ءدال قازىرگى جۇ­مىس­تارىڭىزدان باستاساق. قانداي قۇندى دۇنيەلەردى زەرتتەپ ءجۇرسىز؟

– بۇكىل ءومىرىمدى كوك تۇرىك تاريحىمەن بايلانىستىرىپ كەلە جاتقان اداممىن. سانالى عۇمىرىمدى وسى تاقىرىپتى زەرتتەۋگە ارنادىم. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىرىن­شى كۋرسىنان باستاپ اينالىسقان تاقىرىبىم – وسى. كىشكەنتاي عانا ىزدە­نىس­تەن باستالعان دۇنيەنى بۇگىنگە دەيىن ۇلعايتىپ، تەرەڭدەتىپ، تۇركى تاريحىنىڭ تۇبىنە تەرەڭدەپ بارامىز.

قازىرگى جاعدايدا موڭعوليا جەرىندەگى، شىعىستاعى، سوسىن باتىس جانە ورتالىق قىتايدان تابىلعان كونە تۇركى، ياعني رۋنا (بىتىك) جازۋىمەن تۇرىكتەردىڭ ءوز قولىمەن جازىپ قالدىرعان قۇجاتتارىن اقتارىپ-توڭكەرىپ، زەرتتەۋدى باستاپ كەتتىك. جالپى العاندا، 50 جىلعى ەڭبەگىم وسى تاقىرىپقا ارنالىپ وتىر. سونىڭ جيىنتىعى رەتىندە «ورحون ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تولىق اتلاسى» اتتى 3 تومدىق ەڭبەكتى ازىرلەدىم. سول ەڭبەكتى باسپاعا وتكىزۋگە دايىنداۋدامىز. وسى ايدىڭ سوڭىنا تامان وندىرىستەن شىعادى. بۇل ەڭبەكتىڭ ىشىندە قامتىلعان دۇنيەلەردى ايتىپ ءبىتىرۋ مۇمكىن ەمەس.

بۇگىندە بۇكىل الەمگە ماقتانىپ ايتا الاتىن دۇنيەلەر بار. ءبىرىنشىسى – بابا­لارىمىزدىڭ ءوز قولىمەن تاسقا جازىپ قالدىرعان دۇنيەلەرىن ولاردىڭ ۇر­پاق­تارى – ءوزىمىز زەرتتەپ جاتقان­دى­عىمىز. بۇرىن بىتىك جازۋىن باتىس عالىمدارى زەرتتەگەن. ولار ءبىراز ەڭبەك شىعاردى. رۋنا جازۋىنىڭ العاش كىلتىن تاپقان – ۆ.تومسەن. ودان كەيىن رەسەي تۇركو­لو­گيا­سى­نىڭ اتاسى اتانعان ۆ.رادلوۆ اۋىز تول­تىرىپ ايتارلىقتاي جۇمىس جاسادى. كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ، جاز­با قۇندىلىقتارىنىڭ حرەستوماتيا­سىن شىعارعان س.مالوۆتىڭ دا ەڭبەگىن جوققا شىعارا المايمىز. قازاق عالىم­دارى اراسىنان العاش قولعا العان عۇباي­دوللا ايداروۆ دەگەن اقساقال بولدى. ودان كەيىن التاي امانجولوۆ سىندى عالىمدار زەرتتەدى. بىراق ول كىسىلەر بۇل قۇندىلىقتارمەن قولما-قول جۇمىس جاساپ كورمەگەن. تەك ورىس عالىم­دا­رى­نىڭ ەڭبەكتەرىن پايدالانا وتىرىپ زەرت­تەدى.

ال ءبىز ول قۇندىلىقتاردى بالا كە­زى­مىزدەن قولىمىزعا ۇستاپ، كورىپ وستىك. كەيىن ءوزىمىز تۇپنۇسقادان وقىپ، ەندى، مىنە، جاڭا تۇرعىدا حالىققا ۇسىنىپ وتىرمىز. نەگە جاڭا تۇرعىدا ۇسىندىق دەپ ايتىپ وتىرمىن؟ بىرىنشىدەن، كونە تۇركى جازۋىنىڭ ءالفاۆيتىن ءبىلۋ ءبىر ءبو­لەك، ونى وقۋ ءبىر بولەك. ال ەندى ونىڭ تە­رەڭ ماعىناسىنا بارۋ، مازمۇنىن اشۋ ءبىر بولەك اڭگىمە. ماعىناسىن ءبىلىپ، ماز­مۇنىن ايشىقتاۋ ءۇشىن سول داۋىردەگى، وسى­دان 1300-2000 جىل بۇرىنعى اتا-با­با­لارىمىزدىڭ دۇنيەتانىمىن، ولار­دىڭ دۇنيەنى، ورتانى جانە قوعامدى ءتۇ­سىنۋىن، سول قوعامعا بايلانىستى پسيحولوگياسىن، قوعامداعى ارەكەتىن، كوزقارا­سىن، فيلوسوفياسىن ءتۇسىنۋ كەرەك. ءبىز كوك تۇرىكتەردىڭ دۇنيەتانىمىن كوپ زەرت­تەدىك. سوسىن، 1300-2000 جىل بۇرىن­عى پالەوەتنوگرافياسىن (كونە سالت- ­داستۇر) زەرتتەپ-زەردەلەۋگە بار ۋاقى­تى­مىز­دى جۇمسادىق. ءبىزدىڭ كوپ ۋاقىتىمىز پالەوەتنوگرافيانى ءتۇسىنۋ، سونى قا­لىپ­قا كەلتىرۋگە جۇمسالدى. ولاردىڭ سالت-ءداستۇرىن مەڭگەرۋ ارقىلى كونە ءتۇر­كى جازۋىنىڭ ماعىناسىن اشۋعا با­رى­مىزدى سالدىق. وعان ءبىزدىڭ قولىمىز جەتتى.

بىزگە دەيىنگى ۆ.رادلوۆ، س.مالوۆ سەكىلدى عالىمدار «موڭعوليا جەرىندەگى ورحون ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءتىلى – ۇيعىر ءتىلى» دەپ تۇجىرىم جاساعان. ال ءبىز ۇيعىر ءتىلى ەمەس ەكەنىن دالەلدەدىك. بۇل – قىپشاق ءتى­لىمەن جازىلعان مۇرا. قىپشاق ءتىل تو­بى­نا جاتاتىن كىمدەر؟ ولار – بۇگىنگى تا­تارلار، باشقۇرتتار، قازاقتار، قارا­قال­پاقتار، قاراشايلار. بۇل – ءبىزدىڭ با­با ءتىلىمىز. عىلىمدا «ج» جانە «ي» ءتىلدى دەپ ەكى توپقا ءبولىپ قاراستىرادى. «ي» ءتىل­دىلەرگە ۇيعىرلار مەن وعىز (بۇگىنگى تۇرىكتەر) جانە وزبەكتەر كىرەدى. «ج» تىلدىلەر دەگەنىمىز قىپشاق تىلدىلەر. ال ورحون ەسكەرتكىشى – قىپشاق تىلىندە جازىلعان مۇرا. سوندىقتان ول ءبىزدىڭ اتا-بابامىزدىڭ قالدىرعان دۇنيەسى ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك.

بۇل رەتتە اتاپ ايتاتىن تاعى ءبىر ءۇل­كەن دۇنيە بار. سول داۋىردە ءومىر سۇرگەن تاي­پالارعا بايلانىستى. سونداعى جازبا ەسكەرتكىشتەرىندە، قىتاي دەرەكتەرىندە ساقتالعان تايپالاردىڭ اتاۋى بۇگىنگى قازاق حالقىندا تولىق ساقتالعان. مىسالى، ەۋروپا، ونىڭ ىشىندە ورىس عا­لىمدارى «ول كەزدەگى نايماندار بۇگىنگى نايمان ەمەس»، «ول كەزدەگى كەرەيلەر بۇگىنگى كەرەي ەمەس»، «ول كەزدەگى دۋلاتتار بۇگىنگى دۋلات ەمەس»، «ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە ەشقانداي قاتىسى جوق» دەگەن تۇجىرىم ۇسىنعان. ەگەر ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە قاتىسى بولماسا، نەگە اتا-باباسىنىڭ اتىن، تايپاسىنىڭ اتىن ساقتاپ قالدى؟ جانە قالايشا ولاردىڭ سالت-ءداستۇرى بىزبەن بىردەي بولادى؟ ماسەلەن، قازاقتا ۇلكەن، سىيلى قوناققا باس تارتاتىن ءداس­تۇر بار. بۇل ءداستۇر ساق، عۇن، كوك ءتۇ­رىك داۋىرىندە دە، ودان كەيىنگى جوشى، قىپ­شاق داۋىرىندە دە، قازاق حاندىعىندا دا بولعان. باس تارتۋ ءداستۇرىنىڭ ءححى عاسىرعا دەيىن جالعاسىپ، ساقتالىپ كەلە جات­قانىن قالاي تۇسىندىرەمىز؟ وسى ءتا­رىزدەس جۇزدەگەن سالت-ءداستۇرىمىز، ىرىم-جىرىمدارىمىز ۇقساس، سوندىق­تان بۇل ءبىزدىڭ بابا تايپامىز دەپ سەنىمدى تۇردە ايتا الامىز. ولاردىڭ ءتىلى دە – ءبىزدىڭ بابا ءتىلىمىز.

– ءسوز بولىپ وتىرعان كونە تۇرىك جاز­ۋىن تۇپنۇسقادان وقيتىندار سا­نى كوپ ەمەس. ءسىز – سولاردىڭ ءبىرى­سىز...

– راس، ولاردىڭ سانى ساۋساقپەن سانارلىق قانا. تۇپنۇسقادان وقيتىن 5-6 عانا ادام بار. تۇركيادا تەكين دەگەن اتامىز بولعان، قازىر قايتىس بولىپ كەتتى. ونىڭ سەرتكايا دەيتىن شاكىرتى بار. سوڭعى كەزدە ءبىرلى-جارىم جاس ماماندار شىعىپ ءجۇر. بىراق ولار ءماتىندى وقيدى دا، دۇنيەتانىمىنا تەرەڭدەي المايدى. ويتكەنى ولار ەۋروپالىق جۇيەگە ءتۇسىپ كەتكەن. ءبىز سول كونە داۋىردەگى كوك تۇرىكتەردىڭ ءومىر سالتىن جالعاستىرىپ كەلە جاتقان حالىقپىز. قىل اياعى جەيتىن قۇرتىمىز، كيەتىن كيىمىمىزدەن باس­تاپ، ۇستاناتىن سالت-داستۇرىمىزگە دەيىن سول قالپىندا ساقتالىپ كەلدى. ال بۇگىنگى تۇركيا تۇرىكتەرىندە بۇل ۇمىتىلىپ قالدى. سوندىقتان ولار ماتىندەردى اۋدارعان كەزدە كوپ قاتە جىبەرەدى. وسى جاعىنان ءبىزدىڭ ۇپايىمىز ارتىق بولىپ تۇر. وسىنداي جاعدايلاردى ەسكەرە كەلە، «اناۋ ءارپىن تانيدى ەكەن»، «اناۋ اۋدارادى ەكەن» دەگەنگە سەنە بەرۋگە بولمايدى. ءما­سەلە جازبالاردىڭ ارعى جاعىندا، ءتۇپ­كى ءمان-مازمۇنىندا جاتىر. سون­دىق­تان دا كوك تۇرىكتىڭ عىلىمي تاريحىن جازۋ بۇيىرىپ تۇر. بۇگىنگە دەيىن الەمدە كوك تۇرىكتەردىڭ اكادەميالىق تاريحى جازىلعان جوق. ءبىز وسىنى جازۋعا نيەتتەنىپ وتىرمىز. تەك ۇكىمەت تاراپىنان جو­بالاردى بەكىتىپ بەرسە بولعانى. ءوت­كەن جىلى جوبامىزدى ۇسىندىق. جوبامىز ءوتتى، جوعارى باعا الدى. بىراق اقشا ءبو­لىنگەن جوق. اقشا جەڭ ۇشىمەن جا­ل­عاسىپ باسقا جاققا كەتتى.

قازاقستاندا بەكىتىلگەن زاڭ بولعانى­مەن، جۇمىس اعايىنگەرشىلىكپەن بىتەدى. زاڭدى ادەمىلەپ جازىپ قويعانبىز، بىراق جۇمىسقا كەلگەندە ونى ىسىرىپ قويامىز. ءسويتىپ، زاڭ قاعاز جۇزىندە قالادى دا، ءىس تانىس-تامىرمەن شەشىلەدى. وسىلايشا، بەي-بەرەكەتسىزدىككە بوي الدىردىق. ەڭ­بەگىمىز دۇرىس باعالانسا، ويىمىز­دا­عى­نىڭ ءبارىن بەرىپ كەتۋگە دايىنبىز. جوبا دايىن، تەك ونى قارجىلاندىرۋ كەرەك. ءبىز كوپ ءومىر سۇرە المايمىز. قازىر 72-دەن 73-كە كەتىپ بارا جاتىرمىن. ءتىپتى، «مىق­تىمىن» دەگەننىڭ وزىندە 80-گە دەيىن جۇمىس جاساي الۋىم مۇمكىن. ودان كەيىن مەنىڭ پوتەنتسيالىم كەميدى. قۋا­تىم دا ازايادى. ءال-قۋاتىم ازايعاسىن قا­لامدى قالاي ۇستايمىن، كومپيۋتەرمەن قالاي جۇمىس جۇرگىزەمىن؟ قولى­مىز­دان كەلىپ تۇرعان كەزدە ۇكىمەت ءبىزدى پاي­دالانۋ كەرەك، وسى جاعىن ويلانۋ كە­رەك. ال سىزدەر سەكىلدى جۋرناليستەر وسى ماسەلەنى كوبىرەك كوتەرۋى قاجەت.

– تاسقا جازىلعان جازۋلار ءتوڭى­رە­گىندە دە سان ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلادى. شىن مانىندە، قالاي جازىل­عان؟ قانداي ءادىس قولدانىلعان؟

– ەسكەرتكىشتەگى جازۋلار استىنان باس­تاپ وڭنان سولعا قاراي جازعان. ال ەندى «تاسقا قالاي جازدى؟» دەگەن ساۋالعا ويىسساق. جازبالار كوبىندە گرانيت تاس­قا جازىلعان. الايدا گرانيت تاستى قو­لىڭىزعا قاشاۋ الىپ ۇراتىن بولساڭىز ونىڭ جىگى اجىرايدى دا، ەشقانداي ءارىپ تۇسپەيدى. مۇنداي ساتتە اتا-بابامىز نە پايدالانعان؟ ولار قىشقىل تارىزدەس ەرىتىندىنىڭ كومەگىنە جۇگىنگەن. ول ەرىتىندى تابيعاتتا دايىن تۇر. ونى قازاقتار «توتيايىن» دەيدى. ماسەلەن، مىنا التاي تاۋىندا ءبىر جارتاس تۇر، جارتاستىڭ ورتاسىن تەسكەن. ءسىز باراسىز دا، سول جەردەن تو­تيايىندى سالىپ الاسىز. قولعاپپەن الۋ مىندەتتى، ايتپەسە، قولدى كۇيدىرىپ جىبەرەدى. سول توتيايىندى ۇن سەكىلدى ابدەن ۇساقتاپ ۇگىتىپ العاننان كەيىن سۋعا ەزەدى دە، قىلاۋىشپەن (قازىر قىل­قالام دەپ ءجۇر) تاسقا جازىپ شىعادى. الگى قىشقىل تيگەن جەر تاستى ويىپ، قۇمدانىپ كەتەدى. قۇمدانعان سىزىق بويىمەن قاشاۋ تۇزىمەن ۇگىتىپ ءارىپ كەس­كىندەرىن قاشاپ تۇسىرەسىز. ءسويتىپ، جازۋ ساقتالىپ قالا بەرەدى.

– ءوزىڭىزدىڭ مۇرىندىق بولۋىڭىز­­بەن ۋنيۆەرسيتەتتەن اشىلعان «جازۋ تاريحى» مۋزەيىندەگى قۇندى ءجا­دى­گەرلەردىڭ ءبارىن موڭعوليادان اكەل­گە­نىڭىزدى بىلەمىز. مۇنداي مۇرا­لار­دى ءبىزدىڭ ەلدەن ىزدەدىڭىزدەر مە؟ الدە تابىلمادى ما؟

– ءوز تەرريتوريامىزدا ءبىرلى-جارىم ماي­دا جازۋلار بار. وتىزعا جۋىعى تا­بىلعان. ولاردىڭ ءبارى ءبىر جول نەمەسە ءبىر-ەكى ءسوز عانا. ماسەلەن، جامبىلداعى تا­لاس وزەنىنىڭ بويىندا ۇلكەن ۇستىن (ستەل­لا) بولعان. ونىڭ استىنداعى ىرگەتاسى – باقاتاس. ۇستىننىڭ سۋرەتى بول­عانىمەن، ءوزى ساقتالماعان. 1891 جىل­دارى فينليانديا عالىمى گەيكەل كورىپ، فوتوعا تۇسىرگەن.

جالپى، كوك تۇرىك داۋىرىندەگى ەسكەرت­كىش­تەر قازاق جەرىندە وتە كوپ بولعان. ونىڭ ءبارى ساقتالمادى. وعان نە سەبەپ؟ ەڭ اۋەلى بىزگە مۇسىلمان ءدىنى كەلگەن كەز­دە ەكى ءدىن (مۇسىلمان جانە ءتاڭىر ءدىنى) ارا­سىندا يدەولوگيالىق سوعىس جۇرگەن. ەگەر الگىندەي ءزاۋلىم فۋندامەنتالدى ۇستىندار تۇراتىن بولسا، حالىق مۇسىلماننىڭ قاعيدالارىنا سەنە مە؟

ال تاڭىرلىك ءدىن دەگەن قانداي؟ ءتاڭىر­لىك ءدىن – تابيعاتپەن ۇشتاسقان ءدىن. ءتاڭىر­لىك ءدىننىڭ تۇبىنە تەرەڭدەپ قاراي­تىن بولساڭىز، اسپاننان تۇسكەن كۇننىڭ نۇرى مەن جەردىڭ قۋاتى ارقىلى ءتىرى ورگانيزم قالىپتى ءومىر سۇرەدى. ياعني، تابيعاتتىڭ ۇيىسۋى، ءبىر-بىرىنە اسەرى ارقىلى تۇسىندىرەدى. تاڭىرلىك ءدىنى دەگە­نىڭىز بۇگىنگى ءبىزدىڭ ۇنەمى ايتاتىن ەكولوگيا ماسەلەسى. ول زاماندا تازا ءومىردى تابيعي ۇدەرىسى ءسوز ەتىپ وتىرعان ادام، فيلوسوفيالىق قاعيدات بويىنشا ايتىلاتىن اڭگىمەگە سەنە مە؟ سەنبەيدى، ارينە. سودان مۇسىلمان جانە تاڭىرلىك ءدىننىڭ ورتاسىندا يدەولوگيالىق سوعىس جۇرگەن. ءدال وسى كەزەڭدە ءبىزدىڭ كوپ دۇنيەمىزدى قۇرتقان. ارتىنان ورىس يمپەرياليس­تەرى كەلگەندە تاعى ءبىرازىنان ايىرىل­دىق. ودان كەيىن سوتسياليزم ورنادى دا، تالاي جادىگەر كوزدەن عايىپ بولدى. ءۇش رەتكى توپالاڭنىڭ كەسىرىنەن ءبىزدىڭ كوپ قۇندىلىقتارىمىز ساقتالماي قالدى.

ال موڭعوليا جەرىندە مۇنداي مۇرا­لاردىڭ ءبارى ساقتالىپ قالعان. موڭعول جەرىندە بۋدديزم ءدىنى ورىن تەپتى. بۋدديزمدە «قۇداي قايسى؟» دەگەندە ءمۇسىندى كور­سەتەدى. ءمۇسىندى كونە تۇرىكشە «اڭىر­تاس» دەپ اتاعان. «ءمۇسىن» دەگەن پارسىنىڭ ءسوزى، ءبىزدىڭ ءسوزىمىز ەمەس. ءبىزدىڭ اتا-بابامىزدىڭ ءسوزى – اڭىرتاس. بۋددا ءدىنى بويىنشا، موڭعول جەرىندەگى توزىپ كەتكەن كوك تۇرىكتەردىڭ قالىڭ اڭىرتاستارى بۋددا قۇندىلىعىنىڭ ءبىر ءتۇرى دەپ با­عالانىپ، سوعان تابىنعان. موينىنا قا­دىق ءىلىپ، الدىنا اس قويىپ، اۋزىنا قۇي­رىق ماي جاعىپ قورعاعان. ويتكەنى موڭعولدار ءۇشىن ءمۇسىن تاس دەگەنىڭىز قا­سيەتتى دۇنيە. «عاسىرلار تەرەڭىنەن بەرى ساقتالعان دۇنيە، بۇعان تيمەڭدەر» دەپ ادامداردى جولاتپاعان.

ولار الگىندە ايتقانداي، حالىقتى گۋمانيزمگە دايىنداعىسى كەلگەن عوي. يسلام ءدىنىنىڭ دە گۋمانيزمى مىقتى. ادام «ادام» اتىن ساقتاپ قالۋعا، پارا­ساتتىلىق پەن ىنتىماقتى، يگىلىك پەن قامقورلىقتى، كىشىلىك پەن كىسىلىكتى، تازالىق پەن ءتارتىپتى ساقتاۋعا بايلانىس­تى مىڭداعان عاجايىپ ونەگەلەرى ۇرپاق تاربيەسىنە ۇلگى بارلىق قاسيەتتى قاعيدا­لار ۇلتىمىزدىڭ ۇستىنىنا اينالدى. سوندىقتان دا ادال ءدىنىمىزدىڭ الدىندا قارىزدارمىز. بىراق جوعارىداعىداي جاعداي بار.

موڭعولدار ءبىزدىڭ تاريحي دۇنيەلەرى­مىز­گە كوپ تيىسكەن جوق. بۋددا ءدىنى مەن مۇ­سىل­مان ءدىنى اراسىندا ۇلكەن شايقاس­تار ءجۇردى. سودان كوپ ءمۇسىن تاستاردىڭ باسىن الىپ تاستاعان. نەگە دەسەڭىز، موڭ­عولدار مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن حالىق قوي. «ءمۇسىن باسىمەن تۇرا­تىن بولسا، جۇت شاقىرادى، ىندەت شا­قىرادى، سوندىقتان بۇلاردىڭ باسىن الۋ كەرەك» دەپ ءبارىنىڭ باسىن الىپ تاستاپ وتىرعان. كەۋدەسىنەن تومەن قاراي ساقتالعان. اراسىندا باسىمەن ءبۇتىن تۇرعاندار دا بار. ول باتىس ايماقتا نەمەسە التاي جاعىندا. بۇل جەرلەرگە بۋدديزم كەلە قويماعان. ال ورتالىق موڭعوليادا ءبارىنىڭ باسىن قاعىپ تاستاعان. ويتكەنى مۇندا بۋدديزم وتە قاتتى وركەندەگەن. سونداي-اق موڭعول دالاسىندا جەراستىندا ساقتالعان دۇنيەلەر دە مول. سوندىقتان بىزگە ءالى كوپ جۇمىس جاساۋ كەرەك.

– ءالى دە سىرى اشىلماعان قۇندى جادىگەرلەرىمىز كوپ بولسا، ونى جا­رىق­قا شىعارۋعا نە كەدەرگى؟

– قازىر ءبىزدىڭ موڭعولدارمەن بايلانىسىمىز جاقسى. بىراق بىزدە جۇمىستى ءارى قاراي الىپ كەتۋگە نيەت جوق. شەنەۋ­نىكتەر بۇل تۋرالى ءتىپتى دە ويلامايدى. ۇلتتىڭ رۋحاني دۇنيەسى ءۇشىن نيەت ەتپەيدى. ەلباسى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باع­دارلاماسىن ۇسىنىپ، «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىن ازىرلەدى. ءبارى اتتانداپ جۇگىرىپ الدى دا، ەندى ءبا­رىن جاساپ تاستاعانداي، ءبارى قو­لى­مىزدان كەلگەندەي ەنتىگىپ وتىرمىز. شىن مانىندە، ءبارى شالاجانسار جاسالدى. وسىلايشا، ءوز-ءوزىمىزدى الداپ ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز. نەگە؟ ويتكەنى بىزدە ۇلتقا دە­گەن نيەت تىم بوساڭ.

كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا 70 جىل بويى «ين­تەرناتسيوناليزم» دەپ شاپقىلادىق. سوڭعى 30 جىل بويى «ۇلتتار دوستىعى» دەپ ۇرانداتىپ ءجۇرمىز. ال ءوزىمىزدى ءيتتىڭ ەتىنەن جەك كورەمىز. قازىر بىرەۋدىڭ رۋىن جامانداساڭ، بەتىڭنەن الىپ، توسىڭە شابادى. ال قازاقتى جامانداي باستاساڭ، قول سوعادى. مەن رۋلىق، تايپالىق جۇيە­گە قارسى ەمەسپىن. بۇل دەگەنىڭىز ءبيوا­لەۋ­مەتتىك جۇيە. قازاقتىڭ يممۋنيتەتى. سول يممۋنيتەتتى شەگىنەن اسىرماي پايدالانا بىلسەك ۇلتتى ۇيىستىرا الامىز. ەندى نە ىستەۋىمىز كەرەك؟ ەڭ اۋەلى، اتا-باباڭ جا­ساپ كەتكەن دۇنيەنى، ۇرپاعىنا مۇرا ەتىپ قالدىرعان جادىگەرلەردى زەرتتەۋ كەرەك. سونى جارىققا شىعارۋ كەرەك. سونى كارى-جاس دەمەي ساناعا ءسىڭىرۋ كەرەك. سوندا عانا ءبىز ۇلتشىل بولامىز.

بيلىك تە، حالىق تا ءوز ۇلتى، ءوزىنىڭ ءبىر ۇلى (قىزى)نىڭ تاعدىرى ءۇشىن كۇرەسۋى كەرەك. بۇل ءوزىنىڭ پارىزى ەكەنىن ءتۇيسىنۋى كەرەك. سوندا عانا ءبىز ۇلتشىل بولا الامىز، سوندا عانا ءبىز العا قادام باسامىز. قازاق ۇلتشىل بوپ ەشكىمنىڭ باسىن جارىپ، كوزىن شىعارمايدى، تەك ءوزىن سۇيەتىن، ءوزىن-ءوزى سىيلايتىن دارەجەگە كەلەدى. بىراق ونداي دارەجەگە جەتۋ ءۇشىن ءبىز­گە ءالى 50-70 جىل كەرەك-اۋ.

– ءسىز ەرتە ورتا عاسىرداعى كوك ءتۇ­رىكتەردىڭ سالت-ءداستۇرى قازاق حال­قىن­دا مول ساقتالعانى تۋرالى ايت­تىڭىز. وسى جونىندە ناقتىراق ايتىپ وتسەڭىز؟

– تال بەسىكتەن جەر بەسىككە دەيىنگى ءومى­رىمىزدە كوك تۇرىكتەردىڭ سالت-ءداستۇرى قازاق حالقىندا جاقسى ساقتالعان. مىسالى، دۇنيەدەن وتكەن ادامدى جەرلەگەندە باسىنا جاستىق قويۋ سالتى بايىرعى تۇرىكتەر مەن قازاقتاردا بىردەي. ءمۇر­دەنى ورنالاستىراتىن جەردى سىزىپ العان سوڭ العاش رەت كۇرەك نەمەسە تەسەگە شىم، توپىراق نە تاس ىلىنسە سونى بولەك الىپ قويادى دا، مۇردەنىڭ جاستىعى رە­تىندە باسىنىڭ استىنا توسەيدى. اقىمداپ قويۋ ءادىسى دە كوك تۇرىكتەر مەن قازاقتاردا ءبىر­دەي. مۇردەنى ۇيدەن الىپ شىققاندا قا­زان جاقتاعى (سولتۇستىك جاقتاعى) ايەل­دەر تاراپىنان جوقتاۋ ايتىلادى. وسى ءداستۇر كۇلتەگىن ۇستىنىندا ساق­تال­عان.

ال قاۋىپ-قاتەرگە ۇشىراۋ وقيعاسىن قا­زاقتار «ۇشىق بولدى» دەيدى. دونگوين-شيرە ۇستىنىندا ءىى كوك تۇرىك قاعاناتى قۇلاپ، وردادان قۋىلعانىن «ۇشىق بولدى» دەپ زار ەڭىرەپ جازىپ كەتكەن، ت.س.س. ونداعان مىسالداردى ايتۋعا بولادى. اتاۋ­لار تۋرالى ءسوز ەتەتىن بولساق، ەل (مەم­لەكەت), ءتور (بيلىك), تۇرعاق (جاساق),  ماڭگىتاس (ەسكەرتكىش), اڭىرتاس ء(مۇسىن) وردا، الاش، ۇرىق (ۇرۇ) ونداعان لەكسيكونداردى تىزۋگە بولادى. تايپالار مەن تايپالىق وداقتار تۋرالى ءسوز ەتسەك: ءۇش تۋلى قىپشاق، ءالىم، چىگىل، شەكتى، بەرىش، جەتىرۋ، تازدار، ساقتار، تو­عىز وعۋز (كەرەي), سەگىز-وعۋز (نايمان), تو­عىز-اباكۋ (توعىز اباق), باسمىل (ار­عىن), قارلۋق­تار، ت.س.س. ونداعان تايپالار تۋرالى ءسوز ەتۋگە بولادى.

– ءدال بۇگىنگى كۇنى قازاق قوعامىن­دا لاتىن الىپبيىنە اۋىسۋ اسا وزەكتى ماسەلە بولىپ تۇر. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، نە نارسەگە باسا ءمان بەرۋ قاجەت؟

– لاتىن ءالىپبيىن ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋ­تى ابدەن بىلىقتىردى. 1969 جىلى سانكت-پەتەربوردان «تۇرىك ءتىلىنىڭ سوزدىگى» دەگەن كىتاپ شىققان. سوندا ءبىزدىڭ ءتىلىمىزدىڭ فو­نەتيكاسىنا ساي لاتىن ءالفاۆيتىن ەن­گىزگەن. سونىڭ ءبىرلى-جارىم ءارپىن عانا ءوز­گەرتىپ، الا سالۋ كەرەك ەدى. ال ءبىز قايت­تىك؟ ءبىز ونىڭ ورنىنا «جاڭا امەريكا» اشپاقشى بولدىق. ولار «امەريكانى» قايتا اشۋى كەرەك، اتاق الۋى كەرەك. بۇل تا­عى دا ۇلتىنا جانى اشىماستىق.

بىزدە «ۋ»، «ۇ» دەيتىن دىبىستار بار. ەكەۋى ەكى ءتۇرلى دىبىس. سونىڭ ءبىرىن «w» تاڭ­باسىمەن الا سالۋعا بولار ەدى. ونىمەن توقتاماي «ى» دىبىسىن «ۋ»-مەن بەرگەن. ال ءبىزدىڭ ماماندار ونىمەن قوسا اپوستروف دەگەندى شىعاردى. ءبىرىنشى سىنىپتىڭ بالاسىنا قازىرگى لاتىن ءالىپبيىن اپارساڭ، ول بالا ءبىر جىل ىشىندە ساۋات اشا المايدى. باسى قاتىپ كەتە­دى، شاتاسادى. وسىنىڭ كەسىرىنەن قازاق حالقىن ساۋاتسىزدىققا باستايىن دەپ وتىر. بالالاردى وسىلاي تاربيەلەگەلى وتىرمىز.

ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا مىقتى عا­لىم­دار وتىر. بىراق باسشىلىعى ولار­دىڭ ءسوزىن تىڭداعان جوق. ۇسىنعان جۇ­مىستارىن بەكىتپەدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ لاتىن ءالىپ­بيىنە قاتىستى ەسكەرتۋ جاساعانى جاي­دان-جاي ەمەس. ەندى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى ساۋاتتى مامانداردىڭ سوزىنە قۇ­لاق ءتۇرۋى كەرەك. 3-4 ءارىپتى عانا تۇزەتە سال­سا، ماسەلە شەشىلەدى. تەك الگىندەي اتاق قۋعان، ءوزىن كورسەتكىسى كەلەتىندەردەن قاشۋ كەرەك. ولار ەلدىڭ كوسەگەسىن كو­گەرتپەيدى. قازاقتى العا باستامايدى. ۋاقىت ءوتىپ بارادى. ويلانۋىمىز كەرەك!

– سۇحباتىڭىزعا راقمەت!

 

سۇحباتتاسقان

اسەل انۋاربەك

سوڭعى جاڭالىقتار