14 قاراشا, 11:21 476 0 رۋحانيات انار لەپەسوۆا

قايتا ورالعان قايراتكەر

1938 جىلعى 11 قازاندا سەيدازىم قادىرباي اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. ۇكىم 17 قازاندا ساعات 14.00-دە ورىن­دالعان. سۇيەگى ۆورونەجدەگى قۋعىن-سۇرگىن قۇربان­دارى­نىڭ زيراتىنا جەرلەنىپتى. «حالىق جاۋى» دەپ اتىلعان سەي­دازىم قادىرباي ءوز زامانىنىڭ اتى شىققان بەلگىلى زاڭگەرى ەدى. 1905–1920 جىلدارى الاش ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ سا­پىندا بولعان قازاق وقىعانى. سوۆەت ۇكىمەتى قىسىممەن ور­ناعاندا، سول بولشەۆيكتىك جۇيەنىڭ راقىمشىلىعىن  (ام­نيستيا) الىپ، سوت ءىسى، قۇقىق سالاسىندا قىزمەت ەتكەن ازامات بو­ل­­اتىن. شىراعى ەرتە سونگەن تۇلعا.

***

...1905 جىل. جاڭا ىقىلىم كەل­­گەن ميزامكوك. قىر قازاعى­نىڭ وقى­عاندارى تەڭدىك ىزدەپ، بۇكىلر­ەسەيلىك تولقۋعا ءۇن قوس­قان، تىلەك كۇش­تى، ءۇمىت زور بولعان كۇن­دەردىڭ با­سى. «وقى، ىزدەن! بەت­بۇرىس!» دەپ ەۋ­روپانىڭ ال­دىڭ­عى قاتارلى ەلدە­رىنە ەلىكتەپ، عىلىم-ءبىلىم جولىنا تۇسكەن بوستاندىق جارشىلارى – جا­ڭا باعدارلاما، ۇلتتىق ءجون-جو­سىق دايار­لاعان. ول –  «الاش» جو­سى­عى. «كە­رەگەمىز – اعاش، ۇرانى- مىز – الاش!» دەپ وقىعانداردىڭ ات­قا قون­عان شاعى. ۇلتتىق سانا بۇل­­­قىن­عان، ساياسي بەلسەندىلىك كۇ­­شەيگەن. ۇيقىداعى جۇرتىن ويات­قان، قۇل­دىقتاعى ەلىن ءجى­گەر­لەن­دىرگەن. ءالي­حان ءبو­كەي­حان باس­تاعان، احمەت باي­تۇرسىنۇلى مەن مىرجاقىپ دۋ­لاتۇلى تۇعى­رىن ۇستاعان ۇلتتىق ويانۋدىڭ نە­گىزگى رەفورماسى – دەربەس مەملە­كەت قۇرۋعا مىندەتتەلدى. الاش قوزعالىسى ەرتەگى كەيىپكەرلەرى ەرتوستىك پەن تولاعايداي تەز ەسەيىپ، تەز ءوستى. پىكىر قاي­شى­لى­عى، وي قايشىلىعى دا تۋىن- ­د­ادى. ارىستار ءبىر-بىرىمەن «اي­قاپ»، «قازاق» باسىلىم­دارى­نىڭ بەتتەرىندە وي جارىستىرىپ، ءسوز تالاستىردى. الاش قايراتكەرلەرى مامىراجاي زامان تۋسا، قازاق ەلىن  جاپونيا سياقتى دامىتۋدى ماقسات ەتتى. قوعامنىڭ جاڭ­عىرۋىن، وقۋ، عىلىم-ءبىلىمنىڭ سال­تانات قۇرۋىن تىلەدى. اينالاسى ون-ون بەس جىلدا ەلدىڭ دامۋ قار­قىنىن باتىس ەلدەرىمەن تەڭەس­تىرەردەي اۋقىمدى جوسپار قۇر­ىپ، وزدەرىنىڭ الەۋەتتەرىن قا­راڭعى جۇرتىنىڭ كەلەشەگىنە ار­نادى. بۇل دەگەنىڭىز – قۇرعاق قيال ەمەس، ابدەن ءپىسىپ جەتىلگەن ۇلت­تىق ستراتەگيا ەدى.

بىراق...  بىراق تاعدىردىڭ جازۋى باسقاشا بولدى. ءى جاھان  سو­عىسىنىڭ ارتىنان ىلە-شالا رەۆوليۋتسيا باستالدى دا، ءىى نيكولاي پاتشا تاقتان قۇلادى. ىدىراپ توزعان رەسەي يمپەرياسىنىڭ تاق مۇراگەرى بولىپ، بيلىككە قى­زىلدار ورنىقتى. سوسىن ۇزاققا سوزىلعان قاسىرەتتى بولشەۆيكتىك-سوتسياليستىك رەفورمالار باستالدى. سوۆەتتىك يدەولو­گيانىڭ قاسىرەتىن ءالى كۇنگە دەيىن تارتىپ كەلە جاتساق، سونىڭ ءبارى 1921–1991 جىلدار ارالىعىن­داعى ۇلتسىزداندىرۋ ساياساتىنان تۋ­عان-دى. قانتوگىسپەن ورناعان ۇكى­مەت كەزىندە ەسەلەپ وسۋگە ءتيىس قا­زاق ۇلتى جاپپاي قىرىلدى. اۋەلگى 1921–1924 جىلدارداعى ەت، ءسۇت تۋرالى دەكرەتتەن تۋىن­داعان اشتىق، سوسىن 1928–1930 جىل­دارداعى كامپەسكەدەگى اشار­شى­لىق، ەڭ سوراقىسى –  1931– 1933 جىلدارداعى ۇلى جۇت، ءناۋ­بەت گەنوتسيدى. وتارشىلدىق توپا­نى مۇنىمەن شەكتەلمەي، قا­زاقتىڭ ءسۇت بەتىنە شىققان قاي­ماق­تارى – وقىعان ەڭ سۇيىكتى، ءبى­لىم­دى، يماندى، شەشەن، العىر ەرلەرىن لەك-لەگىمەن جاپپاي قۋ­عىن­عا ۇشىراتتى، سودان كەيىن ءتۇ­گەلدەي ايداۋعا كەستى. تۇرمەگە تى­عىپ، اباقتىدا ءشىرىتتى. سوۆەتتىك بيلىك قازاقتىڭ كوسەمى بول­عان ەليتا جەتەكشىلەرىنەن باس­تاپ ساۋاتى بار، وقىعان اۋىل-اۋىل­داعى مۇعالىمدەردى، مەكتەپ اش­قان اعارتۋشىلارعا دەيىن قا­مادى. ولار ءتۇپ-تامىرىمەن، با­لا-شاعا، جاقىن-جۇراعاتىمەن ت­ۋعان جەرىنەن ايدالىپ، ەل ىشىنەن جىراققا الاستالدى. سولاردان امان قالعاندارى ازاپتى جىل­داردىڭ سورىن تارتىپ، ءتۇرلى اۋرۋ­لارعا ۇشىراپ، ومىردەن وكسىپ كەتتى. ولاردىڭ اتىلعانى اتىلىپ، تۇرمەگە تۇسكەنى ءشىرىپ، قاسىرەتتەن امان شىققانىنىڭ اۋزى بايلانىپ، اياعى تۇسالىپ ءوتتى...  ال بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك كۇ­نىن­دە ءبىز تانىماعان، ءبىز ءالى با­عاسىن بەرە الماعان ساياساتكەرلەر، وزىق ويلى تۇلعالار قانشا­ما! سول ءبىز تانىماعان كوپتەگەن بەيمالىم ەسىمدەردىڭ بىرەگەيى وسى سەيدازىم قادىرباي ەدى. سا­نا­لى عۇمىرىندا ەلىنىڭ تۇر­مى­سىنىڭ تەزىنە جەگىلىپ، كىرپىشى بولىپ قالانعان ەر تۋرالى ايتۋدى پارىز ساناپ، بىلگەنىمىزدى وقىرمان الدىنا ۇسىندىق.

ابىلاي حاننىڭ ەلەۋلى ءبىر كە­زەڭىندە ءومىر ءسۇرىپ، ەرلىگىمەن اتى شىققان ارعىن وتەي اقىم­بەت­ۇلى دەگەن باتىر بولعان.  ەدىل بويىنداعى قالماقتار قازاقتار­عا شابۋىل جاساپ، ەلدىڭ بەرەكە­سىن قاشىرعاندا حان ابىلاي كى­شى ءجۇز تارماعىنداعى ەلگە قور­عان بولسىن دەپ قارامان بوگەن­باي قوجەكەۇلى، ەرەنشى ۋاق بار­ماق باتىر، بالتا كەرەي قول­شىمان باتىرلار باستاعان قول­دى جىبەرگەن-ءدى. سول ارنايى جا­ساق­تىڭ قۇرامىندا وتەي باتىر دا بولعان. ات ۇستىندە وزگەدەن وزىق كورىنەتىن وتەي باتىر سول شايقاستا ەرلىگىمەن قازا تاپتى. قارالى جۇرت باتىردى اق كيىزگە وراپ، ارۋلاپ جەرلەگەن. سۇيەگى ءبۇ­گىنگى  اتىراۋ وبلىسىنىڭ قى­زىلقوعا اۋدانىندا جەرلەنگەن ەكەن. وتەيدىڭ ءوزى ولسە دە، اتى ءول­مەگەن. ەسىمى – ۇرانعا، ءوزى –  ەل­گە اينالعان. ءبىزدىڭ باتىر تۇل­عالى سەيدازىمنىڭ ءتۇپ اتاسى وسى – وتەي ەدى. وتەي باتىردان بەكباۋلى بي، ودان جامباي شەشەن، ودان دانەن، دانەننەن – قازى­بەك. قازىبەكتەن – بايعوزى، باي­عوزىدان – ءالىمباي، ءالىمبايدان – قادىرباي تاراعان. قادىرباي دا اتاقتى بي بولعان، سۇيەگىنە ءسوز قونعان شەشەن، پاراساتتى ادام بولاتىن. قادىرباي بيدەن قۇل­ماعامبەت تۋعان. قۇلماعامبەت – سەيدازىمنىڭ اكەسى. ول دا ەستى ءسوز­گە ءۇيىر، باتالى كىسى بولعان دە­سەدى.

سەيدازىم 1885 جىلى تورعاي ۋە­زىنىڭ سارىقوپا بويىندا ءدۇ­نيەگە كەلگەن. ءتۇپ اتاسىنان باس­تاپ داۋلەتتى، باي-قۋاتتى ءومىر ءسۇر­گەن وتباسىندا وسكەن بالا جا­سىنان العىر بولىپ، ەڭ اۋەلى اۋىلداعى مولدادان «اپتيەك» تانىپ، مۇسىلماندىق ىلىممەن ساۋات اشقان. سوسىن 1864 جىلى ۇلت ۇستازى – ىبىراي اشقان مەكتەپتەن ەكى جىلعا جۋىق ءبىلىم الىپ، ۇزدىك بىتىرگەن. 1901 جىلى ورىنبورداعى قازاق مۇعالىم­دەرىن دايارلايتىن مەكتەپكە قابىلدانىپ، 1905 جىلى ونى ءۇز­دىك باعامەن تامامداعان. وقۋ بىتىرگەن سوڭ، وقىتۋشىلىق جولعا ءتۇس­پەي، قۇقىقتىق-ساياسي باعىت­تى تاڭداعان. بۇل مەكتەپتە وقى­عانىن­دا سەيدازىم رەسەيدىڭ ىشكى قالالارىنان ساياسي كوزقاراس­تارى ءۇشىن قۋدالانعان ورىستىڭ دەموكرات زيالىلارىنان ساباق الىپ، جاقىن ارالاسىپ، ءوز بەتىنشە زاڭ، قۇقىق ىلىمدەرىن قۇمارتا وقىعان-دى. حح عاسىردىڭ ال­عاشقى جىلدارىنا دەيىن، ياعني قازاق بالالارى زاڭ ءىلىمىن وقىپ، مەڭگەرگەنگە دەيىنگى ۋاقىت ارا­لىعىندا قاراشا ەلدىڭ قۇقى تاپ­تالىپ، ورىس بيلەۋشىلەرى وي­لارىنا كەلگەنىن ىستەپ، الىم-سا­لىقتى كوبەيتىپ، قازاقتىڭ جەرىن تارتىپ الىپ، بەكىنىس، قالا سالىپ جاتتى. ەلىنىڭ ساياسي-قۇ­قىقتىق كوزقاراسىنىڭ تومەن ەكە­نىن، كوپ جۇرتتىڭ وقىماعان قا­راڭعى ەكەنىن ەسكەرىپ، كەيىنگى عۇمىرىندا بوداندىقتاعى سورلى ۇلىسىنىڭ قۇقىعىن كوتەرە­مىن دەپ كۇيىنىشپەن ءارى ءسۇيىنىش­پ­ەن ىسكە كىرىسكەن.  «مەن قازاق زيا­لىسى رەتىندە حالقىمنىڭ پات­شالىق كەزەڭدە كورگەن قور­لى­عى مەن قاناۋىن سەزبەۋىم ءجا­نە تۇسىنبەۋىم، ارينە، مۇمكىن ەمەس-ءتى...» دەپ جازۋى – سونىڭ اي­قىن كورىنىسى.

الاشتىڭ باقىتتى شاعىنىڭ باسى بولىپ سانالاتىن 1905 جىل­دىڭ جازىندا قارقارالى قا­لاسىنا بۇكىل قازاق وقىعانى جينالىپ، جيىن وتكىزگەن. ورتاعا ءما­سەلە تاستاپ، پىكىر الماسقان. سو­سىن، پاتشالىق ۇكى­مەتتىڭ باسشىسىنا 11 باپتان تۇ­راتىن «قارقارالى قۇزىرحا­تى» (پەتيتسيا) قۇجاتىن دايارلاپ، ءدۇيىم جۇرت بولىپ قولداپ، قول قويىپ، ارىز-شاعىمدى جول­داعان-دى. سول ءدۇبىرلى ەلدىك جيىن­عا ورىنبور وكرۋگتىك سو­تى­نىڭ اۋدارماشىسى قىزمەتىندەگى سەيدازىم دە ارنايى كەلىپ قاتى­سىپ، زامانداستارىمەن كورىسىپ، ءسوز تالاستىر­عان. سەيدازىم احمەت پەن ءمىر­جا­قىپتى بالا كۇنىنەن ەستىپ بىلگەن، تانىس بولعان ءبىر توپىراقتىڭ ادام­دارى ەدى. بۇل جيىندا ول تورە بالاسى، الاش كوسەمى ءالي­حان بوكەيحان باس­تاعان باسقا دا وي قازىعىمەن، قىر قازاعىمەن تانىسىپ، تابىسادى. سودان باس­تاپ ول –  ءوزى سە­كىل­دى ەل اماناتىن ارقالاعان ءۇمىتتى جۇرەكتەر­مەن ءبىر ساپتا ءبىر­گە ءجۇرىپ، بىرگە ازاپ شەگىپ، تاۋ­قىمەت تارتىپ، ءتىپتى قاسقايىپ بىرگە تۇرىپ كەۋدەسىن وققا قارسى ءتو­سەگەن.

***

سەيدازىم – كورنەكتى الاش قاي­راتكەرى. ازاتتىق قوزعا­لى­سىنىڭ ورتالىق تۇلعاسى رەتىندە 1910–1917 جىلدارى ۇلتتىق يدەيا­نى ەل ىشىندە ناسيحاتتاپ، اۋىل-ايماقتى ارالاپ، دارىپتەۋ جۇمىسىمەن اينالىسقان. باي­لاردىڭ اۋىلىندا بولىپ، كىندىك ۇكىمەتكە قاراجات جيناپ، جىلۋ-كومەك سۇراعان. الاش ۇلىن بىرەۋى قۋانا قارسى السا، بىرەۋى كوڭى­لىن قايتارىپ، قوزعالىسقا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بولعان. اقي­قا­تىن­دا، سول زامانداعى قازاقتاردىڭ كوبى الاشتىڭ سوزىنە قۇلاق اسپاي، قوزعالىسقا ەرمەگەن. تامام ەلمەن شاڭىراق كوتەرگەن ۇلتتىق الاش اۆتونومياسىنىڭ عۇمى­رى­نىڭ ۇزاق بولماۋى سودان-دى. ەگەر مۇقىم ۇلىس ماقساتتى ءتى­لەككە پەيىلمەن كىرىسىپ، ۋىعىن ۇس­تاپ، وقىعاندارعا سەنىم ارت­قان­دا، ساياسات سەركەلەرى مەملەكەتتى ساقتاپ تۇرار ما ەدى دەيمىز.

سەيدازىمنىڭ تاريحتاعى ءۇل­كەن ءىسى – الاش اسكەرىن قۇرۋعا قا­تىسۋى. 1918–1920 جىلدارى اح­مەت بايتۇرسىنۇلى، مىرجاقىپ دۋلاتۇلىنىڭ جانىندا بولىپ، تور­عايداعى الاش وردانىڭ ءبو­لىم­شەسىندە قىزمەت ەتتى. الاش اسكە­رىن جاساقتاپ، مىرجاقىپتىڭ اعاسى اسقار دۋلاتۇلىمەن بىرگە تورعاي دۋانىنا قاراستى بولىستاردان ات سۇراپ، اسكەرگە ەر-ازا­ماتتاردى  الىپ، ولاردى اسكەري تاك­تيكاعا باۋلىپ، جەتەكشىلىك ەت­كەنى بار. 1917 جىلعى 2-8 ءساۋىر ارا­لىعىندا ورىنبوردا وتكەن تور­عاي وبلىستىق سەزىنىڭ نەگىزگى ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ ءبىرى بولدى جانە  تورالقالىق حاتشى­لىق­قا تاعايىندالدى. 1917 جىل­عى 1-8 مامىر ارالىعىندا ءماس­كەۋ­دە وتكەن جالپىمۇسىلمان سە­زىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسقان دە­لەگاتتار قۇرامىندا بولعان.

1917 جىلعى 5-13 جەلتوقسان­دا ورىنبوردا وتكەن جالپىقا­زاق سەزىنىڭ  قۇرامىنا ەنىپ، ۇلت­تىق مەملەكەتتى قۇرىسقان. ۇكى­مەتتىڭ جانىنان قۇرىلعان ال­قاعا مۇشە بولىپ، سەپتەسكەن.

***

سەيدازىم – زاڭگەر، قۇقىق سا­لا­سىنىڭ بىلگىرى. قازاقتىڭ سايا­سي-قۇقىقتىق ويلاۋ ءىلىمىنىڭ قا­لىپتاسۋىنا، دامۋىنا ۇلەس قوس­قان، قازاق ءتىلىن زاڭ تىلىنە اينالدىرعان تۇلعا. قۇقىقتىق-ساياسي قۇجاتتار مەن نورمالاردى جۇيەلەگەن، بۇگىنگى ءبىز بىلەتىن كوپتەگەن تەرمين مەن ۇعىمدى قا­زاقىلاعان زاڭ ىسىمەن تەوريا­لىق-تاجىريبەلىك تۇرعىدا قاتار اينالىسقان مامان.

1922–1929 جىلدار ارا­لى­عىندا قازاق اكسر يۋستيتسيا حا­لىق كوميسسارياتىنىڭ زاڭ شى­عارۋ جانە سوت ءىسىن باقىلاۋ ءبو­لىمىندە مەڭگەرۋشى قىزمەتىن ات­قارعان. سوۆەت ۇكىمەتى ورن­ا­عان­نان كەيىن ناركوميۋستتا (بۇگىنگى ادىلەت مينيسترلىگى) جاۋاپتى قىزمەت اتقارعان ازامات ءار جىلدارى «نوتاريات تۋرالى زاڭ، ەرە­جە، نۇسقاۋلار» (1928), «جەر زاڭى» (1927), «اقىلى ىستەردى ءجۇر­گىزۋ زاڭى» (1930), «اقى زاڭى» (1926), «نەكە، ءۇي-ءىشى جانە قام­قورلىق تۋرالى زاڭ» (1930) كى­تاپتارىن جازىپ، شىعاردى. كەي­بىرىن ورىس عىلىمىنان اۋدارىپ، قازاقشا سويلەتتى. وسى جەردە ءبىر قىزىق دەرەك ايتايىن، بارلىبەك سىرتتانۇلى دەگەن الاش قايراتكەرىنىڭ مۇراسىن ءتۇ­گەندەپ، زەرتتەۋ ىسىمەن ءجۇر­گەن­دە، الماتىدا تۇراتىن ۇرپاق­تارى بارىن ءبىلىپ، كەزدەسۋگە اسىق­تىم. 2017 جىلدىڭ 2 ناۋرى­زىن­دا الماتىدا تۇراتىن بار­لى­بەكتىڭ نەمەرەسى، مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، پروفەسسور، سەكسەننەن اسقان ءاني­سا ابدۋلقادىرقىزىمەن كەز­دەسىپ، اڭگىمەلەستىم. سول ۇيدە وتىر­عانىمدا ءانيسا اجە ماعان اكە­سى – ابدۋلقادىردىڭ جەكە كى­تاپ­حاناسىنا تيەسىلى ونعا جۋىق ەسكى كىتاپتاردى كورسەتتى. ەسكى كىتاپتاردىڭ اراسىندا سەي­دازىمنىڭ «اقىلى ىستەردى جۇرگىزۋ زاڭى» كىتابى بار ەكەن. وسىلاي ويدا-جوقتا سەيدازىمنىڭ كىتابىن تاۋىپ، سارعايعان ەسكى كىتاپتى، تەڭدەسى جوق زور مۇرانى پا­راق­تاپ، وقىپ كورگەنمىن. ءماس­كەۋ­دەگى كۇنشىعىس حالىقتارىنىڭ باس­پاحاناسىندا توتە جازۋ قار­پى­مەن باسىلعان بۇل كىتاپتىڭ ءتىلى شيراق ەكەن. تەز ءارى جەڭىل وقىلدى. ومىرىمدە العاش رەت انا تىلىمدە جىپ-جيناقى، اۋەز­­دى دايارلانعان زاڭ قۇجاتىن، قۇ­قىق ءتىلىن كورىپ، وقىپ تاڭعال­عانىم بار.

كەيىن سول كىتاپتى بۇگىنگى قول­دانىسىمىزداعى الىپبيگە ءتۇ­سىرىپ قويدىم دا، بۇل تۇلعانى زەرت­تەيتىن، تانىپ، ناسيحاتتايتىن بىرەۋدى دايارلاۋ كەرەك دەگەن وي­مەن ءجۇردىم. 2018 جىلدىڭ كوك­تەمىندە الماتىداعى ورتا­لىق مەملەكەتتىك ءارحيۆتىڭ قورى­مەن جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە، جاس زەرتتەۋشى دوسىم دارحان ناۋرىز مەنى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 2 كۋرس ستۋ­دەنتى  باعلان ابەۋ دەگەن قارا­عاندىلىق بالامەن تانىستىردى. «تالاعىنىڭ ءبيتى بار» تالاپكەر ەكەن. تانىسىپ، ءجون بىلىسكەن سوڭ، امانات ەتىپ، وسى تۇلعانى زەرتتە، تانى دەپ باعىت-باعدار بەرىپ، ءجون سىلتەگەنمىن. اللاعا شۇكىر، سول باعلان، مىنە، شاڭ باسقان ءارحيۆتى قوپارىپ، كىتاپحانا كەزىپ، سەيدازىم قادىربايدىڭ عى­لىمي-شىعارماشىلىق مۇ­راسىن ىندەتە قاراستىرىپ، كوڭىل­د­ەن شىقتى. ونىڭ تاپقان ءدۇ­نيەسىن جيناقتاپ، رەداكتسيالاپ، جەكە كىتاپ رەتىندە دايارلاپ، باسپاعا وتكىزدىك. سونىمەن، تۇڭ­عىش رەت ەسىم-سويى اتاۋسىز قال­عان قايران ەر – سەيدازىم قا­دىربايدىڭ شىعارمالار جي­ناعى جارىققا شىعىپ، وقىر­مان­عا جول تارتپاقشى. ءسويتىپ، الاش­تىڭ ءبىر سونگەن جۇلدىزى قاي­تا جانىپ، ەسىمى عىلىمي اي­نالىمعا ەندى. ۇزاعىنان ءسۇيىن­دىر­سىن دەپ قۋانىپ وتىرمىز. ەندىگى زور مىندەت – قوستاناي وب­لىسىندا وسى تۇلعا ەلەنىپ، تۇ­عىرىنا قونسا ەكەن. ونىڭ ەسى­مىنە  مەكتەپ، كوشە، اۋىل اتتارى بەرىلسە ەكەن دەگەن تىلەك بارىن جاسىرمايمىز.

***

قارعىس اتقىر سوۆەتتىك بيلىك 1929  جىلى الاش زيالىلارىن ءبىر-بىرلەپ تەرگەۋگە الىپ، ەكى-ءۇش اي­دان كەيىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن يت­­­جەككەنگە ايداتتى. احمەت باي­تۇر­سىنۇلى باستاعان الدىڭعى تول­قىن اعالار ارحانگەلسككە، ءمىر­جاقىپ دۋلاتۇلى باستاعان ەرلەر كولىماعا، ماعجان جۇما­باي سىندى اقىندار توبى ما­گا­دانعا قۋعىندالدى. ال سەيدازىم بول­سا ۆورونەجگە جەر اۋدارىلدى. وسى قاندى قاساپ 1929 جىلدان كەيىن ۇلت-ازاتتىق جولىن­داعى اينىماس سەرىكتەر ءبىر-بىرىنەن ماڭگىلىككە كوز جازىپ قالدى. 1930 جىلى جۇسىپبەك ايماۋىت­ۇلى، ەلدەس ومارۇلى، دىنشە ءادىل­ۇلى، حالەل عابباسۇلى سىندى ورتاڭعى بۋىن اتىلدى. 1933 جى­لى نەبارى وتىز ءۇش جاستاعى  سما­عۇل سادۋاقاسۇلىنداي جاس پەرى وققا ۇشتى. 1935 جىلى سوس­نوۆەتس لاگەرىندە مىرجاقىپ دۋ­لات­ۇلى ءولىم قۇشتى. وسىلاي قا­زاقتىڭ ابىرويى، ار-وجدانى بولعان، ەلىن شەكسىز سۇيگەن، قا­زاعى ءۇشىن باستارىن قاتەرگە تىك­كەن كەمەڭگەر ەرلەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى «حالىق جاۋى» بولىپ اتىل­دى دا كەتتى... بۇگىنگى جەر با­سىپ جۇرگەن 18 ميلليون قا­زاق­تىڭ موينىندا وسى تۇلعالاردىڭ قانى، ارمان-تىلەگى بار. سونى ەش­قاشان ۇمىتپايىق!

1921 جىلى  ۆ. لەنيننىڭ شە­شىمىمەن راقىمشىلىق العان سەي­دازىمدى 1966 جىلى ۆورونەج­دەگى وبلىستىق سوت «حالىق جاۋى» تاق­سىرەتىنەن اقتاپتى. بىراق ول كەز­دە ءبارى كەش ەدى عوي...

P.S.

قايتا ورالعان ەسىمدەر – قازاقتىڭ تاريحىنداعى ەڭ ابىرويلى تۇلعالار. ۋاقىت-سىنشى ونى دالەلدەپ كورسەتتى. ەندى، مىنە، كۇنىڭ تۋدى. قوش كەلدىڭ، قۇقىق ءتىلىنىڭ تەوريالىق نەگىزىن سالعان ادىلەت سالاسىنىڭ مامانى! ماڭگىلىك عۇمىرىڭ – تۇعىرلى بولسىن!

ەلدوس ءنۇسىپۇلى

سوڭعى جاڭالىقتار