14 قاراشا, 11:12 1330 0 رۋحانيات Túrkistan Gazeti

شەرۋباي قۇرمانبايۇلى: مەملەكەتتىك تىلمەن  تەڭ قولدانىلاتىن ءتىل بولماۋى ءتيىس

– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاق ءتىلى ۇلتارالىق ءتىل بولۋى ءتيىس دەدى. قازاق ءتىلى ۇلتارالىق قاتىناس ءتى­لى بولۋى ءۇشىن نە ىستەۋىمىز قاجەت؟

– ەگەر تىلدىك زاڭناما، تىلدىك قۇقىق تۇر­عىسىنان قارار بولساق، قازاق ءتىلى قا­زىردىڭ وزىندە ەلىمىزدەگى ۇلتارالىق قارىم-قا­تىناس ءتىلى قىزمەتىن اتقارۋى ءتيىس ەدى. نەگە دەيسىز بە؟ ويتكەنى ول – مەملەكەتتىك ءتىل. مەملەكەتتەگى بارلىق رەسمي قارىم-قا­تىناس، شاعىن تىلدىك قاۋىمداستىقتى ايت­پاعاندا ازاماتتاردىڭ كەز كەلگەن قو­عامدىق ورىنداعى ءوزارا تىلدىك قا­تى­ناس­تارى ەلدىڭ مەملەكەتتىك تىلىندە جۇزەگە اسى­رىلۋعا ءتيىس. بىراق ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ءتى­لىمىزدىڭ زاڭ جۇزىندەگى مارتەبەسى بول­عانىمەن، ءىس جۇزىندەگى قولدانىسى وعان ءساي­كەس كەلمەي وتىر.

مەملەكەتتىك ءتىل – مەملەكەتتiڭ بۇكiل اۋ­ماعىندا قوعامدىق قاتىناستاردىڭ بار­لىق سالاسىندا قولدانىلاتىن، ءمار­تەبەسى كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن مەملەكەتتiك باسقارۋ، زاڭ شىعارۋ، سوت iسiن جۇرگiزۋ جانە iسقاعازدارىن جۇرگiزۋ تiلi. ءبىلىم بەرۋ، بايلانىس (پوشتا، تەلەگراف) پەن بۇقارالىق اق­پارات تاراتۋ دا ەل اۋماعىنداعى مەم­لەكەتتىڭ تىلىندە جۇزەگە اسىرىلادى. مەم­لە­كەتتىك ءتىل مەملەكەتتىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك، عىلىمي-ەكونوميكالىق، مادەني-رۋحاني ومىرىندە حالىقتى بىرىكتىرۋ، ىقپالداستىرۋ قىزمەتىن اتقارادى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ەڭ ماڭىزدى، ەڭ باستى قىزمەتىنىڭ ءبىرى – كوپ­ۇلتتى، كوپەتنوستى مەملەكەتتەگى ۇلتا­رالىق قاتىناستىڭ نەگىزگى قۇرالى بولۋ. ول ءتىلدىڭ قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىنداعى قولدانىسىن تىلگە مارتەبە بەرگەن مەملەكەت ءوزىنىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارى، كونستيتۋتسيا­سى مەن ءتىل تۋرالى جانە باسقا دا زاڭدارى ارقىلى قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. ەگەر ول ءمىن­دەتتى جۇزەگە اسىرا الماسا، وندا ءما­سە­لەنىڭ سەبەپتەرى انىقتالۋى  قاجەت.  ءتىل ساياساتىن جۇرگىزۋ تۇجىرىمداماسىن، تىلدىك زاڭنامانى قايتا قاراۋ، جەتىلدىرۋ قاجەت بولۋى مۇمكىن. وكىنىشكە قاراي، قازاق ءتىلى 30 جىلعا تاياۋ ۋاقىتتا ءالى مەملەكەتتىك ءتىل ءمار­تەبەسىنە ساي قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سا­­لاسىندا كەڭىنەن قولدانىلا الماي وتىر. ەگەر مەملەكەتتىك ءتىل اتىنا ساي ءوز قىز­مەتىن اتقارسا، سونى قامتاماسىز ەتە ال­ساق، ول ءسوز جوق ۇلتارالىق قاتىناس ءتىلى­نە اينالادى.

– شىندىعىن ايتقاندا، قازىرگى قول­دانىستاعى ءتىل تۋرالى زاڭ و باستا رەس­مي تىلگە بايلانىستى مۇمكىندىگى شەك­تەۋلى ەدى. بۇگىندە تىپتەن مۇمكىن­دىك­تەرى شەكتەلدى. سودان دا جاڭا زاڭ قا­بىلداۋ ءىسى الدەقاشان قاجەتتىلىككە اي­نالعان.

– قازىرگى قولدانىستاعى ءتىل تۋرالى زاڭ 1997 جىلى قابىلداندى. ودان بەرى 20 جىل ۋا­قىت ءوتتى. 1989 جىلعى حالىق ساناعى بويىن­شا ەل حالقىنىڭ 41 پايىزى قازاق  بول­سا، قازىر 70 پايىزدان استى. قازاق مەك­تەپتەرىنىڭ، ولاردى بىتىرگەندەردىڭ، قازاق مەك­تەبىنە باراتىنداردىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ وتىر. جالپى ەلدەگى تىلدىك احۋال 90-جىلدارداعىدان، ءتىل تۋرالى زاڭ شىق­قان كەزەڭدەگىدەن كوپ وزگەردى. الايدا وسى جاعداياتقا سايكەس قازاق تىلىنە، ونىڭ ءورى­سىن كەڭەيتۋگە دەگەن قوعامداعى سۇرانىس پەن تالاپ، وعان دەگەن قاجەتتىلىك تە سون­شا­­لىقتى ارتتى دەۋ قيىن. «قازاق تىلىنە دە­گەن قاجەتتىلىك تۋعىزىلماي وتىر» دەگەن ءپى­كىر ءار جەردە كۇندە ايتىلادى. سول قا­جەتتىلىكتى تۋعىزۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى – تىلدىك زاڭنامانى جەتىلدىرۋ، زاڭ تالاپتارىن كۇشەيتۋ. اتا زاڭنىڭ 7-بابى بارشا­مىز­عا بەلگىلى. ءتىل تۋرالى زاڭ تالاپتارى دا سوعان باعىنادى. 4-باپتا: «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تiلi – قا­زاق تiلi» دەلىنسە، كەلەسى 5-باپتا: «مەملەكەتتiك ۇيىمداردا جانە جەرگiلiكتi ءوزiن-ءوزi باسقارۋ ورگاندارىندا ورىس تiلi رەسمي تۇردە قازاق تiلiمەن تەڭ قولدانىلادى» دەپ تۇر. زاڭىمىز سولاي دەپ تۇرعاننان كەيىن دە 30 جىل وتسە دە، قازاق ءتىلى قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىندا قولدانىلاتىن، شىن مانىندە مەملەكەتتىك تىلگە اينالا العان جوق. كۇندە ايتىلاتىن 100 ناسيحات، 1000 ۋاعىزىمىز ناتيجە بەرمەدى. «ەلىڭنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن ءبىلۋ – پارىزىڭ»، «ازاماتتىق بورىشىڭ» دەگەن سوزدەر ازاماتتارىمىز­دىڭ ار-ۇياتىنا اسەر ەتىپ، ءتىلدىڭ قولدانى­سىن كەڭەيتە المادى. قايتا-قايتا ايتىلا بەرگەن سوڭ وسى سوزدەردىڭ قادىرى قاشىپ، ەلدىڭ قۇلاعى ۇيرەنىپ، ەشكىم ەلەمەيتىن جاعدايعا جەتكەن سياقتى. ءتىپتى، ەل الدىندا ۋادە بەرگەن تالاي مينيسترلەر مەن لاۋازىمدى باسشىلار زاڭ تالابى ناقتى بول­ماعاننان كەيىن ايتقاندارىن ارتىنشا ۇمىتىپ، ۋادەلەرىن جۇتىپ قويۋدى ادەتكە اينالدىردى. ءتىل تۋرالى زاڭنىڭ 23-بابىندا: «مەملەكەتتiك تiلدi بەلگiلi بiر كو­لەم­دە جانە بiلiكتiلiك تالاپتارىنا سايكەس بiلۋi قاجەت كاسiپتەردiڭ، مامان­دىق­تاردىڭ جانە لاۋازىمداردىڭ تiزبەسi قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭدارىمەن بەلگىلەنەدi» دە­لىن­گەن ەدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالا­عانى­مىزعا شيرەك عاسىردان اسسا دا سول تىزبە ءالى بەلگىلەنبەي وتىر. وسى باپتا اي­تىلعان زاڭدار دا قابىلدانعان جوق. ءتىل­دىك زاڭنامامىز وسىلاي بولىپ تۇر­عاندا، ونىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مەرەيىن ءوسىرىپ، مارتەبەسىن بيىكتەتەدى، وعان سۇرانىس تۋعىزادى دەپ قالاي ايتۋعا بولدى؟ سون­دىق­تان «قازاق ءتىلىن قولدانساڭ دا بولادى، ورىس ءتىلىن قولدانساڭ دا بولادى» دەگەن سول­قىلداق زاڭنىڭ تالاپتارىن ناقتىلاپ، ءار ءتىلدىڭ ورنى مەن قولدانىس اياسىن ايقىن كورسەتىپ بەرەتىن ءارى ورىندالۋى قاداعا­لاناتىن مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى زاڭ كەرەك ەكەندىگى ەشقانداي تالاس تۋدىرمايدى.

– لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ەلدەگى قا­زاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىنىڭ كەڭە­يۋىنە جول اشا ما؟

– قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىنىڭ كەڭەيۋى ءبىزدىڭ قاي گرافيكانى پايدالانا­تى­نىمىزعا تىرەلىپ تۇرعان جوق. مەملەكەت ءوزى زاڭمەن مارتەبە بەرگەن تىلگە قاجەتتىلىك تۋعىزىپ، ونىڭ ءومىردىڭ بارلىق سالاسىن­داعى قولدانىسىن قاداعالاسا، تالاپ ەتسە، ونى ازاماتتاردىڭ ءبارىنىڭ ۇيرەنۋىنە ءتيىستى جاعداي تۋعىزسا، ەڭ باستىسى وتاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جاپپاي مەملەكەتتىك تىلگە كوشىرسە، جازۋدىڭ قاي تاڭباعا نەگىزدەلگەنىنە قاراماستان، سول ءتىلدى ەل حالقى تۇگەل مەڭگەرەدى. سوندىقتان كيريلل الىپبيىنەن قۇتىلعان كۇنى ءورىستىلدى قا­زاقستاندىقتاردىڭ ءبارى قازاقشا سايراپ كەتەدى، قازاق ءتىلىنىڭ ءورىسى بىردەن كەڭەيىپ شىعا كەلەدى دەۋگە بولمايدى.

– لاتىن نەگىزدى الىپبيگە كوشۋدەن ۇتار تۇستارىمىز قايسى؟

–  ەڭ الدىمەن، ءماجبۇرلى تۇردە ەنگىزىل­گەن كىرمە دىبىستاردان، باسى ارتىق تاڭ­با­لاردان ارىلىپ، ۇلت ءتىلىنىڭ ءتول دىبىس­تىق جۇيەسىن قالپىنا كەلتىرۋگە، ءالىپبيىمىز بەن ەملە ەرەجەلەرىمىزدى ىقشامداۋعا ءمۇم­كىندىك الامىز. ەگەر احمەت بايتۇرسىن­ۇلى انىقتاپ بەرگەن 28 دىبىستى تاڭبالايتىن ءتول ءالىپبيىمىزدى قالپىنا كەلتىرە الساق، سول مىندەت ورىندالادى. سون­داي-اق وتارلاۋ ساياساتىنىڭ ءبىر بەلگىسى، نەگىزگى قۇلدارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ەنگىزىلگەن ۇستەم ءتىلدىڭ گرافيكاسىنان ارىلىپ، كەڭ تاراعان ءارى زاماناۋي تەحنولوگياعا كو­بىرەك بەيىمدەلگەن لاتىنعا نەگىزدەلگەن جاڭا الىپبيگە كوشۋ وتارسىزدانۋدىڭ، ۇلت­تىق جاڭعىرۋدىڭ سيپاتى رەتىندە كو­رىنەدى، قوعامدىق ساناعا قوزعاۋ سالادى دە­گەن ۇمىتتەمىز. ءورىستىلدى اقپاراتتىق كەڭىس­تىكتىڭ ءورىسى ءبىرشاما تارىلىپ، ودان اي­رىقشالاناتىن ءوز جازۋى ارقىلى اق­پارات الاتىن ۇلتتىق كەڭىستىكتى كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك تۋىندايدى دەگەن دە بولجام بار.

– قازىرگى الىپبيگە وزگەرىس ەنگىزۋ قا­جەت دەپ سانايسىز با؟

– ءيا، سولاي دەپ سانايتىندار قاتارىن­دا­مىن. ءبىرىنىڭ ارتىنان ءبىرىن ۇسىنعان ءالىپ­بيلەردىڭ ەشقايسىسى ءتىلدىڭ دىبىستىق جۇيەسىن ءدال بەينەلەگەن، كاسىبي بىلىكتىلىكپەن جاسالعان ءالىپبي بولا المادى. وكى­نىش­كە قاراي، ءۇشىنشىسى دە ءمىنسىز بولماي شىق­تى. ول تۋرالى ماماندار ايتۋداي-اق ايتىپ  جاتىر. بۇل ءىستىڭ وسىلاي باستالىپ، ءالىپ­بي ۇسىنۋ جۇمىستارىنىڭ جۇيەسىز ءجۇر­گىزىلۋى لاتىن الىپبيىنە كوشۋ يدەياسىنا، ۇلكەن ۇمىتپەن باستالعان ماڭىزدى قا­دامنىڭ ءساتتى جۇزەگە اسۋىنا سالقىنىن تيگىزە باس­تادى. ەگەر ءالىپبيدىڭ كەمشىلىكتەرى تۇزەتىلمەي، وسى نۇسقاعا نەگىزدەلگەن وقۋلىقتار مەن كىتاپتار، گازەت-جۋرنالدار شىعارىلا باستاسا، جاڭا الىپبيگە دەگەن جۇرتشىلىقتىڭ كوزقاراسى مۇلدە وزگەرىپ، ودان جەري باستاۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇل ءىس­كە وتە سەرگەك قاراپ، الدىڭعى قاتەلىكتەردى قايتالامايتىن، ايقىندالعان كەمشىلىكتەر تۇزەتىلگەن ءالىپبي نۇسقاسىنا توق­تالۋدان باسقا جول جوق.

– ءسىز تەرمينتانۋ سالاسىنىڭ ما­ما­نى­سىز. لاتىنعا كوشكەندە مىڭ­داعان كىر­مە تەرميندەردى جازۋ ماسەلەسى قا­لاي شەشىلەدى؟

– جاڭا الىپبيگە كوشۋ كەزىندە ما­مان­دار­دى دا، كوپشىلىكتى دە كوبىرەك تول­عان­دىرىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ءبىرى وسى – كىرمە تەر­ميندەردى جازۋ جايى. ءدال وسى شەت تىلدەرىنەن ەنگەن تەرميندەردى تاڭبالاۋ ماسەلەسىندە لينگۆيست عالىمدار مەن ءتىل تۇتىنۋشىلارىنىڭ ءبارىنىڭ ويلارى ءبىر جەردەن شىعا بەرمەيدى. ەملە ەرەجەلەرىن جاساپ جاتقان عالىمداردىڭ قازىرگى جاڭا ءالىپ­بيدەگى 32 ءارىپتى پايدالانا وتىرىپ جاز­عان كىرمە سوزدەرىنىڭ بىرقاتارىن قا­بىل­داعىسى كەلمەي يو، تس، شش، ە، يۋ، يا سياقتى تاڭ­بالاردى ىزدەپ جۇرگەن ءتىل سويلەرمەن­دەرى دە بار. ءالىپبي اۋىستىرۋ كەزىندە وسىن­داي جاعدايلاردىڭ بولاتىنىن دا ەسەپكە العانىمىز ءجون. ەگەر الداعى ۋاقىتتا قازىرگى بەكىتىلگەن ءالىپبي نۇسقاسىنان ۆ، ف، ح، ھ، چ سياقتى تاڭبالار الىنىپ تاستالار بول­سا، بۇل ماسەلە توڭىرەگىندەگى اڭگىمە قا­زىرگىدەن دە ارتا تۇسەدى. جۇرتشىلىق ءما­دەني شوك العانداي بولماۋى ءۇشىن، لينگ­ۆيس­­تەر قاۋىمىنىڭ الدىندا تەرميندەردى ۇلت ءتىلىنىڭ ءتول تابيعاتىنا، دىبىستىق جۇيە­سىنە يكەمدەپ جازۋدىڭ ءمان-ماڭىزى مەن قاجەتتىلىگىن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ مىندەتى تۇر. ەگەر كوپشىلىكتى وسى­عان دايىنداماي، جۇيەلى ءتۇسىندىرۋ جۇ­مىس­تارىن الدىن الا جۇرگىزبەي «ەندىگى جەردە بى­لاي جازاسىڭدار» دەگەن جاعدايدا جۇرت توبەسىنەن جاي تۇسكەندەي دۇرلىگىپ، جاڭا ەملەنى قابىلداۋى قيىن بولادى. سە­بە­بى قازاقستاندىق لينگۆيستيكالىق قاۋىم ۇزاق ۋاقىت ءوز ءتىلىنىڭ تەرميندەرىن وزگەنىڭ ورفوگرافيالىق ەرەجەسى بويىنشا جازىپ، ايتىپ داعدىلانىپ قالدى. كەڭەستىك جۇيە قۇ­لاعانىمەن 70 جىلدا ونىڭ ساناعا ءسىڭى­رىپ كەتكەن ساباعى، ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ار­قىلى ۇيرەتىپ كەتكەن ءداستۇرى قالدى. كيريلل ءالىپبيى ەنگەن كەزدەن بەرگى كەزەڭدە ءبىز­دىڭ قاۋىمنىڭ كىرمە سوزدەر قۇرا­مىن­داعى جات دىبىستاردى وزىنە يكەمدەپ الۋ ءداستۇرى ۇمىتىلعان، بوتەن سوزدەردى بەيىمدەپ الۋ قابىلەتى السىرەگەن. كوز، قۇلاعى ورىس تىلىندەگىدەي جازىلعان تەرميندەرگە ابدەن ۇيرەنگەندىكتەن قازىرگى ازداعان ءوز­گەرىستەردىڭ ءوزىن كوپ كورىپ وتىرعاندار الىپبيدە قالعان كىرمە دىبىستار تاڭباسىن اتاسىنان قالعان مۇراداي قورعاۋعا دايىن ەكەنىن ۇمىتۋعا بولمايدى. سولاردىڭ ىرقىنا كونىپ، ءالىپبيدى ءتول دىبىستىق جۇيەنى ءدال بەينەلەگەن احاڭنىڭ نۇس­قاسىنا قايتارا الماساق، وندا تىلدىك رەفورمامىز جارتىكەش بولىپ، ءالىپبي اۋىستىرۋداعى ەڭ باستى ماقساتىمىزعا جەتە المايمىز. قازاق ءۇشىن تۇككە كەرەگى جوق التى ارىپتەن (يو، تس، شش، ە، يۋ، يا) ارىل­عانىمىزدى ۇلكەن جەتىستىك ساناپ، وسىعان دا شۇكىر دەيتىن بولساق، وندا ورتا جولدا قالعانىمىز. «قازاق ءتىلىنىڭ ايتىلىم سوزدىگىن» (2001ج.) جاساپ، جاريالاپ كەتكەن فونەتيست عالىم ساپارحان مىرزابەك «كەڭەسپەن بىرگە «توپان سۋىنداي قاپتاپ كەلگەن» (ح.دوسمۇحامەدۇلى) ورىس سوزدەرىن احاڭ باستاعان الىپتار حالىق ءتىلىنىڭ تەزىنە سالىپ، تەز-اق جۋاسىتىپ تاستا-
دى» دەپ جازىپ ەدى. ال بۇگىن كۇن ءتار­تىبىندە: «جاڭا ءالىپبي مەن ەملە تاع­دىرىن شەشۋدى مىندەتىنە الىپ وتىرعان تىلشىلەر قاۋىمى ولاردى جۋاسىتا الا ما، الدە، وزدەرى جۋاستىق تانىتىپ، كىرمە تاڭ­بالارعا توردەن ورىن بەرە مە؟» دەگەن ءما­سە­لە  تۇر.

– ولاردى «جۋاسىتۋ» سونداي قيىن ءما­سەلە مە؟

– ونىڭ قيىندىق تۋعىزۋىنىڭ سەبەبى ولار ءبىزدىڭ ۇيىمىزگە كىرىپ، باياعىدا ءتورى­مىز­گە وتىرىپ العان. تالاي قازاق كىرمە دى­بىس­تار مەن سوزدەرگە ساناسىنىڭ تورىنەن ورىن بەرىپ قويعان. ماسەلەنىڭ قيىندىعى دا سوندا بولىپ وتىر. قوناقجاي حالىق رە­تىندە ولاردى قالدىرۋعا  دا بولار ەدى. بىراق كىرمە تاڭبالار مەن تەرميندەر تورىمىزگە اياعىن شەشپەي شىعىپ كەتكەن. الاش ارداقتىلارىنىڭ سوزىمەن ايتقاندا، كىرمە تەرميندەر تىلىمىزگە ۇستىنە «قا­زاق­تىڭ شاپانىن جامىلىپ، تىماعىن كيمەي» كى­رىپ كەتكەن. سوندىقتان دا دىبىستىق جۇيە­مىزدى بۇزىپ، بەينەلەپ ايتقاندا «ءتو­رىمىزدى بىلعاپ تۇر». ەندى جاڭا ەملەمىزدى دە سولارعا يكەمدەپ جاساۋعا تۋرا كەلىپ وتىر. ايتپەسە، وزگە تىلدەن ءسوز المايىق دەپ وتىرعان ەشكىم جوق. سولاردى الۋدىڭ، جازۋدىڭ ءتارتىبى الىپبيگە، ەملەگە بارىپ تىرەلىپ تۇر عوي. ال وسى ماسەلەنى جاڭا ءالىپ­­­بيگە كوشىپ جاتقان ەڭ وڭتايلى ساتتە، قازىرگى كەزەڭدە شەشىپ الماساق، كەش بولادى. كەلەر ۇرپاق تا ولارعا كوزىن ۇيرەتىپ، ساناسىنا ءسىڭىرىپ الادى. وعان ولار ەمەس، ءما­سەلەنى ۇتىمدى ساتتە، ۇرىمتال تۇستا شە­شە الماي، سولارعا قالدىرىپ كەتكەن ءبۇ­گىنگى ۇرپاق، ءبىز كىنالى بولامىز. سول سەبەپ­­تەن ءدال قازىرگى كەزەڭدە ءبىزدىڭ موي­نى­مىزدا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك تۇر.

– سۇحباتىڭىزعا راقمەت. ءالىپ­بيى­مىز قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق جۇيەسىنە شاق كەلەتىن قالىپقا ءتۇسىپ، سوعان يكەم­دەلىپ جاسالعان ەملەمىزدىڭ  بەكى­تىلۋى­نە تىلەكتەسپىز!

 

سۇحباتتاسقان

داعجان بەلدەۋبايۇلى

سوڭعى جاڭالىقتار