14 قاراشا, 10:28 553 0 رۋحانيات "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

ماريا شوقايدىڭ ەستەلىگى

مۇستافا شوقاي  1918 جىلدىڭ ساۋىرىندە ماريا گوريناعا ۇيلەنگەننەن كەيىن تاشكەنت­كە  وزىنەن 15 جاس ۇلكەن اعاسى سىزدىق  كەلەدى. ءاسىلى ۇيدە كەلىنى بولماسا كەرەك. ءىنىسىنىڭ ۇستەلى ۇستىندەگى ونىڭ سۋرەتىن كورىپ: «ايەلىڭ عوي، ءا؟» دەپ سۇرايدى. ءىنىسى  قۇپتاعاننان سوڭ ماقۇلداعانداي باس يزەپ، باقىت تىلەيدى. قوشتاساردا ىنىسىنە بۇرىلىپ: «سەنىڭ دۇشپانىڭ كوبەيىپ بارادى، قۇداي قالاسا، ايەلىڭ ساعان ناعىز دوس بولار» دەگەن ەدى. ماريا شوقاي مۇستافانىڭ باسىنا تۇسكەن تالاي تاعدىرلى تىرلىكتە قاسىندا بولدى. ەرى كۇلسە قۋاندى، ۋايىمداسا قايعىردى. جارى قايتقاننان كەيىن دە بۇل سەنىمدى تولىق اقتادى.

1941 جىلدىڭ 27 جەلتوقسا­نىن­دا مۇستافا شوقاي جۇمباق ءولىم­مەن دۇنيەدەن وزعاننان كەيىن جا­رى الدىمەن 1942 جىلدىڭ 8 اق­پانىندا پاريج مەشىتىنىڭ «دەباسسي» زالىندا قىرقىن وتكىزىپ، وعان ونىڭ ەلۋ شاقتى جاقىن دوستارىن جينادى. وندا مەملەكەتتىك دۋما­نىڭ مۇشەسى بولعان، گرۋزيا ۇلتتىق ۇكىمەتىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ا.چحەنكەلي، ءازىربايجان ۇلتتىق ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى م.راسۋلزادە سياقتى مارقۇمنىڭ دوستارى مەن ارىپتەستەرى مۇستافا شوقايدىڭ كۇرەسكە تولى ءومىرى مەن قىزمەتى تۋ­رالى جىلى لەبىز بىلدىرەدى. ءاسى­رەسە، ۋكراينا ۇلتتىق ۇكىمەتى­نىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولعان الەك­ساندر شۋلگيننىڭ ءسوزىن جي­نالعان كوپشىلىك بەرىلە تىڭدايدى. ول «تىرىلەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءتىرى جان­نىڭ ومىردەن ءوتتى دەگەنىنە ەش سەن­گىڭ كەلمەيدى» دەپ باستاپ، مۇس­تافا شوقاي ورتا ازيانىڭ، بار­لىق تۇركىستاننىڭ ناعىز كوسەمى بو­لاتىن، ەگەر ءتىرى بولسا، دجاۆا­حار­لال نەرۋ، اتاتۇرىك سياقتى قاي­راتكەر بولار ەدى دەگەن سوزدەرمەن اياق­تايدى.

وسىدان كەيىن ماريا شوقاي ءالى دە اتقارىلۋعا ءتيىستى جۇمىستار اۋقىمىن توپشىلايدى. الدىمەن مۇس­تافادان قالعان مول تاريحي مۇ­­رالاردى كەلەسى ۇرپاققا جەت­كىزۋ­دىڭ امالىن قولعا الىپ، ولاردى سۇرىپتاپ، تۇپتەپ، ارنايى قو­راپ­تارعا سالىپ مۇراعاتقا وتكىزەدى. سو­نان سوڭ اسىقپاي كۇردەلى ىسكە كىرىسەدى. ەرەن ەڭبەكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ، ەستەلىك جازىپ، جەتپىس بەس جاسىندا، 1963 جىلى ونىڭ سوڭ­­عى نۇكتەسىن قويادى. اۆتور «وقىر­مانداردىڭ بۇل شىعار­ما­نىڭ ادەبي كوركەمدىگىنە اسا ءمان بەرمەۋىن وتىنەمىن. ويتكەنى مەن شى­عارما جازۋعا قابىلەتسىزبىن» دەپ اسا قاراپايىمدىلىق تانىتقا­نى­مەن، بۇل مۇستافا شوقاي تۋرالى تۇڭ­عىش ءارى ناقتى مالىمەتتەرگە تو­لى ەستەلىك كىتاپ بولدى.

«دۇنيەدەن قايتقان ادامدى ەس­كە العاندا ونىڭ وتكەن ءومىرى، ىستەگەن ارەكەتتەرى كوز الدىڭا ەلەستەپ، جان­دى بەينەگە اينالاتىنى سونداي» دەپ باستالاتىن ەكى ءبولىمدى ەڭ­بەك 1958 جانە 1963 جىلدارى ورىس تىلىندەگى قولجازبا كۇيىندە مۇس­تافا شوقايدىڭ شاكىرتتەرى، پرو­فەسسور ابدۋاقاپ وقتايعا ءجا­نە ونىڭ جۇبايى سايدا وقتايعا ءجى­­بەرىلەدى. بۇل ت.شاعاتايدىڭ اۋ­دار­­ماسىمەن 1972 جىلى مۇستافا­نىڭ دۇنيەدەن وتكەنىنە 30 جىل تولۋ قارساڭىندا ستامبۇلدا «جۇ­بايى­­نىڭ اۋزىنان مۇستافا شوقايۇلى» (166 بەت) دەگەن اتپەن تۇرىك تىلىندە جا­رىق كورەدى. 1997 جىلى ستام­بۇلدا قازاق تىلىندە ج­ارىق كورگەن «مۇستافا شوقاي. ماريا شوقاي. ەس­تەلىكتەر» جيناعىنىڭ ءبىرىنشى بولىمىندە مۇستافا شوقايدىڭ «1917 جىل ەستەلىكتەرىنەن ءۇزىندى­لەر» اتتى شىعارماسى بەرىلىپ، ەكىن­شى بولىمىندە ماريا شوقاي­دىڭ «مۇستافا شوقاي تۋرالى ەستە­لىكتەرى» ورىن العان ەدى. بۇعان بۇكىل تۇرىك جۇرتشىلىعىنا بەلگىلى ازاماتتار تۇران يازعان مەن حاسان ورالتاي قامقور بولدى. ەستەلىك شا­عاتاي ءتىل جازۋىنان قازىرگى قا­زاق تىلىنە ايتان ءنۇسىپحاننىڭ اۋ­دار­ماسى بويىنشا العاش 1999 جىل­عى مۇستافا شوقايدىڭ تاڭ­دامالى شىعارمالارىنىڭ ەكى توم­دىق جيناعىنا «مەنىڭ مۇستافام» دە­گەن اتپەن ەندى. 2000 جىلى ستام­بۇل­دا «تۇران» مادەنيەت قورى ەستە­لىكتى ەكىنشى رەت جەكە كىتاپ ەتىپ باس­تىردى.

ەستەلىك مۇستافا شوقايدىڭ اتا تەگى، ونىڭ مەكتەپكە بارۋى تۋرا­لى مالىمەتتەردەن باستالىپ، تاش­كەنتتىڭ ەرلەر گيمنازياسىن­دا­عى جانە سانكت-پەتەربور يم­پەرا­تورلىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى وقۋى، تاشكەنتتە باستالعان قوعام­دىق ساياسي بەلسەندىلىكتىڭ رەسەي ورتالىعىندا جالعاسا تۇسكەنى تولىمدى باياندالعان. مۇستافاعا «سەن اق پاتشاعا جاقىن تۇراسىڭ، وعان ءبىزدىڭ تىلەكتەرىمىزدى جەتكىز. مى­نا ماسەلە بىلاي بولۋى كەرەك ەدى، بىلايشا ۋادە بەرىلگەن ەدى، ءبى­راق ولاي بولمادى» دەگەن مازمۇن­داعى ءوتىنىش حاتتار ءجيى كەلگەن كورىنەدى. وسىنداي ارىز حاتتارمەن اقمەشىتكە دە تالاي كەلگەن سياقتى. بۇل كەزەڭنىڭ ول ءۇشىن تاعى ءبىر تا­عى­لىمدى جاعى ءوز حالقىن ازات ەتۋ باسقا دا تۇركى تەكتەس ەزىلگەن حا­لىقتاردى پاتشا وكىمەتىنىڭ وتار­شىلىق ساياساتىنا قارسى ۇيىس­تىرۋ­دىڭ ناتيجەسىندە عانا مۇمكىن ەكەنى جونىندەگى بۇرىنعى تۇسىنىك­تىڭ تەرەڭدەي تۇسكەنى ەدى. وسى تانىم مەملەكەتتىك دۋمانىڭ مۇ­سىل­مان فراكتسياسى حاتشىلىعىنا ورنالاسقاننان كەيىن ەرەكشە ماڭىزدى، ايرىقشا مانگە يە بولادى. سوندىقتان دا ول رەسەيدىڭ ەزگى­سىندەگى تۇركىستان وڭىرىنەن تىس ءتۇر­كى حالىقتارىن – ەدىل، قىرىم تا­تارلارىن، كاۆكاز حالىقتارىن، ورال باشقۇرتتارىن بىرىكتىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەدى. كەيىن شەتەلدە ءجۇر­گەن كەزىندە دە ونىڭ ءوز حالقى­مەن بىرگە وزگە ايماقتارداعى حا­لىق­تاردىڭ ورتاق وتارلىق ەزگىدەن قۇتىلۋىن ارمانداۋى جايدان-جاي ەمەس ەدى. سونىمەن پەتەربورداعى كە­زەڭ مۇستافانىڭ ناعىز ساياسي ۋني­ۆەرسيتەتى بولدى. ول ساياساتكەر، سايا­سي كۇرەسكەر رەتىندە قالىپ­تاستى.

بارلىعى 64 كۇن ءومىر سۇرگەن قوقان اۆتونومياسىن كەڭەس ۇكى­مەتى قىرعىنعا ۇشىراتقانى بەلگىلى. سودان مۇستافا شوقاي باس ساۋ­عالاپ، فەرعانا تاۋلارىن ارالاپ، تالاي تاعدىردى باستان كە­شى­رىپ، تاشكەنتكە جەتىپ، جاسىرىنىپ ءجۇرىپ، قيىن قىستاۋ كەزەڭدە ماريا گورينامەن تابىسادى. جارى مۇستافانىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن تاشكەنتتەن پويىزبەن ماسكەۋگە بەت الادى، الايدا ورىنبور باعىتىنداعى تەمىرجول سوعىس­قا بايلانىستى جابىق بول­عاننان كەيىن اقتوبەگە جەتىپ توقتايدى. سودان ءتۇرلى كولىكپەن الدىمەن ورىن­بورعا، سامارا ارقىلى ۋفاعا، ودان ەكاتەرينبۋرگكە، چەليابينسكىگە جەتەدى، وسىندا قالىپتاسقان جاعدايعا بايلانىستى ەكەۋى ەكى بولەك، «بىرەسە قيىنشىلىققا تولى، بىرەسە زيالى الاقاندارعا تاپ بولىپ»، تاشكەنتتەن شىق­قان­نان سوڭ ءبىر جىل وتكەندە 1919 جىل­عى مامىردىڭ 1-ىندە تبيليسي ستان­ساسىندا جولىعادى. بۇدان كەيىن دە بۇلت ىدىراپ، كۇن جار­قى­راي قويعان جوق. قىزىل ارميانىڭ باسىپ كىرۋىنە بايلانىستى بۇلار باتۋميگە، سول جەردەن تۇرىك كەمەسىنە ءمىنىپ، ستامبۇلعا بارادى. 1921 ج­ىلى فرانتسياعا، پاريج قالا­سى­نا كەلىپ، بايان تابادى. جات جەردىڭ جاڭا قيىنشىلىعىنا جولىققا­نى­مەن مۇستافا شوقاي ءبىر ءسات تىنىم تاپقان جوق. قولىنان قا­لامى تۇسپەدى. لوندانعا 5-6 رەت با­رىپ، لاۋازىمدى ورتالاردا باياندامالار جاسادى. ەۋروپانىڭ ورتاسىندا بولىپ الەمگە تانىلدى. الايدا 1940 جىلعى 13-ءشى مامىر كۇنى نەمىستەر پاريجگە كەلگەننەن كەيىن ءومىر كۇردەلەنە تۇسەدى. باس­قىنشى باسشىلارى مۇستافا شوقايعا تۇركىستاندىق تۇتقىندار الدىندا راديودان ءسوز سويلەۋ ۇسىنادى، بىراق ول تۇتقىندارمەن كەزدەسپەي مۇنداي قادامعا بارمايتىنىن تۇسىندىرەدى. سونىمەن ەكى جارىم اي لاگەرلەردى ارالاپ، قايتاتىن بولىپ، پويىزعا وتىرعاندا مۇستافا شوقايدىڭ باسى اۋىرىپ، ىستىعى كوتەرىلەدى. بەرلينگە جەتىپ، «ۆيكتوريا» اۋرۋحاناسىنا ءتۇسىپ، ءبىر جەتى جاتقاننان سوڭ 27 جەلتوقسانىندا سۇزەك دەگەن دياگنوزبەن سوڭعى ساپارعا اتتانادى. وسى كەزگە دەيىن كۇدىك ارقالاعان وسى جۇمباق ءولىم، تەڭدەسى جوق اۋىر قايعىنى ەڭ ءبىرىنشى ماريا شوقاي تارتتى. وسىدان كەيىن جيىرما سەگىز جىل جالعىزدىقتىڭ زاردابىن تارتىپ، 1969 جىلى باقيلىققا «مۇستافام» دەپ اتتانادى.

مۇستافاتانۋ عىلىمىنىڭ باستاۋى بولىپ سانالاتىن ەستەلىك ەڭبەگىندە ماريا شوقاي العاش رەت اتى الەمگە تانىلعان تۇلعانىڭ رۋ­حاني دۇنيەسىنە، تابيعي جارا­تىلى­سىنا تەرەڭ زەر سالادى. ەستەلىكتە وتە جۇمساق مىنەزدى جانە نازىك جاندى، ۇلكەن جۇرەكتى، تەرەڭ سەزىمدى قاراپايىم ادامنىڭ سوناۋ ەۋروپانىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ ەلىن ساعىنعان ساتتەرى دە شەبەر بەرىل­گەن. 1922 جىلى ەكەۋى پاريجدەگى ترو­كادەروداعى ەتنوگرافيا مۋزەيىندە بولعاندا مۇستافا سوندا­عى دومبىرانى قىزمەتكەردەن سۇراپ الىپ، قۇلاق كۇيىن كەلتىرىپ، اسەم قازاق كۇيىن ورىندايدى دا اس­پاپتى ورنىنا قويادى. ءجۇزى جا­بىرقاۋ تارتىپ، جانارى جاسقا تولادى. ماريا شوقاي «مەن العاشقى جانە سوڭعى رەت مۇستافانىڭ كوز جاسىن سول كەزدە كورىپ ەدىم» دەپ جازدى. «ۇلكەن اعامنىڭ (سىزدىق ءا.ب.) جەسىر ايەلى ءالى ءتىرى. ول قالاي ءومىر ءسۇرىپ جاتىر ەكەن؟ مەنى ەڭ قاتتى وي­لاندىراتىن ماسەلە دە وسى. ولارعا بۇل جەردەن كومەك تە بەرە المايمىن. مەنى كىشىلەردىڭ ء(ىنى­لەردىڭ) تاعدىرى ويلاندىرادى، بالكىم، ولارعا كومەكتەسەتىن ەشكىم بولماعاندىقتان ازىپ-توزىپ كەتكەن شىعار» دەگەن جولداردى تول­عانباي، تەبىرەنبەي وقۋ مۇمكىن ەمەس. بۇلايشا ۋايىمداۋ، ويلاۋ مۇستافا شوقايدىڭ ادامي بولمىسىن، كىسىلىك قالپىن ايقىن تا­نى­تادى.

مۇستافا شوقايدىڭ ءوز وتانى مەن حالقىن جانىنداي جاقسى كورۋ­مەن بىرگە ونىڭ وسال تۇستارىن ويلاۋى، كەلەشەگى مەن تىنىشتىعى ءۇشىن ەش ايانبايتىن جان رەتىندەگى بولمىسى دا وتە ءساتتى شىققان. ول ءار­دايىم بىلاي دەيدى ەكەن: «ءبىزدىڭ تۇركىستان ءۇشىن ەڭ قورقىنىشتى-سى – حالىقتىڭ بىرلىگىنىڭ بولماۋى. ءوزىمىزدىڭ ءالسىز ەكەنىمىزدى مەن بىلەمىن. مەن حالقىمنىڭ تى­نىش­تى­عىن جانە بىرلىگىن قا­لايمىن». بۇعان ونىڭ مۇستافا كەمالعا تاڭعالىپ، ونى بيىك ساناۋى، تۇركىستان ءۇشىن وسىنداي رەفورماشى بولسا دەپ تىلەۋى دە، تۇركىستاندا شۆەيتساريا ءتارىزدى مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ بولعانىن قالاۋى مەن ارمانداۋى، حالىقتاردىڭ فەدەراتسيا ىشىندەگى باۋىرلاستىعىنا سۇيەنگەن ساياسي سەنىمى دالەل بولا الادى. سونداي-اق مۇستافا: «ءبىز قازىر وقىماساق، ەشقاشان تاۋەلسىز بولا المايمىز، ول جولدى بىزگە سىرتتان بىرەۋ اكەلىپ بەرمەيدى، ءبىز ءوزىمىز بىرتە بىرتە مەملەكەت ورگاندارىن قولعا الىپ، ءوزىمىزدى ءوزىمىز باسقارۋعا ءتيىسپىز» دەيدى ەكەن. ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتتەرىندە، 40- جىلداردا، سوعىس كەزىندە ول ۇنەمى تۇركىستاننىڭ بولشەۆيكتەردەن قۇتىلۋىن ارمانداعان: «اللا ەلىمنىڭ تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەنىن كورۋدى ءناسىپ ەتسە، مەن تەك ساياسي ۇگىت ىسىمەن اينالىسار ەدىم. جاستار ۇكىمەت قۇرسا، مەن ەلىمنىڭ تاريحى جانە باسقا ولكە حالىق­تارى تۋرالى كىتاپتار جازۋمەن شۇعىلدانار ەدىم. ادامدار ءبىر بىرىمەن ارالاسۋى كەرەك. حالىقتار ءوزارا ءبىلىم الماسىپ، ءبىرىن ءبىرى تەرەڭ تانىپ جانە ءتۇسىنىپ، جارا­سىم­دى قاتىناس دارەجەسىنە كو­تەرىلسە، سوندا عانا حالىقتار فەدەراتسياسىن قۇرۋعا جول اشىلماق». بۇل سوزدەر ءبىرىنشى، مۇستافا شو­قايدىڭ ءوز ەلىنىڭ بولاشاعىن، تاۋەل­سىز بولۋىن ارماندايتىنىن تانىتسا، ەكىنشىدەن، ونىڭ تەرەڭ ءبىلىمدى، ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكەن تۇركىستاننىڭ تاريحىن دا جاقسى ءبى­لەتىنىن كورسەتەدى. مۇنداي ماق­ساتقا جەتۋ ءۇشىن ول مەملەكەتتىك ماسشتابتاعى قىزمەت قاجەت، سو­عىس­تان باس تارتۋ، ونى بولدىرماۋ كەرەك، جەر بەتىندە بارلىق ادامعا ورىن جەتەدى دەپ ويلاعان.

ەستەلىكتە مۇستافا شوقايدىڭ ساياساتكەرلىك قاسيەتتەرىنە دە شىنايى سيپاتتاما بەرىلگەن. اۆتور­دىڭ جازۋىنشا، مۇستافا كوپشىلىك­تى باسقارۋ ءۇشىن ساياسات ادامى تەز شەشىمگە كەلە الاتىن، قاتال مىنەز­دى بولۋى كەرەك دەپ ساناعان. ەش­قاشان ءوز مىنەزىن تۇزەۋدەن جانە وقۋ­دان جالىقپاعان. سونداي-اق ول ساياساتتا دا نامىسقوي ءارى جانعا جا­قىن بولۋى ارقاسىندا ادامد­ار­دىڭ جۇرەگىنە جول تاباتىن، سونداي-اق پىكىرتالاستا قىزۋقاندى بولعان. ءوز پىكىرىن دالەلدەۋدە قارسىلاسى­نىڭ نامىسىنا تيۋدەن اۋلاق بولا وتىرىپ، ءوزىنىڭ كوزقاراس كوكجيەگى كەڭ بولعاندىقتان ويىن ەركىن جەت­كىزەدى ەكەن. سونداي-اق تار اۋ­قىم­­دى ۇلتشىلدىقتىڭ دۇشپانى، بۇكىل تۇركىستان ۇلتىنىڭ بىرىگۋى جولىنداعى كۇرەسكەردىڭ: «...ءبىز بار­لىق حالىقتى قۇرمەتتەۋگە ءتيىس­پىز. مەملەكەت ءۇشىن ءبىر حالىقتىڭ وزگە حالىقتان ايىرماسى جوق. گەوگرا­فيالىق جاعدايىمىز دا رەسەيمەن دوستىق جانە بەيبىت قاتىناستا بولۋىمىزدى تالاپ ەتەدى. جامان حا­لىق جوق، جامان ادامدار بار. ادام­گەرشىلىگى مول مەملەكەت دەگەن بول­مايدى، ادامگەرشىلىگى مول ادام­دار بولادى» دەۋى دە كەمەل ويلار­دىڭ جارقىن كورىنىستەرى بولاتىن.

مۇستافا شوقاي ءتۇرلى ساياسي كوز­قاراستاعى ادامداردى جانە ولار­مەن پىكىر تالاستىرعاندى ۇنات­قان. مۇنداي جاعدايدا سابىر­لىلىق تانىتىپ، قارسىلاسىنىڭ پىكىرىنە قۇرمەت كورسەتىپ وتىرعان. سونىمەن قاتار ماريا شوقاي جا­رى­نىڭ ەڭ ۇلكەن كەمشىلىگى – سەن­گىش­تىگى ەدى. وسى تەز يلانعىش­تىعى­نىڭ كەسىرىنەن ۇلكەن قيىندىق­تار­عا دا ۇشىراعانىن ايتادى. مۇس­تافا شوقايدىڭ ادامداردىڭ از­عان­تاي ادامگەرشىلىككە جاتپايتىن ارە­كەتتەرىنە رەنجىپ قالاتىندىعى، الاي­­دا قاتەلىكتەردى كەشىرە سالا­تىن­­دىعى، تەز ۇمىتاتىنى، كەيىن ەسى­­نە دە المايتىنى ونىڭ ەرەكشە قا­­سيەتتەرى رەتىندە اتاپ كورس­ەتىل­گەن.

اۆتور مۇستافا شوقايدىڭ بويىن­دا ساياسي مەنمەندىك اتىمەن جوق، ساياسي ينتريگانداردى جانى ءسۇي­مەيتىن، ال جاعىمپازدىق ول ءۇشىن ءوزىن ءوزى قورلاۋمەن بىردەي ەدى دەي­دى. سونداي-اق ساياسات ادامى رە­تىن­دە ول شەن قۇمارلىقتان اۋلاق بول­عان، بىراق ءوزى قالاماسا دا ال­دىڭعى قاتاردا بولۋعا ونى تاعدىر ءماج­بۇر ەتكەن. مۇستافا شوقايدىڭ ادام­دى جاقسى تانيتىنى، پسي­حولوگياعا جەتىك بولعانى، ونىڭ ءوز ءمى­نەزىن تۇزەۋدەن جانە وقۋدان ەشقاشان جالىقپاعانى دا بايىپتى جازىلعان.

ەستەلىكتىڭ تاعى ءبىر تاعىلىمدى جا­عى – فاشيستەر لاگەرىندەگى ادام ءتوز­گىسىز جاعدايدى باستى كەيىپ­كەر­دىڭ كوزبەن كورۋى، جۇرەگىمەن سەزىنۋى. ماريا شوقايعا جازعان ءبىر حاتىندا مۇستافا: «مەنەن كومەك سۇ­راپ، ءۇمىت كۇتكەن وسى باقىتسىز بەي­شارالارعا ەشقانداي جاردەم جا­ساي الماعانىم ءۇشىن جان ازابىن شەگۋدەمىن. مەن ولارعا كو­مەكتەسەتىنىمدى ايتىپ ءسوز بەردىم، الايدا بۇل انشەيىن ولاردى جۇباتۋ عانا. قولىمنان ەشتەڭە كەلمەيتىنىن بىلە تۇرا جالعان سويلەپ ءجۇر­مىن. ...كەشە 35 ادامدى اتۋ جازاسىنان قۇتقاردىم، بىراق تا قانشاعا دەيىن ەكەنى بەلگىسىز. ولاردى ءبىر شۇڭ­قىرعا ءتىزىپ قويدى، قازىر قازان ايى، ال ولار بولسا جازدىق كيىمدە­رىمەن جارتىلاي جالاڭاش، سۋىق­تان قورعانۋ ءۇشىن، توپىراقتان پا­نا جاساۋ ءۇشىن قولدارىمەن جەر قازۋدا. ولارعا يتكە تاستاعان سياق­تى نان تاستايدى، سۋ اتىمەن جوق». وسىلاردى كورگەننەن كەيىن مۇس­تافا­نىڭ ولگەنىم ارتىق دەۋى كىم­نىڭ بولسا دا، جۇرەگىن سىزداتادى، كە­شەگى سوعىستا قايتقان اكە، اتا­لارىنىڭ تاعدىرىن ويلاتىپ ءجۇ­دەتە­دى. ال ماريا شوقايدىڭ «ءال-دارمەنىم ازايعان، كوزىم دە دۇرىس كورمەيتىن بوپ بارادى. جاڭادان كو­زىلدىرىك الۋىم كەرەك. دارىگەرگە بار­عىم كەلمەيدى. بارۋدىڭ قاجەتى بو­لا قويار ما ەكەن؟ قانشا ءومىرىم قال­دى دەيسىڭ؟» دەپ اياقتالاتىن ەس­تەلىك ەشكىمدى دە بەيجاي قالدىرا قوي­ماس.

ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز – ادام­زات ومىرىندە سيرەك كەزدەسەتىن قاي­سار دا ۇلى تۇلعا تۋرالى باعا جەت­پەس تۇڭعىش تۋىندىنى ماريا شو­قاي ءوز قابىلەتى مەن مۇمكىندىگى جەتكەنشە، ارىنىڭ الدىندا جاۋاپ بەرە وتىرىپ، ەشبىر قوسپاسىز ادامي بولمىسىن قاراپايىم تىلمەن، ىستىق جۇرەكپەن شەبەر سۋرەتتەپ شىققانى. بۇگىنگى ۇرپاق بۇل ەستەلىكتى وقي جانە زەردەلەي وتىرىپ، مۇس­تافا شوقاي ءومىرى مەن ونىڭ شى­عارماشىلىق قىزمەتىنە بايلانىس­تى ءمالىم جانە بەيمالىم تا­ريحي دەرەكتەرمەن تانىسىپ، جا­دىن جاڭا مالىمەتتەرمەن تولىق­تىرا تۇسەرى ءسوزسىز.

 

ابدىجالەل باكىر،

ساياسي عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار