7 قاراشا, 10:14 346 0 دەنساۋلىق اسەل انۋاربەك

اتى ءدارى بولعانمەن، باعاسى ۋداي...

حالىق ءۇشىن اسا قاجەتتى تاۋاردىڭ ءبىرى – ءدارى-دارمەك. بىراق ەلىمىزدە ءدارى-دارمەك توڭىرەگىندە شەشىمىن تاپپاي جاتقان ماسەلە كوپ. ەڭ وزەكتىسى – ءدارىحانا سورەسىندەگى پرەپاراتتاردىڭ باعاسى قىمبات. تۇرعىنداردى ابدەن اۋرەگە سالعان ءدارى-دارمەك باعاسىنا قاتىستى تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى تارقاماي تۇرعانىنا دا تالاي جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. جىل سايىن بيىك مىنبەرلەردەن كوتەرىلەتىن بۇل ماسەلەنىڭ ناقتى قاشان شەشىلەتىنى كوپكە بەيمالىم.

 ءدارى باعاسى  قىمباتتادى

وتكەن جىلدىڭ باسىندا ءدارى-دارمەك باعاسى بارلىق ءدارىحا­نا­لاردا بىردەي بولاتىنى ءارى ۆە­دومستۆولىق ورگان تاراپىنان باقىلاۋ ورنايتىنى ايتىلعان. بىراق سودان بەرى ءالى دە دارىلىك زات­تاردىڭ باعاسى بىرقالىپقا تۇسە قوي­ما­دى. ەلىمىزگە كەلەتىن ءدارى-ءدار­مەكتەردىڭ كوبى شەتەلدەن جەتكىزى­لە­دى. ونى تاسىمالداۋ جۇمى­سى­مەن ازىرگە جە­كەمەنشىك فيرما­لار عانا اي­نا­لى­ساتىنى بارشا­عا بەلگىلى. سوندىقتان ءال­گىلەر ءدارى­لەردىڭ با­عاسىنا جول شىعىنىن، سا­لىقتى جانە ءوز پايىزدارىن قوسادى. بىراق بۇگىنگە دەيىن فيرما­لار­دىڭ ۇستە­مەا­قىسى­نىڭ قانداي مولشەر­دە ەكەنىن ەشكىم با­قى­لاۋعا العان ەمەس.

دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەن­سەك، ولاردىڭ نارىعىندا باعانى قالىپ­تاس­تىرۋدىڭ ناقتى ادىستەرى بار. ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن ماڭىزدى تاۋار مەن قىزمەت تۇرلەرىنە ناقتى باعا قويىلىپ، قاتاڭ با­قىلانادى. ونىمگە قويىلاتىن تالاپتا تاۋار قۇنى ءارى كەتكەندە 30 پايىزعا دەيىن وزگەرەدى. كەي مەملەكەتتەردە ءدارى-دارمەك با­عاسى ۇنەمى باقىلاۋدا. مىسالى، ءتۇر­كيا­دا دارىلىك زاتتار قۇنى قاتاڭ قادا­عالا­نا­تىندىقتان، باعا مۇلدەم تومەن. ءنا­تي­جە­سىن­دە، كەيبىر الەمدىك فارمكومپانيالار ءتۇر­­كياعا ءدارى-دارمەكتەرىن جونەلتۋدەن ءمۇل­دەم باس تارتقان. ال قازاقستاندا مەم­لە­كەتتىك تاپسىرىستان تىس ساتىپ الىناتىن ءدارى-دارمەكتەردىڭ باعاسىنا قانداي دا ءبىر رەتتەۋدىڭ بولماۋى سالدارىنان تۇ­تى­نۋشىلار زارداپ شەگىپ وتىر. ساتۋشى قانداي باعانى قالاسا، سول باعانى قويادى.

رەسمي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك، بىلتىر قاڭ­­­تار-قاراشا ايلارى ارالىعىندا ەلى­مىز­گە سىرت مەملەكەتتەن 21,7 مىڭ توننا مە­­دي­­تسينالىق پرەپارات جەتكىزىلىپتى. سول ءۇشىن ەلىمىز ەكسپورتتاۋشىلارعا 819,4 ملن دول­­لار تولەگەن. كورشى رەسەي قازاقستانعا 70,9 ملن دوللارعا 6,4 مىڭ توننا ءدارى-ءدار­مە­گىن ساۋدالادى. قىتايلىقتاردان 2,6 مىڭ توننا ءدارى 9 ملن دوللارعا ساتىپ الىندى. گەر­­مانيادان جەتكىزىلگەن 2,1 مىڭ توننا مە­­ديتسينالىق پرەپارات 161,1 ملن دوللار­عا باعالاندى. ال ءۇندىستان ءبىزدىڭ ەلگە 1,6 مىڭ توننا ءدارىنى 62,8 ملن دوللارعا ساتتى. ودان بولەك ۋكراينادان – 1,1 مىڭ، فرانتسيادان – 1,1 مىڭ، بەلارۋستەن – 1,1 مىڭ، پولشادان  746 توننا ءدارى-دارمەك ساتىپ الىندى.

اقپارات قۇرالدارىنىڭ حابارلاۋىنشا، بيىلعى شىلدە ايىندا ءدارى-دارمەك 8,7 پايى­زعا قىمباتتاعان. ال وتكەن جىلدىڭ شىلدە ايىندا انتيبيوتيكتەر، ۆيتاميندەر، جۇرەك-قان تامىرلارىنا ارنالعان پرە­­پاراتتار جانە انالگەتيكتەردىڭ باعا­سى 10 پايىزعا ارتىپتى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى، سوڭعى جارتى جىلدا ەلىمىزدە 53 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءدارى-دارمەگى شىعارىلىپ، وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ءوندىرىس 23 پايىز­عا وسكەن. دەسە دە، بۇل سۇرانىستى تولىق قام­تاماسىز ەتۋگە جەتكىلىكسىز. مىسالى، وتان­دىق وندىرۋشىلەر انتيبيوتيكتەرگە دەگەن سۇرا­نىستىڭ 12 پايىزىن، ال ۆيتاميندەر مەن پروۆيتاميندەرگە دەگەن سۇرانىستىڭ تەك 5 پايىزىن قامتاماسىز ەتەدى. سوندىق­تان سالا شەتەلدىك كومپانيالار شىعارا­تىن يمپورتتىق ونىمدەرگە تاۋەلدى. فارما­تسەۆ­تيكالىق پرەپارات­تار­دىڭ قىمباتتاۋى قى­زىلوردا، اقمولا، الماتى جانە ماڭ­عىس­تاۋ وبلىستارىندا باي­قالادى. ال ساراپشى ماماندار باعا­نىڭ جاقىن ارادا تومەندەمەيتىندىگىن، ءتىپتى قىم­باتشىلىق­تىڭ جالعاسا بەرەتىندىگىن بولجاۋدا. ءويت­كە­نى فارماتسەۆتيكا سالاسىندا باعا ساياساتىن قاداعالايتىن ۇيىمداردىڭ جۇمىسى شيكى. ولار ەشبىر با­قىلاۋ جۇرگىزبەگەندىك­تەن، كەيبىر فار­ماتسەۆتيكالىق كومپانيالار ارقالارىن كەڭگە سالىپ ءجۇر.

باعانى باقىلاي  الامىز با؟

ازىرگە قولدان قىمباتشىلىق جا­ساۋ­شى­لار­دىڭ ارەكەتىنە دەنساۋلىق ساق­تاۋ مينيسترلىگى دە تۇساۋ سالا الماي كە­­لەدى. دەگەن­مەن جاۋاپتى ۆەدومستۆو قول قۋ­سىرىپ وتىر­عان جوق. بيىلعى جىلدىڭ ماۋ­­سىم ايىن­دا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى تاۋار­لار جانە كورسەتىلەتىن قىز­مەت­تەردىڭ ساپا­سى مەن قاۋىپسىزدىگىن با­قى­لاۋ كومي­تەتىنىڭ ءتورايىمى ليۋدميلا بيۋرا­­­­­بەكوۆا بار­لىق جەردە ءدارى-دارمەكتىڭ با­عاسى بىردەي بولاتىنىن مالىمدەگەن ەدى. «بار­لىق دارىلىك زاتتارعا ارنالعان باعا­لاردى رەتتەۋ، ءدارى-دارمەكتەردى رەتسەپتىمەن ساتۋ جانە جال­عان دارىگە قارسى كۇرەسۋگە بايلانىستى شا­رالاردى كۇشەيتۋ ءتارىزدى ماسەلەلەر بويىن­شا كەيبىر زاڭ­ناما اكتىلەرىنە وزگە­رىس­تەر ەنگىزىلدى. وسى وزگەرىستەر ازامات­تار­دىڭ ساپالى ءدارى-دارمەكتەرگە قولجەتىم­دىلى­گىن قامتاماسىز ەتۋگە، ال باعا­لاردى رەتتەۋدى ەنگىزۋ رەس­پۋب­ليكامىزدىڭ بارلىق ءوڭىر­­­­لەرىندە ءبىرىڭ­عاي باعا ساياساتىن ءجۇر­گىزۋ­گە مۇمكىن­دىك بەرەدى»، – دەگەن بولاتىن ليۋد­ميلا بيۋرابەكوۆا. ونىڭ سوزىنشە، شە­تەل­دەن جەتكىزىلەتىن دارىلىك پرەپاراتتاردى تاسىمال­داۋعا ايتارلىقتاي قاراجات جۇم­سا­لادى. ودان بولەك ءدارى-ءدار­مەكتەردى تىركەۋ ءۇشىن دە كەتەتىن شىعىن بار. سونىڭ ءنا­تي­جەسىندە، دارىلىك زاتتاردىڭ باعاسى قىم­بات بولىپ جەتەدى. مينيسترلىك ايتىپ وتىر­عان وزگەرىستەردەن كەيىن ءدارىحا­نالار­دىڭ كىرىسى تومەندەۋى مۇمكىن. ويتكەنى ولار ءدارى-دارمەك باعاسىنا قاتىستى ەرەجەلەردى بۇز­سا، جاۋاپقا تارتىلادى. ەگەر ءدارىحانا ءبىر رەت ەرەجەگە باعىنباسا، ايىپ­پۇل ارقا­لاي­دى. ال ەكىنشى رەت قايتالانسا، ءدارىحانا­­نىڭ ليتسەنزياسى جارتى جىلعا توقتا­تى­لادى. ياعني، باعا ەرەجەلەرىن بۇز­عانى ءۇشىن 70-تەن 1000 ايلىق ەسەپتىك كور­سەتكىشكە دەيىن اكىمشىلىك ايىپپۇل سالىنىپ، زاڭ بۇزۋ قايتا تىركەلسە، فارماتسەۆتي­كا­لىق جۇ­مىس­­تى توقتاتۋعا دەيىنگى شارا قا­بىلدا­نا­دى.

بيىل قىركۇيەك ايىندا «تۇتىنۋشى­لار­دىڭ ۇلتتىق ليگاسى» الماتىداعى ءدارى­حانالارداعى ءدارى-دارمەك باعاسىن تەكسەردى. تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋمەن اينالىساتىن ۇيىم ماماندارى قالاداعى ەڭ ءىرى ءارى تانىمال دارىحانالارداعى كوپ سۇ­را­نىسقا يە دارىلەردىڭ باعاسىن سالىس­تىر­دى. زەرتتەۋشىلەر ءوزىن الەۋمەتتىك دەپ كورسەتەتىن ءدارىحانالاردا وزگەلەرىنە قارا­عان­دا باعا قىمباتتاۋ ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ، تاڭعالدى. سونىمەن قاتار قالادا ءدارى-دارمەكتىڭ ورتاشا باعاسى ايتار­لىقتاي جو­عارى ەكەنى انىقتالدى. مىسالى، «تسيت­را­موننىڭ» باعاسى 300 تەڭگەدەن باستالىپ، 600-700 تەڭگەگە دەيىن جەتەدى. «قا­لا­نىڭ ور­تا­لىعىنداعى ءداستۇرلى تۇردە قىم­بات سا­نالاتىن، قىزمەت كورسەتۋگە باسا نازار اۋ­دارىلعان ءدارىحانالاردا ءدارى با­عاسى ەڭ ار­زان بولىپ شىقتى. الايدا وندا سا­تىلاتىن ءدارى-دارمەكتىڭ ساپاسى دا كۇمان تۋدى­رارلىقتاي. مىسالى، ليدوكايندى ساتىپ الۋدا، ونىڭ 5 ۇلگىسىنىڭ ۇشەۋى ەلىمىزدە ءتىر­كەل­مەگەن بولىپ شىقتى. ياعني، ولاردىڭ قۇ­رامى مەن ساپاسىن تەكسەرۋگە كەل­مەيدى»، – دەيدى ۇيىمنىڭ پرەزيدەنتى سۆەتلانا رو­ما­­نوۆسكايا. «تۇتىنۋشىلاردىڭ ۇلتتىق لي­­گاسى» وكىلدەرى قالا تۇرعىن­دارى­نىڭ ازىق-تۇلىك تاۋارلارىنا قارا­عاندا، ءدارى-ءدار­مەككە ءجيى شاعىمداناتى-نىن ايتادى.

كوكتەمدە ءماجىلىس دەپۋتاتى ايقىن قوڭىروۆ ءدارى-دارمەك باعاسىنا قاتىستى دا­بىل قاقتى. «باعا ءوسۋ قارقىنى بويىنشا ءدارى-دارمەكتىڭ قۇنى ازىق-تۇلىك پەن ازىق-تۇلىك ەمەس تاۋارلاردىڭ الدىنا شىعىپ وتىر. ءدارى-دارمەك نارىعىنىڭ قاتىسۋ­شى­لارى باعانى قولدان كوتەرىپ وتىرعانىن بايقاپ وتىرمىز. باعانى بىرقالىپتا ۇس­تايتىن مەحانيزمدەر ەنگىزىلگەنشە، جەتكىزۋشىلەر ءدارى-دارمەكتىڭ جاڭا قۇنىن قا­لىپ­تاستىرادى. بۇل جاعداي شۇعىل تۇردە ءدارى-دارمەك باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنىڭ وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرىن انىق­­تاۋدى قاجەت ەتەدى»، – دەدى ايقىن قوڭى­روۆ. ونىڭ سوزىنشە، ءدارى-دارمەكتىڭ با­­عاسى حالىق ءۇشىن تەك ءال-اۋقاتتىڭ عانا ەمەس، سونىمەن قاتار دەنساۋلىقتىڭ ماڭىز­­­­دى كور­سەتكىشى. باعانىڭ قىمباتتاۋى حا­لىقتى ءدارى-دارمەككە جۇمسايتىن اقشا­سىن ۇنەم­دەۋگە ماجبۇرلەيدى نەمەسە مەدي­تسي­نالىق پرەپارات قولدانۋدان باس تارتۋعا يتەر­مەلەيدى. «ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ ءما­لىمە­تىنشە، بىلتىر ءبىر وتباسى ورتا ەسەپپەن ءدارى-دارمەككە 26 300 تەڭگە جۇم­ساعان. ال 2019 جىلدىڭ العاشقى توقسا­نىن­دا ءدارى-دارمەك پەن امبۋلاتورلىق قىز­مەت قۇنى كۇرت قىمباتتاعان. حا­لىقتىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا جۇمساپ وتىرعان شىعىنى مەديتسينا قىزمەت­كەرلەرىنىڭ جالاقىسىنا وڭ اسەر ەتكەن ەمەس. ءدارى-دارمەكتىڭ قىمبات­تاۋى نارىق­تاعى ويىنشىلارعا عانا پايدالى بولىپ وتىر»، – دەدى حالىق قالاۋلىسى.

ەستەرىڭىزدە بولسا، ەۋرازيالىق ەكونو­مي­كا­لىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ورتاق فارماتسەۆتيكالىق نارىعى ىسكە قو­سىل­عان بولاتىن. ەندى قازاقستان، قىرعىز­ستان، رەسەي، بەلارۋس جانە ار­مە­نياداعى وندىرۋشىلەر ءدارى-دارمەكتەردى تىركەپ، نا­رىق­قا شىعارۋ ءۇشىن بىرىڭعاي ەرەجەلەردى قول­دانادى. جاڭا ءتارتىپ نا­رىق­تى قاۋىپتى دارىلەردەن تازارتۋعا ءمۇم­كىن­دىك بەرەدى. سونىمەن بىرگە فارما­تسەۆ­تي­كالىق زەرتتەۋلەرگە رۇقسات بەرۋ، باعا بەلگىلەۋ، بولشەك ساۋدا، مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جانە مەديتسي­نا­لىق جارناما سالالارىن ەكو­نوميكالىق وداققا مۇشە ەلدەردىڭ ءار­قايسىسى بۇرىن­عى­داي وزدەرى رەتتەيتىن بولدى. وندىرۋشىلەر ءۇشىن ارنايى وتپەلى كەزەڭ ەنگىزىلگەن. ياعني، 2020 جىلدىڭ ايا­عى­نا دەيىن ولار ءونىمدى ءوز ەلىنىڭ ەرەجەسى بويىن­شا نەمەسە ەۋرازيا­لىق ەكونومي­كا­لىق وداق قاعيداتتارىنا سايكەس تىركەي الا­­دى. ال تۇتىنۋشىلار بۇل ءوز­گەرىستەردى كەيى­­نىرەك سەزەدى. ويتكەنى ءدارى-ءدار­مەكتى ءتىر­كەۋ مەن نارىققا شىعارۋدىڭ ارا­سىندا 7-10 اي ۋاقىت ءوتۋى مۇمكىن.

سونىمەن، ءدارى-دارمەككە قاتىستى قور­دا­لانعان ماسەلەلەر تالقىعا تۇسكەنىمەن، ءنا­تيجەسىنىڭ قانداي بولارى ءالى بەيمالىم. ءتىپتى، جۇرتشىلىق ءدارى-دارمەك باعاسىنىڭ ارزاندايتىندىعىنا جانە تەگىن دارىلىك پرەپاراتتار ماسەلەسىنىڭ شەشىلەتىندىگىنە سەنۋدەن قالعان. وعان سەبەپ تە جوق ەمەس. تا­لاي تالقىعا تۇسكەن ءدارى-دارمەك ءتۇيت­كىل­دەرىنىڭ ءتۇيىنى تارقايتىن ۋاقىت الدە­قا­شان جەتكەن ەدى. بىراق باياعى جارتاس – سول جارتاس.

دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە مەملەكەت قازىناسىنان ەڭ كوپ قارجى بولىنەدى ەكەن. الايدا بۇل سالاعا بولىنگەن قارجى­نىڭ قايتارىمى بولماي وتىر. جۇرت ءالى كۇنگە دەيىن ساپالى مەديتسينالىق قىزمەت­كە قولى جەتپەي، ابىگەرلەنىپ ءجۇر. قارا­پايىم حالىقتىڭ جارتىسى تەگىن بەرىلەتىن ءدارى­گە قول جەتكىزە الماي جۇرسە، ەكىنشى جارتىسىنىڭ دارىحاناداعى دارىلىك پرەپاراتتاردى ساتىپ الۋعا قالتاسى كوتەرمەي قينالۋدا. ال ءاربىر جيىن سايىن سىننىڭ استىن­دا قالاتىن ۆەدومستۆو باسشىسى ءبا­رىنىڭ قالپىنا كەلەتىندىگىن ايتىپ، ۋادە بە­رۋدەن، جاڭا رەفورما قابىلداۋدان ءارى اسا الماي كەلەدى.

سوڭعى جاڭالىقتار