31 قازان, 13:00 405 0 رۋحانيات انار لەپەسوۆا

اقتوبەدە ۇلى ەردىڭ ەسىمى ۇلىقتالدى

تاريح ساحناسىندا ءۇش مىڭ جىلدىق سالتى بار كوشپەندىلەر وركەنيەتىن قالىپتاستىرعان، كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولعان – ۇلى دالانىڭ قايراتكەرلەرى، ءدىلمارلارى، بي-شەشەندەرى مەن باتىر، باھادۇرلەر ءومىر ءسۇردى. قازاقتىڭ مەملەكەت بولىپ قالىپتاسىپ ۇلعايۋىنا، ەلدىگىن قۇرىپ ورنىعۋىنا ەل باسقارۋشى حاندار مەن امىرلەردىڭ رۋحاني جانە تاريحي ەرلىگى بىردەن-ءبىر سەپتىگىن تيگىزدى. وسىنداي ۇلى تۇلعالاردىڭ ەرلىك داستۇرلەرى ارقىلى تۇلعانى تاربيەلەۋ، ادامگەرشىلىككە باۋلۋ، ونەگەلى ازاماتتى قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا 2019 جىلدىڭ 25-26 قازان ارالىعىندا س.بايىشەۆ اتىنداعى اقتوبە ۋنيۆەرسيتەتىندە «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا «ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى: ءجالاڭتوس ءباھادۇر جانە تۇركى دۇنيەسى» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلدى. 

كونفەرەنتسيا تورت باعىتتا جۇمىس جاسادى:

1.     تۇركى رۋحانياتى مەن تاريحىنان ءجالاڭتوس ءباھادۇردىڭ الار ورنى.

2.     قازاق جىرىنداعى باتىرلار بەينەسى جانە كوركەمدىك ناقىشتار.

3.     ۇلتتىق كود جانە اشىق سانالى ۇرپاق قالىپتاستىرۋداعى اسقاق رۋحتى تاريحي تۇلعالاردىڭ ءرولى.

4.     جاڭا زامان تالابىنا ساي ءبىلىم بەرۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى.

كونفەرەنتسياعا تمد ايماعىنداعى تۇركى تەكتەس مەملەكەتتەردىڭ دەلەگاتسيالارى، رەسەي، تۇركيا، ازەربايجان، وزبەكستان، قاراقالپاقستان، داعىستان ت.ب. ەلدەردىڭ زەرتتەۋشىلەرى، ىزدەنۋشى جاس عالىمدار، تاريح، ادەبيەت جانە ونەر قايراتكەرلەرى قاتىستى. كونفەرەنتسياعا قازاق، ورىس، اعىلشىن جانە تۇركى تىلدەرىندە 122 ماقالا ۇسىنىلدى.

dda1e7fe7856c30b8f0491bd16983793.jpg

شەت ەل عالىمدارى: گاليب سايلوۆ امىراعاوعلۋ – ازەربايدجان عىلىم اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى   (باكۋ), الي ارسلان – مەرسين ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى (تۇركيا), ساتتوروۆ ۋلۋگبەك - فايزۋللاەۆيچ   ف.ع.ك.، پروفەسسور،   اليشەر ناۆوي ات. حالىقارالىق قوعامداستىق توراعاسى (وزبەكستان), گادجيەۆ ەلدار نابيەۆيچ – ف.ع.د.، پروفەسسور،   داعىستان مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حالىقارالىق قاتىناس ءبولىمىنىڭ باسشىسى (رەسەي) تاريح ساحناسىنداعى ءجالاڭتوس ءباھادۇردىڭ ەرلىگى مەن تۇركى ەلدەرى ءۇشىن قالدىرعان رۋحاني مۇرالارىن سارالادى.

تاريحشى، عالىم س. وتەنياز ءوز بايانداماسىندا: «ءجالاڭتوس باتىر ورتا ازيا مەن قازاقستان تاريحىندا ءوز ەسىمىن التىن ارىپپەن جازىپ كەتكەن ايگىلى باتىر، ەل باسقارۋشى ءامىر بولاتىن. ونىڭ زامانىن ساراپتاساق – ءحVىى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا قازاق ەلى تاريحىندا ەلەۋلى وقيعالار بولعانىن كورەمىز. شىن مانىندە قازاق مەملەكەتىنىڭ تاسى ورگە دومالاپ تۇرعان ەدى سول زاماندا. بۇحار حاندىعىنا قاراستى جەرلەردىڭ وزىندە قازاق سۇلتاندارى مەن باتىرلارى بيلىك جۇرگىزدى. مىسالى، ­اندىجان ءوڭىرىن ابىلاي سۇلتان، جيزاقتى ­الشىن بەكوعلى، سامارقان قالاسىن جانە ءۋالاياتىن ءجالاڭتوس باتىر بيلەدى».

e7b2cce4060fe9128ec0a36d7dc1546c.jpg

ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى،   ت.ع.ك   توقتاباي احمەت ۋاليحانۇلى «ءجالاڭتوس باتىر جانە سامارحانداعى قوس ۋنيۆەرسيتەت» اتتى بايانداماسىندا ءجالاڭتوستىڭ باتىرلىعىمەن قوسا اعارتۋشىلىق جولىنداعى باعا جەتپەس ەڭبەگىن اتاپ كورسەتتى: «ءجالاڭتوس باتىر اسكەردى قامتاماسىز ەتۋگە عانا ەمەس، ولارعا ارناپ سامارقاندا ۇلكەن قۇرىلىستار، ءزاۋلىم سارايلار مەن مەدرەسەلەر سالۋعا جۇمسادى. ءجالاڭتوس باتىر سامارقاننىڭ ورتالىعى رەگيستاندا 1619-1633/36 جىلدارى «شيردور» (ارىستان مەدرەسەسى) مەدرەسەسى مەن 1647-1660 جىلدارى «تيللا-كوري» (التىنمەن اپتالگان) مەدرەسەسىن سالدىردى، كەيىنىرەك ولار بۇكىل ەلگە ايگىلى بولدى. بۇل ارحيتەكتۋرالىق عيماراتتار ءوزىنىڭ اسەمدىگىمەن، ادەمىلىگىمەن ءدۇيىم جۇرتتى تاڭداندىرىپ، شىعىستىڭ ساۋلەتشىلىك ونەرىندە ەرەكشە ورنىنا، قوس مەدرەسەنىڭ قازىرگى قوس ۋنيۆەرسيتەت ەكەندىگىنە توقتالىپ ءوتتى. مەدرەسە اراب تىلىندە «ءبىلىم ورنى» دەگەن ماعىنا بەرەدى. ۇلىقبەكتىڭ بۇقاراداعى مەدرەسەسىنىڭ ەسىگىندە: «ءبىلىم الۋعا ۇمتىلۋ، ءبىلىم الۋ – ءاربىر مۇسىلماننىڭ جانە مۇسىلمانشانىڭ مىندەتى» دەپ جازىلعان. شير-دور مەن ءتيللا-كاري مەدرەسەلەرىنىڭ سىرتقى ساۋلەت تۇلعاسىنان باستاپ، ىشىندەگى وقۋ، ءبىلىم الۋ ۇدەرىستەرىن ءجالاڭتوستىڭ ءوزى قاداعالاعان. سوندىقتان سول زامانعى جوعارعى وقۋ ورىندارىن ءجالاڭتوستىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرى دەپ اتاعان».

حVI-حVII عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن قازاق باتىرى، اسكەرباسى ءجالاڭتوس ءباھادۇردىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ شاراسى اقتوبە قالاسىندا ءجالاڭتوس باھادۇرگە ارنالعان ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋىمەن جالعاستى. باتىردىڭ ەسكەرتكىشى اقتوبەدەگى «ساپار» اۆتوۆوكزالى الدىنداعى الاڭعا قويىلدى.  ەسكەرتكىشتىڭ سالتاناتتى اشىلۋىنا ءوڭىر باسشىسى وڭداسىن سەيىلۇلىمەن قاتار، تۇركيا، ازەربايجان، رەسەي مەن وزبەكستاننان كەلگەن عالىمدار، قوعام قايراتكەرلەرى، باتىردىڭ ۇرپاقتارى قاتىستى. «بۇل ەسكەرتكىش تەك قانا ءبىر رۋدىڭ، ءبىر ەلدىڭ عانا ەمەس، كۇللى ۇلى دالا ۇلدارىنا، تاريحقا قويىلعان قۇرمەت. بولاشاققا ۇلگى»، -دەدى اعا بۋىن وكىلدەرى.

سالتاناتتى شاراعا ارنايى كەلگەن قۇرمەتتى قوناقتار عالىم بەرەكەت كارىباەۆ، قر قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ باس شتاب باستىعىنىڭ ورىنباسارى، باتىردىڭ ۇرپاعى گەنەرال-مايور تالاسوۆ مۇحامەدجان، اقىن سۆەتقالي نۇرجانوۆ،  قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى  ازاماتى ناجمادين مۇساباەۆ، قر ءماجىلىس دەپۋتاتى، اقىن باقىتبەك سماعۇل قولباسشى باتىردىڭ ومىرىنەن سىر شەرتىپ، تاريحي دەرەكتەردى كەلتىرىپ، رۋحتى جىرلارىن ارنادى.

اتالعان ەسكەرتكىش «ءجالاڭتوس ءباھادۇر سەيىتقۇلۇلى» قايىرىمدىلىق قورىنىڭ قارجىسىنا سالىنعان. ەسكەرتكىشكە جۇمسالعان قارجى كولەمى – 110,0 ملن. تگ. قولادان قۇيىلعان ەسكەرتكىشتىڭ جالپى بيىكتىگى 5,15 مەتردى قۇرايدى. ەسكەرتكىش اۆتورلارى بەلگىلى ءمۇسىنشى توقتار ەرمەكوۆ جانە جەڭىس جۇبانقوسوۆ.

ءجالاڭتوس ءباھادۇر ەسكەرتكىشى حالقىمىزدىڭ داڭقتى قولباسشىسىنا كورسەتىلگەن ەرەكشە قۇرمەتى. ءجالاڭتوس ءباھادۇر XVI-XVII عاسىرداعى ساياسي-الەۋمەتتىك جاعدايعا تەگەۋرىندى ىقپالىن جۇرگىزگەن ايگىلى جاھانگەر، ۇلى قولباسشى، كورەگەن ستراتەگ، بىلىكتى مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندە تاريحتا اتى قالعان ۇلى تۇلعا.

قورىتا كەلە، الىپ يمپەريانى بيلەگەن قولباسشى، ءباھادۇر، ءامىرشى ءجالاڭتوس ءباھادۇردىڭ ەل باسقارۋداعى مۇرالارىن زەرتتەپ، ونىڭ ەرلىگىن جان-جاقتى قوعامدىق ورتادا ناسيحاتتاۋ جۇمىسىندا كەڭىرەك قولدانۋ قاجەتتىلىگىن، جاس ۇرپاققا رۋحاني تاربيە قۇرالى رەتىندە قولدانىسقا ەڭگىزۋ ماسەلەلەرى قوزعالدى.

وسىنداي حالىقارالىق دەڭگەيدەگى شارالار جاس ۇرپاققا رۋحاني تاربيە بەرۋمەن قاتار، تاريح بەتىنە التىن ارىپپەن جازىلعان ءجالاڭتوس بابامىزدىڭ ەسىمىن قايتا جاڭعىرتارى ءسوزسىز.

سوڭعى جاڭالىقتار