1 قاراشا, 12:30 889 0 ايماق "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

10 گەنەرال شىققان ولكە

قازاقستاننىڭ قاي ايماعى دا ەكونو­مي­كالىق، تۋريستىك، گەوگرافيالىق ت.ب تۇرعىدا ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋدا. ءار ءوڭىر ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن كەرەمەتتەرىمەن ەرەكشە­لە­نەدى. سونىڭ ءبىرى – جامبىل وبلىسى قۇرا­مىن­داعى جۋالى اۋدانى. اۋدان حالقىنىڭ كوبى مال جانە ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى.

«ءبىزدىڭ اۋدان 10 گەنەرالدى، شەراعاڭ مەن باتىر باۋ­كەڭ­دى دۇنيەگە اكەلگەن قاسيەتتى ولكە. سوندىقتان بولار، ءاردايىم كوش باسىندا بولۋدى قالايمىز. ماسەلەن، ءبىلىم سالاسىندا جىل سايىن وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم ساپاسى ايقىندالاتىن ۇبت دا اۋدان، وبلىستا الدىڭعى ساپتان كورىنەدى. بالامالى ەلەكتر كوزىن وندىرۋدە دە سۋ جانە كۇن ەلەكتر ستانسالارى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ بىزدە بوي كوتەردى. شارۋالارىمىز دا جىل سايىن جاڭا تەحنولو­گيا­لاردى مەڭگەرىپ، ءوز ىستەرىندە ءساتتى پايدالانۋدا. تۋريزمدە وبلىسىمىزدا العاشقى بولىپ «قارالما» تاۋ-شاڭعى كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلمەك. ايتا بەرسەك، مۇنداي جەتىستىكتەر جەتەرلىك. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە – جۋالىلىقتاردىڭ ەڭبەك­سۇي­گىشتىگىنەن دەپ بىلەمىن»، – دەيدى اۋدان اكىمى نارباي ءابىل­قا­سىمۇلى.

جۋالى اۋدانى نەگىزىندە تەحنيكالىق داقىلداردى ءوسىرۋ­مەن  داعدىلانعان، ونىڭ ىشىندە حالىققا قاجەتتى «ەكىنشى نان» – كارتوپ داقىلى. جامبىل وبلىسى اكىمدىگىنىڭ اۋىل شارۋا­شىلىعى باسقارماسى اراسىنداعى مەموراندۋمعا سايكەس، ينديكاتورلىق كورسەتكىش بويىنشا 2500 گا استام القاپقا كارتوپ ەگىلگەن. وسى جىلى كوكتەم ايىنىڭ جاۋىن شاشىندى بولۋىنا بايلانىستى كوپ شارۋالار داقىلدى  كەش ەككەن. ونىمەن قويماي جاز ايىندا الاتاۋدا قاردىڭ از مولشەرى بولعاندىقتان، ناۋقاندىق سۋارۋ كەزىندە سۋدىڭ تاپشىلىعى سەزىلگەن. اقساي سۋ شارۋاشىلىعى مەكەمەسى تاراپىنان سۋارۋ كەستەسى جاسالىنىپ، بارلىق شارۋا­شى­لىقتار سۋمەن تولىعىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. جالپى اۋدان بويىنشا نۇرلىكەنت – 302, اقتوبە – 333, قىزىلارىق – 533, كوكباستاۋ – 320, مىڭبۇلاق – 232 گەكتار القاپقا كورتوپ ەگىلىپ، كارتوپ جيناۋ جۇمىستارى بارلىق اۋىلدىق وكرۋگتەردە قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. اۋدان باسشىلىعىنىڭ مالىمەتىنشە ءونىمنىڭ 80 پايىزى جينالىپ ءبىتتى. 2050 گەكتار القاپتان الىنعان ورتاشا ونىمدىلىك 235 تس/گا، ياعني 48 175 توننا. سوڭعى جىلدارى شارۋا قوجالىقتارى كوبەيىپ، كارتوپ ءوسىرۋدى جاقسى جولعا قويعان اۋدان جۇيەلى دامىپ كەلەدى. اگروتەحنولوگيالاردى ساقتاي وتىرىپ، مول ونىمگە قول جەتكىزىپ جاتقاندار كوپ. ونان بولەك، «بۋرنىي ءسۇت كومپانياسى» جشس ەرەكشە ايتىپ وتۋگە بولادى. 1951 جىلى ىرگەسى قالانعان ايگىلى ىرىمشىك زاۋىتى وسىدان بىرەر جىل بۇرىن قارجى تاپشىلىعىنا بايلانىستى جۇمىسىن توقتاتقان-دى. تۇرالاپ قالعان زاۋىت جۇمىسىن كاسىپكەر ابدىبەك پوشقاەۆ قولعا الىپ، «تاراز» الەۋمەتتىك-كاسىپ­كەر­لىك كورپوراتسياسىنىڭ» قاتىسۋىمەن كاسىپورىن تامىرىنا قايتادان قان جۇگىرە باستادى. بۇگىندە جۋالىنىڭ ءدامى ءتىل ۇيىرەر ەرەكشە ءسۇتى مەن ىرىمشىگىنە وتاندىق تۇتىنۋشىلاردان سۇرانىس جوعارى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى، كاسىپورىندا وندىرىلەتىن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ 70 پايىزى رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە جونەلتىلسە، قالعانىن رەسەيدىڭ سامارا قالاسىنا ەكسپورتتاپ جاتقان كورىنەدى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جو­مارت توقاەۆ «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاق­ستان­نىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» اتتى جولداۋىندا ءتۋريزمدى، اسىرەسە ەكوتۋريزم مەن ەتنوتۋريزمدى دامىتۋعا باسا ءمان بەرۋدى تاپسىرعان-دى. ەكولوگيالىق ءھام گەوگرا­فيا­لىق تۇرعىدا جۋالى اۋدانىنىڭ الەۋەتى جوعارى. اتالعان باعىت تا اۋدان باسشىسى نارباي ابىلقاسىمۇلىنىڭ نازارىنان تىس قالماعان. ماسەلەن، باتىس تيان-شاننىڭ تالاس الاتاۋىندا، «قارالما» شاتقالىندا، تەڭىز دەڭگەيىنەن 3200 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان «قارالما» تاۋ-شاڭعى بازاسى باستى تۋريستىك كەشەنگە اينالماق. ونىڭ بىرنەشە ارتىقشىلىعى بار. «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىق­ارالىق ترانزيتتىك دالىزىنەن 8 شاقىرىم، اۋدانىنىڭ وب­لىستىق ورتالىعى ب.مومىشۇلى اۋىلىنان 20 كم، تاراز قالا­سىنان 70 كم جانە شىمكەنت قالاسىنان 90 كم، «تەرىس-اششى­بۇلاق» سۋ قويماسىنان 30 كم قاشىقتىقتا ورنالاسقان كەشەن قىس ايلارىندا قاردىڭ جەتكىلىكتى بولۋىن قامتا­ما­سىز ەتەدى جانە كۋرورتتى تۋريستەر، دەمالۋشىلارمەن قام­تا­ماسىز ەتەدى. سونىمەن قاتار، كەشەننىڭ اۋماعىندا بارلىق ماۋسىمدىق كۋرورتتىق جۇكتەمەنى قامتاماسىز ەتەتىن جازعى دەمالىس تۇرلەرىن ۇيىمداستىرۋعا دا بولادى. ەندى ءبىر ايتا كەتەرلىگى، جوبالىق قۇنى 4 ملرد. 867 ملن. تەڭگەنى قۇرايدى. قازىردە جوبانىڭ ىسكە اسىرىلۋ ورنى انىقتالىپ، قۇرىلىسقا 274 گا جەر تەلىمى بولىنگەن. ەلەكتر قۋاتىمەن جابدىقتاۋ، گازوفيكاتسيا مەن سۋ قۇبىرىن جۇرگىزۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتىپتى. كەشەننىڭ قۇرامىنا: 20 كوتتەدج، 100 ورىندىق قوناق ءۇي، 70 ورىندىق 2 مەيرامحانا، 30 ورىندى كافە، باقى­لاۋ الاڭى، سەرۆيس ورتالىق، ۆەلوجولى بار سپورت مەك­تەبى، 100 اۆتوكولىككە ارنالعان 2 اۆتوتۇراق، باسسەين جانە باسقا دا ساۋدا جانە ويىن-ساۋىق ورىندارى كىرەدى. سونىڭ ارقاسىندا 120 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلماق. جوبانى ىسكە اسىرۋدىڭ ارقاسىندا ىشكى جانە كىرۋ ءتۋريزمىنىڭ تۋريستىك اعىندارىنىڭ ءوسۋى ورتا ەسەپپەن 45 مىڭ ادامعا جەتەدى دەپ كۇتىلۋدە.

جۋالى اۋدانىنىڭ تاعى ءبىر كەرەمەتى قىزعالداقتار وتانى اتانعان بەرىكقارا شاتقالى. الەم نازارى اۋعان ايماققا كەلەتىن تۋريستەر دە بارشىلىق ەكەن. ويتكەنى بەرىك­قارا رەسمي تۇردە قىزعالداقتار وتانى. ءتىپتى، گول­لان­دياعا قىزعالداقتار وسى جەردەن بارۋى مۇمكىن دەگەن دەرەكتەر دە بار. بۇگىندە ول ايماقتا بەرىكقارا تەرەگى، قاراتاۋ ارقارلارى، ءۇندى ديكوبرازدارى مەكەن ەتەدى. ونان بولەك بۇل ولكەنىڭ تاريحي ماڭىزى بار. مۇندا ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى VI عاسىرعا جاتاتىن 500 دەن استام ساق قور­عاندارى ورنالاسقان. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى، جۋا­لىدا ورتالىق ازياداعى ەڭ ۇلكەن كۇن ەلەكتر ستانتسياسى ور­نا­لاسقان. 224 گەكتار القاپتى الىپ جاتقان «بۋرنوە سولار» ساعاتىنا 100 مۆت ەنەرگيا وندىرەدى. بۇل 70 000 ۇيگە قاجەتتى قۋات كوزى. قارقىندى دامۋ ۇدەرىسىن باستان وتكەرىپ جاتقان اۋدان وسىلايشا كوپكە ۇلگى بولۋعا جاراپ تۇر.

ب. بالىقباي

سوڭعى جاڭالىقتار