31 قازان 2019, 10:46 1183 0 قوعام "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

جاڭا عاسىرداعى نانىم-سەنىم ماسەلەسى

ەلباسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ يدەياسى بۇگىنگى ۋاقىت تالابىنان تۋىنداپ وتىرعان ماسەلە. ۋاقىت ءبىر ورىندا تۇرمايدى. قازاق دانالىعىندا «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. بۇگىنگى ۋاقىتتىڭ وزگەشەلىگى ادامزاتتىق وركەنيەتتىڭ تەگەرشىگى تەز ءجۇرىپ كەلەدى. وسىنداي شاقتا مەملەكەت پەن جەكە ادامدى، تاريح پەن ۇرپاقتى بىرىكتىرىپ وتىراتىن ۇلتتىق سانا، ۇلتتىق يدەيا جانە ۇلتتىق يدەولوگيا مەحانيزمى قاجەت. كوپ جىلدار بويى قازاق حالقىنىڭ قاتپارلى تاريحى وتارلاۋشىلاردىڭ ىڭعايىنا قاراي جازىلىپ، وقىتىلىپ كەلگەنى راس. سول ارقىلى ۇرپاقتىڭ تاريحي ساناسى قالىپتاستى.

رەسەي پاتشالىعى قازاق دالاسىن وتارلاۋ ساياساتىنىڭ الدىڭعى شەبىنە ميسسيونەرلەردى تاعايىندادى. ءسوي­تىپ ءحىح عاسىردا ميسسيونەرلەر ۇلتتىق تا­ريح، ادەبيەت، مادەنيەت پەن دۇنيە­تانىمىمىزدى، ءدىنىمىز بەن ءتىلىمىزدىڭ تابيعي قالىبىن تاس-تالقان ەتتى. سول بۇرما تانىم-تۇسىنىككە نەگىزدەلگەن جا­سان­دىلىققا ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن قالتقىسىز ارقا سۇيەپ، سىلتەمە جاساپ كەلەمىز. وتاندىق عىلىمي اينالىمداعى جات­جۇرت­تىق وكىلدەرىنىڭ عىلىمي-تاريحي ەڭ­بەك­تەرى مەن وي-پىكىرلەرىن ۇلتتىق پايىم-كوزقاراس تۇرعىسىندا زەردەلەۋ جاعىنا باسىمدىق بەرۋدى «رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ» تالابى رەتىندە ءتۇيسىنۋىمىز كەرەك.

ۇلتتىق سانانىڭ قالىپتاسۋ نەگىزىندە ۇلتتىق تاجىريبەدەن بولەك، ءدىني قۇن­دى­لىق تا بار. وكىنىشكە قاراي، راديكالدىق ءدىني يدەولوگيا ءبىزدىڭ ۇلتتىق جانە تاريحي بولمىسىمىزعا سىن-قاتەر الىپ كەلۋدە. كەيبىر ءدىني اعىمدار ءبىزدىڭ مادە­نيە­تىمىزگە، تاريحىمىزعا ءوزىمىزدى قارسى قوي­عىسى كەلىپ، ۇلتتىق كودىمىزعا شابۋىل جاساۋدا. عۇلاما جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ 1918 جىلى «اباي» جۋرنالىندا جاريا­لا­عان ءبىر ماقالاسىندا: «قازاقتى جۋىردا جەتىلدىرمەيتىن تاعى ءبىر سەبەپ ءدىني فاناتيزم، ەسكى عۇرىپ-عادات. ەسكى مولدامەن الى­سىپ، ەلدى اداستىرعان قاتاسىن جوي­عانشا، تىرشىلىك جۇمىسىنىڭ بارلىعىن ءدىن­گە بايلاعانىن قويعىزعانشا، جاڭا وقۋ حا­رام، جاڭا مۇعالىم كاپىر دەگەنىن توق­تات­قان­شا، تالاي زامان وتەر. اقىل مەن ادام­شىلىق سىيعىزبايتىن نادان اتا­نىڭ ەسكى عۇرىپ-عاداتىن جوعالتۋ دا وڭاي ەمەس. بۇلار كۇشتى تۇرعاندا ءما­دە­نيەت كىرمەيدى», – دەپ قوعامدى جەتىلدىرمەيتىن ماسەلەنى مەڭزەگەن ەدى.

«بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا ايتىلعانداي «ءبىز جات يدەو­لو­گيالاردىڭ اسەرى تۋرالى ايتقاندا، ولار­دىڭ ارتىندا باسقا حالىقتاردىڭ بەلگىلى ءبىر قۇندىلىعى مەن سيمۆولى تۇرعانىن ەستە ۇستاۋىمىز كەرەك. تيىسىنشە، ولارعا ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇندى­لىق­تارىمىز ارقىلى عانا توتەپ بەرە الامىز» – دەپ جاستار اراسىندا يدەولوگيالىق، رۋحاني-تاربيەلىك جۇمىستار ۇلتتىق مۇددەگە ساي ءتيىمدى جۇرگىزىلۋى كەرەكتىگىن قاداپ ايتتى.

«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ۇندەۋىنە ۇلەس قوسۋ ماقساتىندا، جامبىل وبلىسى اكىمدىگى ءدىن ىستەرى باسقارماسى «تۋعان جەر» باعدارلاماسى اياسىندا 2018-2020 جىلدارعا ارنالعان «ءححى عاسىرداعى قازاقستانداعى ءدىن» اتتى كىشى جوباسى ازىرلەندى. اتالعان جوبا ءدىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى دامىتۋ بويىنشا جەرگىلىكتى اتقارۋشى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ، ءدىني بىرلەستىكتەر مەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ كۇ­شىن توپتاستىرۋعا، قازاقستان حالقىنىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە نەگىزدەلگەن مەملەكەتتىك-كونفەس­سيالىق قاتىناستاردى دامىتۋدىڭ باعىت-باعدارىن تۇجىرىمداۋعا، ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزم كورىنىستەرىنىڭ الدىن الۋعا ارنالعان.

كىشى جوبانىڭ باستاماسى رەتىندە م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە «ءححى عاسىرداعى قازاق­ستانداعى ءدىن» تاقىرىبىنداعى وبلىستىق فورۋم وتسە، ەكىنشى كەزەڭى 2018 جىلدىڭ 2 شيرەگىمەن 2020 جىلدىڭ 3 شيرەگى ارا­لىعىندا تاراز قالاسى مەن بارلىق اۋدانداردا كەزەڭ-كەزەڭىمەن دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىمدار يدەولوگياسىنىڭ تارالۋىن الدىن الۋ كەشەندى شارالارىن وتكىزۋ. سونداي-اق، 2020 جىلدىڭ قازان ايىندا «ءححى عاسىرداعى قازاقستانداعى ءدىن» تاقىرىبىندا قورىتىندى كونفەرەنتسيا وتكىزىلەتىن بولادى.

قازاقستان تاعدىرى ءۇشىن، وتكەن اتا-بابالار مەن بولاشاق ۇرپاق الدىندا ەڭ باعالى قۇندىلىعىمىز – ەگەمەندىگىمىزدى ساقتاپ، مۇراتىمىزعا اينالعان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى ارقىلى رۋحاني جاڭعىرۋ قۇندىلىقتارىن  جۇزەگە اسىرۋ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتۋ دەپ بىلەيىك.

باقتيار الپىسباەۆ،

ءدىنتانۋشى

 

سوڭعى جاڭالىقتار