17 قازان, 12:00 428 0 ادەبيەت احمەت ومىرزاق

سۇلۋ سوزدەن ساراي سوققان

جىر ءدۇلدۇلى ءىلياس جانسۇگىروۆكە - 125 جىل

«قازاقتىڭ ماڭدايىنا ولەڭ بىتسە, ولەڭنىڭ ماڭدايىنا ءبىتىپ ەڭ سەن» دەپ بەلگىلى اقىن تۇرسىنزادا ەسىمجانوۆ ايتقانداي, كۇللى قازاققا تانىستىرۋدى قاجەت ەتپەيتىن تۇلعانىڭ ءبىرىءىلياس جانسۇگىروۆ.

تاشكەنت، الماتى، ماسكەۋ شاھارلارىندا ءبىلىم الىپ، ونەرىمەن دە، قوعامدىق-ساياسي قىزمەتىمەن دە حالقىنىڭ كوركەيۋىنە زور پايداسىن تيگىزگەن ءىلياس اقىن حح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتى مەن جۋرناليستيكاسىنا زور ەڭبەك ءسىڭىردى.

وتكەن عاسىرداعى قازاق باسىنا تونگەن اۋىر ناۋبەتتىڭ ءبىرى – 1937 جىلعى ستاليندىك رەپرەسسيا بولسا، سونىڭ قۇرىعىنا العاش تۇسكەن قازاقتىڭ ارداقتى پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى دە ءىلياس جانسۇگىروۆ بولدى. دەگەنمەن، زاماننىڭ قيىندىعى مەن جۇيەنىڭ قياناتى اردا تۋعان اسىل پەرزەنتىن حالىقتىڭ جادىنان ءبىرجولا وشىرە المادى. اقىننىڭ تۋىندىلارى ەل اراسىندا «مۇقاباسىز كىتاپ» كۇيىندە قولدان قولعا ءوتىپ، وقىلىپ جاتتى. كەيىن كەڭەستىڭ قاندى قىرعىنداردىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى ءارى دەم بەرۋشىسى ي.ۆ.ستالين ءولىپ، كسرو جاڭا باسشىلىقتىڭ قولىنا وتكەن «جىلىمىق» كەزەڭدە وزگە قازاق تۇلعالارىمەن بىرگە ساياسي جاقتان اقتالعان ءىلياس تا حالقىمەن قايتا قاۋىشتى.

بيىل اقىننىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولىپ، وسىعان وراي قازاق ەلى ءبىر جىلدا تۋىپ، ءبىر جىلدا ومىردەن وتكەن ساكەن، بەيىمبەت، ءىلياستىڭ مەرەيلى مەرەكەسىن جان-جاقتى اتاپ ءوتىپ جاتىر.

وتكەن اپتادا اقىننىڭ تۋعان جەرى الماتى وبلىسىنىڭ اقسۋ اۋدانى ورتالىعىن جانسۇگىروۆ كەنتىندە جانە وبلىس ورتالىعى تالدىقورعان قالاسىندا ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ 125 جىلدىعىنا ارنالعان بىرقاتار شارالار ءوتتى.

مەرەيتويدىڭ العاشقى شاراسى – جانسۇگىروۆ اۋىلىنداعى ورتالىق الاڭدا ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ەسكەرتكىشىنىڭ اشىلۋى بولدى. سالتاناتتى شارادا الماتى وبلىسى اكىمى اماندىق باتالوۆ قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەدى. سونداي-اق، جانسۇگىروۆ اۋدانى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ا.ايتبايۇلى اۋدان حالقى اتىنان مەرەيتوي ۇيىمداستىرۋشىلارى مەن قاتىسۋشىلارىنا ىزىگى تىلەگىن بىلدىرسە، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنان وسى ۇيىمنىڭ باسشىلارىنىڭ ءبىرى – اقىن باۋىرجان جاقىپ ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ادەبيەتتەگى ورنى تۋرالى ءسوز سويلەپ، ىلياسقا ارناعان ولەڭىن وقىدى.

سالتاناتتى شارا جانسۇگىروۆ اۋىلىنداعى ە.سيحيموۆ اتىنداعى ورتالىق ستاديوندا جالعاسىپ، «قۇلاگەر» تەاترلاندىرىلعان كورىنىسى جۇرتشىلىقتىڭ نازارىنا ۇسىنىلدى (رەجيسسەرى  س.ا. اسىلحان). اتقا ءمىنىپ كەلىپ، حالقىمەن قاۋىشقان ءىلياس اقىن «قۇلاگەرىن» وقىپ، ونىڭ سوڭى پوەماداعى وقيعالارعا ۇلاسىپ كەتەتىن تەاترلاندىرىلعان كورىنىس، شىن مانىندە، اشىق اسپان استىندا كورسەتىلگەن مىقتى درامالىق شىعارماعا اينالدى.

تۇستەن كەيىن جانسۇگىروۆ اۋىلى يپپودرومىندا اقىننىڭ 125 جىلدىعىنا ارنالعان «كوكپار» ۇلتتىق ات سپورتى ويى­نى وتكىزىلىپ، اقسۋ حالىق تەاترى ق.مۇقاشەۆتىڭ «دالا داستانى» دراماسىن كورسەتتى.

كەلەسى كۇنى وبلىس ورتالىعى تالدىقورعان قالاسىنداعى بيكەن ريموۆا اتىنداعى دراما تەاترىندا ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ 125 جىلدىعىنا ارنالعان رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى. كونفەرەنتسيادا اقىن باۋىرجان جاقىپ، عالىم سەرىكقازى قوراباي، نۇرداۋلەت اقىش، ت.ب. بايانداما جاسادى. كونفەرەنتسيادان سوڭ الماتى وبلىسى اكىم­دى­گىنىڭ قولداۋىمەن «رۋحاني جاڭعىرۋ» باع­دارلاماسى اياسىندا باسىلىپ شىققان ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان 20 تومدىق كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى بولدى. سونداي-اق اقىننىڭ 125 جىلدىعىنا ارنالعان رەسپۋبليكالىق جازبا اقىن­داردىڭ ءمۇشايراسىنىڭ جەڭىمپازدارى ماراپاتتالدى. اتالعان ءمۇشايرانىڭ باس جۇلدەسىنە بەلگىلى اقىن، حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بايبوتا قوشىم-نوعاي يە بولدى.

 

P.S.

ءبىر كەزدە «سوعايىن سوزىمنەن ءبىر سۇلۋ ساراي، يا كورسىن، يا كورمەسىن تۇرعىلاسىم» دەپ اسقاق ءسوزدىڭ ارناسىن كەڭ اشىپ، داۋىلداتا جىرلاعان ءىلياس اقىن بۇگىندە حالقىمەن بىتە قايناسىپ كەتكەن ونەر يەسى. اقىننىڭ تۋعان جەرى اردا پەرزەن­تى­نىڭ «ءوز ەلى ءوز ەرلەرىن ەسكەرمەسە، ەل، تەگى، السىن قايدان كەمەڭگەردى» دەگەن اتالى ءسوزىن ۇمىتپاي، مەرەيتويىن جوعارى دارەجەدە وتكىزدى.

«جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت، نۇرى تاسىسىن» دەمەي مە، تالاي تۇلعالاردىڭ تۋعان جەرىندە وتكەن مەرەيتويلارىن كورىپ ءجۇرمىز عوي، بۇرىن دا بۇنداي شارالاردى ءوز دەڭگەيىندە وتكىزىپ جۇرگەن جەتىسۋلىقتار بۇل جولى دا تويعا تىڭعىلىقتى دايىندالعانىن كورسەتتى. ءىلياستاي اقىننىڭ مەرەيتويى داڭقىنا ساي وتكىزىلگەنى كەلۋشىلەرگە ەرەكشە اسەر بەردى دەپ ويلايمىن. حالىق كۇتكەن مەرەكەلەردىڭ لايىقتى اتاپ ءوتىلۋى – ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز.

احمەت ومىرزاق

الماتى – تالدىقورعان – جانسۇگىروۆ

 

سوڭعى جاڭالىقتار