17 قازان, 11:51 513 0 ساراپتاما دينارا مىڭجاسارقىزى

قۇمار ويىنعا قۇمارلىق

«...ول شاڭىراق كوتەرىپ، وتباسىن قۇرعانعا دەيىن جىگىتتىڭ تورەسى ەدى عوي. بالكىم، ادام سالت جۇرسە، كوڭىل دە توق، ۋايىم دا جوق شىعار، كىم ءبىلسىن؟! قالاي ءۇيلى-باراندى بولدى، ونىڭ ءومىرى سولاي كۇرت وزگەرىپ سالدى...» دەپ باستادى اڭگىمەسىن قارسى بەتتە تۇراتىن كورشىم. «ول» دەپ وتىرعانى – بارىمىزگە ورتاق كورشى. ءوزىم سىرتتاي عانا بىلسەم دە، بۇل كورشىمنىڭ باسىنا ءىس ءتۇسىپ، ۇلكەن ماسەلەگە شىرمالىپ قالعانىن ەستىمەپپىن. جان-جاعىنىڭ ءبارىن باعىپ جۇرەتىن اڭگىمەشىل كورشىمدى سوزگە تارتىپ، بار بىلگەنىن سۇراعانىم دا سوندىقتان.

سويتسەم، اجەپتاۋىر قىزمەتتە ءجۇر­گەن ازامات بۋكمەكەرلىك كەڭسەگە اقشا تىگىپ، بار دۇنيە-مۇلكىنەن ايرىلعان كورىنەدى. ءتىپتى، اۋەلگىدە كولىگىن، كەيىن قۇمارلىق ونە بويىن ابدەن دەندەگەن سوڭ ەكى بولمەلى پاتەرىن ساتۋعا ءماجبۇر بو­لىپتى. باقۋاتتى تۇراتىن كورشى ءاپ-ساتتە تۇ­راقتى تابىس تاۋىپ تۇرعان قىزمەتىنەن دە ايرىلعان. ول ول ما، ەكى بالاسى بار وت­باسىنىڭ شاڭىراعى شايقالعانى جانعا باتتى. «ءبىز كورشى-قولاڭ جينالىپ، ۇيىنە بار­دىق. بۇرىن-سوڭدى جامان ادەتىن كور­سەت­پەگەن قوڭسىمنىڭ اداسۋشىلىققا بوي الدىرماۋىن ءوتىنىپ، شامامىز كەلگەنشە اقىل-كەڭەسىمىزدى ايتتىق. كەلىنشەگىنە دە مۇنىڭ ۋاقىتشا سىناق ەكەنىن قاپەرىنە سالدىق. ايتسە دە، ولار ءبىر جىلدان كەيىن اجىراستى. سودان باستاپ كۇيى كۇننەن كۇنگە كەتە باستادى. ەندىگى ۋايىم – تۇرىپ جاتقان ۇيىنەن ايرىلىپ قالماسا ەكەن. اناۋ-مىناۋعا وڭايلىقپەن بەرىلە سال­ماي­تىن ءيىنى مىقتى جىگىت ەدى. ونى قۇمار ويىنىنا بىرەۋلەر ارانداتىپ كىرگىزگەن سياقتى» دەپ جالعادى اڭگىمەسىن.

سول كورشىنى تاياۋدا تاعى كوردىم. شى­نىن­دا دا، ابىرجىپ كەتىپتى. يىعى تومەن سالبىراعان كۇيى قارسى الدىمنان وتە شىق­تى. ادامداردان ءوزىن الشاق ۇستاعىسى كەلەتىنى كورىنىپ تۇر. ويىنعا دەگەن قۇمار­لى­عى اسقىنباسا، ءبىر مىسقال دا كەمىگەن ەمەس دەسەدى بىلەتىن جۇرت. اپتاسىنا ءۇش كۇن سومكەسىن اسىنىپ، الدەبىر جاققا اسىعىپ بارادى. نە دە بولسا، سول قىز-قىز قايناعان ورتاسىن بەتكە الدى-اۋ دەدىم ىشتەي...

350 مىڭ ادام – قۇمار ويىنىنىڭ قۇربانى

ءدال وسى جىگىت اعاسى سياقتى قانشاما ادام ءتۇزۋ جولدان تايىپ، ءومىرىن قور قىلىپ ءجۇر دەسەڭىزشى. قۇمار ويىنىنىڭ قىزىعىنا باسىمەن كىرىپ كەتىپ جات­قان­داردىڭ ەسەبىن كىم شىعارىپتى؟ دەسەك تە، قول­دا بار دەرەكتەرگە سەنسەك، ەلىمىزدە جى­لىنا 350 مىڭ ادام (كۇنىنە 900 ادام) قۇمار ويىندارىنىڭ قۇربانىنا اينا­لا­دى ەكەن. وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن قاپ­تاعان كازينولاردى قاپشاعاي، شور­تان­دى قالالارىنا كوشىرۋ ارقىلى ءبىراز وتباسىن امان ساقتاپ قالدىق دەسەك تە بولادى. سەبەبى، جولدىڭ بويىندا «مەن مۇندالاپ» تۇراتىن قۇمار ويىندارىنا ەرىكسىز باس سۇعاتىندار بار. ءتىپتى، ءبىر رەت جەڭىستىڭ ءدامىن تاتقاندار قايتا كەلىپ، سول ورىندى تۇراقتى مەكەنىنە اينالدى­را­تىنى جاسىرىن ەمەس. الايدا، اجداھانىڭ اپانىن الىستاتساق تا، مايدا شاباقتارى سانانى ۋلاۋىن توقتاتار ەمەس. ول – بۋك­مەكەرلىك كەڭسەلەر مەن ويىن اۆتوماتتارى. بۇعان بالا دا، ەرەسەك تە ءبىر «سالەم بەرمەي» كەتپەيدى. مەكتەپ وقۋشىلارى سپورت ويىندارىنا ينتەرنەت ارقىلى دا ءباس تىگۋگە اۋەس. ولار كامەلەتتىك جاسقا تولعان با، جوق پا، قاداعالاپ جاتقان ەشكىم جوق. كەيبىر ساۋدا دۇكەندەرىنىڭ الدىندا سام­ساپ تۇرعان ويىن اۆتوماتتارىنىڭ ال­دىندا كادىمگى كەزەك. ال ماماندار بۋك­مە­كەرلىك كەڭسەلەردىڭ جۇمىسىن قاتاڭداتۋ كەرەكتىگىن ايتىپ شىر-پىر بولسا دا، ودان قايران بولماي تۇر. نە ىستەمەك كەرەك؟ قۇمارعا باتىپ، اقشاسىنان ايرىل­عان­داردىڭ كوبى ءسوزسىز قىلمىسقا بارادى. ءتىپتى، قارىزعا باتقان وقۋشىلاردىڭ بەرە­شە­گىن اتا-انالارى تولەپ، ابىگەرگە تۇسۋدە. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى بەرگەن مالىمەت بويىنشا، سوڭعى 4 جىلدا 234 قىلمىس تىركەلىپتى. ولاردىڭ 81-ءى قاراقشىلىق شابۋىل، ال 153-ءى – توناۋ. بيىلدىڭ وزىندە 6 قىلمىس ورىنالعان.

قۇمار ويىندارعا تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋ – ناشاقورلىق پەن ماسكۇنەمدىككە قارا­عاندا الدەقايدا قيىن. «رەنەسسانس» حا­لىق­ارالىق قاۋىمداستىعىنىڭ ديرەكتورى سەرگەي ماۆلياۆيەۆتىڭ ايتۋىنشا، ويىنعا تاۋەلدىلىكتەن ساۋىعۋ ءۇشىن 2015 جىلى الماتىدا 266 ادام جۇگىنگەن ەكەن. ال 2017 جىلى استانادا 46 ادام، 2018 جىلى قاراعاندىدا 7 ادام مامانداندىرىلعان مەديتسينالىق كومەك الۋ ءۇشىن ورتالىققا كەلگەن. نەگىزىنەن ەم-دوم الاتىندار قا­رىزعا بەلشەسىنەن باتقاندار. ولاردىڭ 5 پەن 15 ميلليون تەڭگەگە دەيىن بورىشى بار كورىنەدى. كوبىنەسە كومەككە مۇقتاج پاتەرى، ءۇيى، كولىگى كەپىلدە تۇرعاندار. ال قاراپايىم حالىقتىڭ قالتاسىن قاعاتىن ءىرى بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەردىڭ ءبىرىنىڭ ءبىر جىلدىق قارجى اينالىمى شامامەن 200-250 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل رەسمي ەمەس مالىمەت.

ماماندار ماسەلەنى مەملەكەتتىك دەڭ­گەيدە شەشۋدى ۇسىنىپ، مەكتەپ پەن ۋني­ۆەر­سيتەتتەردە قۇمار ويىنعا دەگەن تاۋەل­دى­لىكتىڭ الدىن الۋ باعدارلامالارىن ەن­­­­­گىزۋ كەرەكتىگىن ايتادى. بۇدان بولەك، بۋك­­­­مەكەرلىك كەڭسەلەر مەن ولاردىڭ جار­نا­مالارىنا شەكتەۋ قويۋ قاجەتتىگى ما­ڭىز­دى.

«ناقتى مەحانيزم قۇراستىرۋ كەرەك. شۇعىل اقشا بەرەتىن ورىنداردىڭ ءبىر-ءبى­رىنە جاقىن بولۋى، جارنامالاردىڭ كوپ­تەپ قويىلۋى، وسىنىڭ ءبارى قاتتى اسەر ەتەدى. جاستار، جاسوسپىرىمدەر قازىر ۇيالى تەلە­فوندارىنا كىرىپ، بۋكمەكەرلىك كەڭ­سەلەر، تىگىستەر جايلى وپ-وڭاي بىلە الادى. جار­نامالار جاقىن بولاشاقتا بالالارعا ارنالعان ارنالاردا بولا ما دەپ قور­قاتىن بولدىق»، – دەيدى «Nur وtan» پار­تيا­سىنىڭ حاتشىسى يليا تەرەنچەنكو. ال ويىن بيزنەسىنىڭ وكىلدەرى رەتتەۋدى قا­تاڭ­داتۋ ماسەلەسىنە قالاي قارايدى؟ بالكىم، زاڭبۇزۋشىلىققا جول بەرگەندەردى بىردەن ليتسەنزيادان ايىرعان ءجون بولار. قازاق­ستان ويىن بيزنەسى قاۋىمداس­تى­عى­نىڭ ات­قارۋشى ديرەكتورى گۇلميرا بەر­گەنو­ۆا­نىڭ ايتۋىنشا، اتالمىش كەڭسەلەرگە تىي­ىم سالىپ قانا قويساق، ولار اقشا بير­جاعا قويىلاتىنداي ەتەدى دە، «برو­كەر­لىك كلۋبپىز» دەپ شىعادى. «بۇل ونلاين ويىنداردا دا، ويىن كلۋبتاردا دا تۇرلەنۋى مۇمكىن. دەمەك، جابىلىپ قالماۋ ءۇشىن كەز كەلگەن پىشىنگە الماسىپ كەتۋى ىقتيمال»، – دەيدى ول.

مينيسترلىك زاڭعا وزگەرىس ەنگىزبەك

بۇل ماسەلەگە تىكەلەي جاۋاپتى ءما­دە­نيەت جانە سپورت مينيسترلىگى دە قول قۋسىرىپ قال­عان جوق. «Turkistan» گازەتىنە تۇسىنىك­تە­مە بەرگەن مينيسترلىك وكىلى ەرمەك جۋ­سانوۆ: «مينيسترلىك «ويىن بيزنەسى» زاڭ جو­باسىنا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەن­گىزۋ جونىندە ۇسىنىسقا باس­تاماشى بول­دى. قازىر بۇل جوبا پار­لامەنت ماجىلىسىندە جا­تىر. زاڭ جوباسى ادام­داردىڭ قۇمار ويىندارىنا دەگەن تاۋەل­دىلىكتەن ارى­لۋىنا باعىت­تال­عان. مۇندا بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر مەن توتاليزا­تور­لاردىڭ تەك سپورت وقيعاسى كەزىندە عانا ءباس قابىلداۋ نورماسى مەن شارتى قاراس­تىرىلعان. سەبەبى، زاڭعا سايكەس، بۇعان دەيىن كەز كەل­گەن سپورتتىق سايىسقا قانشا ءباس تىگۋ كەرەكتىگىن وزدەرى شەشىپ كەلدى. بۇل قارا­پايىم حالىقتىڭ قۇمار ويىندارىنا دەگەن قىزىعۋ­شى­لى­عىن ودان ءارى ارتتىرىپ وتىر. سوندىقتان جاڭا زاڭ جوباسى بۋك­مەكەرلىك كەڭسەلەردىڭ بەلگىلى سپورت ءتۇر­لەرىنە عانا ءباس اقشاسىن قا­بىل­داۋىن رەت­تەۋدى قولعا الادى. سول سياقتى زاڭ جوباسى اياسىندا ازاماتتاردىڭ ءوزىن قۇمار ويىندارىنان شەكتەۋ جاعىنا اسا ءمان بەرىلمەك. ياعني، كەز كەلگەن ازامات ءوزىن بوپسالاعان بۋكمەكەرلىك كەڭسەنىڭ ۇستىنەن ارىز جازسا، ودان جارتى نەمەسە ءبىر جىل بويىندا باسكە اقشا قابىلداي المايدى» دەگەندى جەتكىزدى.

سونداي-اق، مينيسترلىك وكىلى بۋك­مە­كەرلىك كەڭسەلەر جايىندا جارنامانىڭ دا شامادان تىس كوبەيىپ كەتكەنىن جاسىر­ماي­دى. اسىرەسە، ينتەرنەتكە كىرگەندە كوز الدىڭنان جىلتىڭداپ شىعا بەرەتىن جارنامانىڭ ءوزى ادامنىڭ پسيحيكاسىنا كەرى اسەر ەتپەي قويمايتىنى انىق. «زاڭ جو­باسى نەگىزىندە جارنامانى رەتتەۋ ماسەلەسى دە نازارعا الىندى. بۇل ينتەرنەت رەسۋرس­تارى، تەلەارنا، كوشەلەردەگى ايقاي­لاپ تۇر­عان جارنامانى شەكتەۋ دەگەن ءسوز. ءبىز­دىڭ ويىمىزشا، زاڭعا ەنگىزىلىپ جاتقان وزگەرىستەر قۇمار ويىندارىنا تاۋەلدى ازاماتتاردى ساۋىقتىرۋعا ءبىرشاما ۇلەس قوسادى. ءبىز ءباس تىگۋ ەسەبى بويىنشا ارنايى ورتالىق قۇرۋ كەرەكتىگىن بەكەر ءسوز ەتكەن جوقپىز. بۇل نە ءۇشىن كەرەك؟ ايتالىق، بۇل بارلىق تىگىلگەن ءباستىڭ ەسەبىن شىعارىپ، ولاردىڭ اشىق بولۋىن قامتاماسىز ەتپەك. ەڭ باستىسى، بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەردىڭ اينالىمداعى كولەڭكەلى اقشاسىن انىق­تاۋ­عا مۇمكىندىك بەرەدى. جانە دە ويىن­شى­لار­دىڭ قۇقىعىن قورعاپ، بيۋدجەتكە سا­لىق­تىڭ دەر كەزىندە تولەنۋىن مىندەتتەيدى. قازىرگى كەزدە بۇل مەحانيزم بەلورۋسسيا ەلىندە جەمىسىن بەرۋدە. ناتيجەسى جامان ەمەس»، – دەدى  مادەنيەت جانە سپورت مي­نيس­­تر­لىگىنىڭ وكىلى ەرمەك جۋسانوۆ.

جانگەلدى شىمشىقوۆ، ەكونوميست:

بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەرگە تىيىم سالۋ كەرەك

– مەنىڭشە، بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەردىڭ كولەڭ­كەلى بيزنەسىنە توقتاۋ قويۋ كەرەك. قازىر ستۋدەنتتەر، وقۋشىلار وسى ورىندى اينالىپ وتپەيدى. بۇل – كەسەل. وندا ءمىن­دەت­تى تۇردە كەم دەگەندە سىرا ىشىلەدى. جاس­تار سپورت ويىندارىنىڭ ناتيجەسىنە كا­دىم­گىدەي قىزىعىپ، ءباس تىگەدى. ەگەر ۇتسا، اجەپتاۋىر اقشا الادى. كوبىنەسە ۇتىلىپ جا­تادى. اينالىپ كەلگەندە، پايدا بۋك­مەكەرلىك كەڭسەنىڭ قورجىنىنا قۇيىلادى. ولار ءبارىن قۇشاق جايىپ قارسى الىپ، كوڭىلىنەن شىعۋعا تىرىسادى. مىسالى، ويىن اۆتوماتتارى دا جاستاردى قۇرتىپ با­رادى. بۇل قۇمار ويىنىنا اكەلەتىن باس­پالداق. ارينە، ولاردى ءبىرجولا جاۋىپ تاس­تاۋعا بولماس. بۇل ادام قۇقىعىنا قول سۇعۋ­مەن بىردەي. ەكىنشىدەن، ەكونوميكادا ار­تىق تابىس ارناسى بولۋ كەرەك دەيتىندەر كوپ. بۇل جەردە قايداعى ارتىق تابىس؟ وعان سوڭعى تيىنىن سالاتىندار بار، اتا-انا­سىنان ۇرلاعان اقشاسىن تىگىپ جىبە­رە­تىندەر كوپ. قۇمار ويىندارىن قاپشاعاي مەن ششۋچينسكىگە كوشىرگەن سياقتى، بۋك­مە­كەر­لىك كەڭسەلەردى دە ادامداردىڭ كوز الدىنان تا­سا ەتۋ كەرەك. قالانىڭ ىشىندە بولعان سوڭ مەكتەپ وقۋشىلارىنا دا، جو­عا­رى وقۋ ورنى ستۋدەنتتەرىنە دە زالالى كوپ.

ەرمەك نۇرىم، پسيحولوگ:

 قۇمارلىق دەرتى دەندەسە، قىلمىسقا اپارادى

– قۇمارلىق ويىنعا دەگەن تاۋەل­دى­لىك­تەن قۇتىلۋ وڭاي ەمەس. بىرىنشىدەن، بۇل ءتار­بيەگە بايلانىستى. مۇمكىن قۇمار ويى­نى­نا اۋەس بالانىڭ اكەسى سونداي شى­عار. سو­سىن كوپ جايت بالانىڭ ارالاساتىن ور­تاسىنا دا قاتىستى. ءارتۇرلى سەبەپ اسەر ەتۋى مۇمكىن. ەگەر بالا پسيحولوگيالىق تۇر­عى­دان ءالسىز بولسا، ءوزىن ۇستاي الماي، تەز ەرىپ كەتەدى. نەگىزى مۇنداي بالامەن ۇزاق ۋاقىت جۇمىس ىستەۋ كەرەك. ويىنعا دە­گەن تاۋەلدىلىك – اۋرۋدىڭ ءبىر ءتۇرى. ونى پسيحولوگ ەمەس، پسيحوتەراپەۆت ەمدەيدى. ءبا­رىنە الەۋمەتتىك جاعداي اسەر ەتەدى. قا­راپ تۇرساڭىز، ويىن اۆتوماتتارىن كو­بى­نەسە اقشادان تارىققان ادامدار وي­نا­ماي­دى. ويتكەنى، ولاردىڭ سانا-سەزىمىندە «تەز بايىسام» دەگەن وي تۇ­رادى. ونىڭ وڭاي جولى – ويىن اۆتو­مات­تا­رىنان قو­ماقتى اقشا ۇتىپ الۋ دەپ ءتۇ­سىنەدى. بىراق ال­عاننان سالعانى كوپ بولادى. ونى مويىنداعىسى كەلمەيدى. 1 مىڭ تەڭگە سالسام، 2 مىڭ تەڭگە شىعارىپ الامىن دەيدى. سويتەدى دە، بارىنان اي­رىلادى. تاۋەل­دىلىك دەگەن دە اۋرۋ. بۇل دەرت دەندەپ كەت­سە، ادامدى قىلمىسقا، توناۋعا، بوپ­سالاۋعا يتەرمەلەيدى.

 

P.S.

ءبىر جاس جىگىت جامان ادەتتەرىنەن ارىلۋدىڭ جولىن سۇراپ ءبىر دانىش­پانعا بارىپتى. دانىش­پان كىسى وعان: «سەن انا ءبىر جاس شىبىقتى جەردەن سۋىرشى»، – دەي­دى. ول قينالماي-اق سۋى­رىپ الادى. ەندى ودان جۋا­نىن سۋىرۋىن تاپ­سى­رادى. ول دوسىن كومەككە شا­قىرىپ قانا ورنىنان قوزعاپتى. دانىشپان ودان جۋان اعاشتى كورسەتكەندە، تاعى كوپ ادام جينالىپ ىرعاسا دا، ورنىنان قوزعالتا الماپتى. سوندا دانىش­پان: «كوردىڭ بە؟ – دەپتى، – جامان داعدىدان باس­تاپ­قى كەزدە قۇتىلۋ جەڭىل. ول كەزدە وعان ءوزىڭ­نىڭ دە شاماڭ جەتەدى. ال، ناشار قىلىقتى كوپ ۋاقىت قايتالاپ، ول قانعا ابدەن سىڭگەندە، كومەككە قانشا ادامدى شاقىرساڭ دا، ءبارى كەش بولادى»، – دەگەن ەكەن.

...سوڭعى كەزدە ءومىرىن قۇمار ويىنىنا ارناپ، سونىڭ قۇربانىنا اينالعان الگى كورشىم كورىنبەي كەتتى. ەستۋىم­شە، باسپاناسىنان دا اي­رىلىپ، كادىمگى كوشە كەزبەسى  بوپ شىعا كە­لىپ­تى. «اتتەڭ، دەرتى اس­قىن­باي تۇرعاندا دۇرىس جول­عا تۇسكەندە عوي» دەگەن ويدى ساندىراقتاپ ايتا بەرىپپىن ەرىكسىز...

 

سوڭعى جاڭالىقتار