17 قازان, 10:46 445 0 ساراپتاما اسەل انۋاربەك

بايلاۋعا كونبەيتىن باعا

ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە اي سايىن باعا شارىقتاپ، قاراپايىم حالىقتىڭ قالتاسىن جۇقارتا تۇسۋدە. بازارداعى باعانىڭ باعامىنا قاراپ، زارەزاپ بولعان جۇرت مۇنداي قىمباتشىلىققا دا امالسىز بوي ۇيرەتە باستاعان.

 باعا، قايدا باراسىڭ؟

قازىرگى باعانىڭ تۇراقسىزدىعىن ءار­كىم ءارتۇرلى سارالايدى. ءبىرى با­عانىڭ ءوسۋىن ساۋداگەرلەردىڭ قولىنان جا­سالاتىن جايت دەپ باعالاسا، ەندى ءبىرى مۇ­نىڭ سەبەبىن ازىق-تۇلىك قورىنىڭ ازدى­عى­نان ىزدەيدى. ءۇشىنشى توپ جالاقى، زەي­نەتاقى، جاردەماقىنىڭ كوبەيۋى باعانىڭ دا شارىقتاۋىنا اسەر ەتەدى دەپ سانايدى. ال ساۋداگەرلەر ءبارىن ەكونوميكالىق جاع­دايعا دوللاردىڭ كوتەرىلىپ، تەڭگەنىڭ قۇل­دىراۋىنا سىلتەيدى. تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋى ازىق-تۇلىك باعاسىنىڭ وسۋىنە اسەر ەتىپ، قار­جىلىق قيىندىقتار قىسپاققا العان­دا، قاراپايىم حالىق شاراسىز كۇيگە ءتۇس­كەندەي بولعان.

قر ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ستا­تيستيكا كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرى بويىن­شا، 2019 جىلعى تامىز ايىنداعى ازىق-تۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسى 2018 جىلدىڭ تامىزىنداعى كورسەتكىشپەن سالىس­تىر­عان­دا 9 پايىزعا ءوستى. رەسمي دەرەككە سۇيەن­سەك، نان ونىمدەرى مەن جارمالار، ەت، بالىق جانە تەڭىز ونىمدەرى، ءسۇت ونىمدەرى، جۇمىرتقا، ماي مەن توڭماي، كوكونىستەر، قانت، كونديتەرلىك ونىمدەر، الكوگولسىز سۋسىندار جانە الكوگولدى ىشىمدىكتەر قىمباتتادى. جارما ونىمدەرى توبىندا باعانىڭ ءار باعىتتا وزگەرۋى بەلگىلەندى. 2019 جىلعى تامىزدا كۇرىشتىڭ ورتاشا باعاسى 374 تەڭگە، ال قاراقۇمىق جارماسى 241 تەڭگەنى قۇرادى. قۇم­شە­كەر­دىڭ ورتاشا باعاسى 2019 جىلعى تامىزدا كي­لوگرامىنا 233 تەڭگە، 2018 جىلعى تامىزدا 223 تەڭگە بولدى. ەت جانە ەت ونىمدەرىنەن سيىر ەتى­نىڭ جاۋىرىن-ءتوس بولىگىنىڭ ورتاشا باعاسى 1 كيلوگرامى 1713 تەڭگە (2018 جىلعى تا­مىزدا – 1506 تەڭگە), سۇيەگى بار قوي ەتى – 1648 تەڭگە (1433 تەڭگە), سۇيەگى بار جىل­قى ەتى – 1933 تەڭگە (1695 تەڭگە), شوشقا ەتى­نىڭ جا­ۋىرىن بولىگى – 1416 تەڭگە (1281 تەڭگە), شا­لا ىستالعان شۇجىق – 2109 تەڭگە (1928 تەڭگە), تاۋىقتىڭ سان ەتى – 812 تەڭگە (663 تەڭگە) بولدى. ال كۇز مەزگىلى باستالعالى بەرى ازىق-تۇلىك باعاسى تاعى دا شارىقتاي ءتۇستى. ياعني، ۋاقىت وتكەن سايىن باعانىڭ ءوسۋى بايقالۋدا.

اسىرەسە، نۇر-سۇلتان مەن الماتى با­زار­­لارىنداعى باعا ىرىققا كونەر ەمەس. نۇر-سۇلتان قالاسىندا باعا بىردەن 15,1 پايىزعا ءوستى. جەزقازعاندا 11,8 پايىزعا، ال تالدىقورعان قالاسىندا تاۋارلار 10,4 پايىزعا قىمباتتاعان. الماتى جۇرتشى­لى­عى بولسا، ازىق-تۇلىك قۇنىنىڭ شارىق­تا­عانىن ءار ماۋسىم سايىن بايقايدى. دەگەنمەن، قالالىق اكىمدىك بۇل جاعدايدى رەتتەۋگە بارىن سالۋدا. الماتى اكىمدىگى بيىلعى جىلدىڭ تامىز ايىنا دەيىن نەگىزسىز باعا كوتەرگەن 115 جاعدايدى دەر كەزىندە توقتاتقان. باعانى تۇراقتاندىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ كەلەدى دەيدى ماماندار. قالاداعى 29 ساۋدا نىسانىنا تۇراقتى تۇردە مونيتورينگ جاسالادى. سونداي-اق، الماتىدا قۇرىلعان تۇراق­تان­دىرۋ قورى تومەن باعاعا كەپىلدىك بەرەدى. سوڭعى 2 جىلدا ونىڭ رەزەرۆى شامامەن 6 توننا تاۋارمەن تولىققان. ولار دۇكەن­دەر­دە نارىقتاعى باعادان ارزان ەتىپ ساتى­لادى. وسىلايشا، ازىق-تۇلىك قۇنىنىڭ شا­رىقتاپ كەتپەي، تۇراقتى بولۋى قاتاڭ باقىلانۋدا.

ەلورداداعى باعانىڭ قىمبات ەكەنىن ەل پرەزيدەنتى دە نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ اكىمدىگىندە وتكەن ەلوردانى ودان ارى دامىتۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى وتىرىستا راستاعان بولاتىن. «نۇر-سۇلتان قالا­سىن­دا ازىق-تۇلىك جانە كۇندەلىكتى ومىرگە قا­جەتتى تاۋارلاردىڭ باعاسى قىمبات ەكە­نىن ايتۋ كەرەك. بۇل بەلگىلى ماسەلە. مىسالى، ۇن باعاسى ەلدەگى ورتاشا باعادان 18,2 پا­يىز­عا، سۇزبە 17 پايىزعا، پياز 14,5 پا­يىزعا، كۇن­با­عىس مايى 9,6, سيىر ەتى 6,7 پا­يىزعا جوعارى. بۇل قالادا ءتيىستى ين­فرا­قۇرىلىم جانە ازىق-تۇلىك بەلدەۋى ورنىق­پاعان دەگەن ءسوز. ساۋدا ورىن­دارى تاپشى. ۇيىمداستىرۋشىلار كو­بىنە بەلگىلى ءبىر ساۋداگەرلەرگە عانا مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني بارىنە بىردەي جاعداي جاسالمايدى. ەلوردا اكىمدىگى مەن كورشىلەس وبلىستار اراسىن­داعى بايلانىس ءوز دەڭگەيىندە ەمەس»، – دەگەن بولاتىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

ال ماماندار «ءوندىرۋشىنىڭ باعاسى مەن نارىقتاعى ساتۋ باعاسىنىڭ ايىرما­شى­لىعى جەر مەن كوكتەي» دەيدى. ماسەلەن، باعبان باۋداعى ءسابىزىن 67 تەڭگەگە ساتسا، دۇكەن سورەلەرىنە جەتكەندە 1 كەلى ءسابىزدىڭ قۇنى 151 تەڭگە بولادى. دەلدالدار ۇستىنەن 84 تەڭگە قوسىپ ساتىپ جاتىر. باعانى وسىرمەۋ ءۇشىن ۇلتتىق ەكونوميكا مي­نيس­ترلىگى كەشەندى شارالاردى قولعا الماق. سونىڭ ىشىندە تاۋاردى جەتكىزۋشىلەردەن ساۋدا ورىندارىندا قوسىمشا اقى الۋعا تىيىم سالىنادى. سونداي-اق، ۇلتتىق ەكو­نوميكا مينيسترلىگى ىرىققا كونبەيتىن باعانى باقىلاۋدا ۇستاۋ مۇمكىندىگىن حا­لىقتىڭ قولىنا بەرمەك. ول ءۇشىن ار­نايى پلاتفورما قۇرىلادى. سول ارقىلى ۇكىمەت الەۋممەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلاردى قادا­عالاپ وتىرماق.

نەگىزگى سەبەپ نەدە؟

شىن مانىندە، ازىق-تۇلىك باعا­سى­نىڭ قىمباتتاۋىنا نەگىزگى سە­بەپ­تى قايدان ىزدەۋ كەرەك؟ ۇكىمەت ءمۇ­شە­لەرى ەلىمىزدەگى باعا تۇراقسىزدىعىن الەمدەگى ازىق-تۇلىك باعاسىنىڭ جاپپاي وسۋىمەن بايلانىستىرادى. قاراپايىم حا­لىق­تىڭ ازىق-تۇلىك باعاسىنىڭ قىمبات­تاۋىنا نارازىلىعىنان حاباردار بولعان ءتۇرلى دەڭگەيدەگى بيلىك وكىلدەرى باعانى ىرىققا كوندىرۋ ءۇشىن بارىن سالعان. ءتىپتى، اكىم­دەر­دىڭ بازار ارالاپ، باعانى نەگىزسىز كو­تەرگەندەرگە قارسى ءتۇرلى شارالاردى قولعا العانىنىڭ دا تيىمدىلىگى بولا قويمادى. ءبىر جىلدارى ەلىمىزدە ساۋدا قىزمەتىن رەت­تەۋ­گە باعىتتالعان زاڭ قابىلدانىپ، سول ارقىلى ازىق-تۇلىك باعاسىن اۋىزدىقتاۋعا كۇش سالىنعان. الايدا بۇگىنگى كۇنى حا­لىق­تىڭ سول زاڭنىڭ يگىلىگىن كورىپ وتىرعانى شا­مالى. اسىرەسە، جىل باسىندا جاعادان الاتىن قىمباتشىلىقپەن كۇرەس تە ەلىمىزدە قاڭتار ايىنان باستالعان. سودان بەرى ازىق-تۇلىك باعاسىنىڭ كۇرت ءوسۋى مەن ونى تۇراقتاندىرۋ ماسەلەسى كۇن ءتارتى­بى­نەن تۇسكەن ەمەس.

ۇكىمەت قىمباتشىلىقتىڭ الدىن الۋ­عا جانە نارىقتاعى باعانى قاداعالاپ وتىرۋعا تىرىسقانىمەن، قاراشا حالىق ونىڭ ناتيجەسىن كورە الار ەمەس. باعانىڭ وسۋىنە ەڭ الدىمەن سول باعانى رەتتەيتىن مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ دارمەنسىز­دىگى اسەر ەتەتىن سياقتى. سونىمەن قاتار، با­عانىڭ شارىقتاۋىنا ءوندىرىس كولەمىنىڭ قىسقارىپ، يمپورت ۇلەسىنىڭ ۇلعايۋى، ۇلت­تىق ەسەپ جۇرگىزۋدىڭ جەتىلمەۋى، كولەڭكەلى ەكو­نوميكانىڭ اسەرلەرى، اگروونىمدەر نا­رىعىندا باسەكەلەستىكتىڭ وتە تومەن بولۋى دا ءوز ىقپالىن تيگىزەدى دەيدى ماماندار. باعانىڭ رەتسىز وسىمىمەن كۇرەسۋگە كەدەرگى كەلتىرەتىن وسىنداي تەحنيكالىق سيپات­تا­عى قاتەلىكتەر قالاي تۇزەلمەك؟ سول قاتە­لىكتەردىڭ شەشىمىن تاپقاندا عانا، باعانىڭ شەكتەن تىس وسۋىنە كەدەرگى كەل­تىرۋگە بولادى. ەلىمىزدە باعا ءوسىمىن با­قى­لايتىن ارنايى مەكەمەلەر بار. ولار قانشا قاداعالاسا دا، باعانىڭ وسۋىنە توقتاۋ سالا المايتىنىنا قوعام ابدەن كون­دىككەن. تاعى ءبىر كىلتيپان – كاسىپ­كەر­لەردە. ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلىكپەن اينا­لىساتىندار وزدەرى قالاعان باعانى قوياتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. ولاردىڭ ايتار ءۋاجى دە بار. كاسىپكەرلەر كوم­مۋ­نالدىق تاريفتەردىڭ وسكەنىن ايتىپ اقتا­لا­دى. سونىمەن قاتار، تاۋاردىڭ ساتى­لىم­داعى باعاسىنا جەمقورلىق ارەكەتتەرى دە ءوز اسەرىن تيگىزەتىنى ايدان انىق. كەدەندەگى، جول­داعى تەكسەرۋشىلەردىڭ، زاڭسىز الىم-سالىقتاردىڭ كوپتىگىنەن دە كاسىپكەرلەر تاۋارلار قۇنىن شارىقتاتىپ جىبەرەدى. ويتكەنى تەكسەرۋ كوپ بولعان سايىن كاسىپ­كەردىڭ قالتاسىنداعى تيىن-تەبەن ازايا تۇسەتىنى جازىلماعان زاڭدىلىققا اي­نال­عان.

اقش دوللارى قۇنىنىڭ قىمباتتاۋى ەلىمىزدەگى بارلىق ازىق-تۇلىك تۇرلەرىنىڭ باعاسىنا اسەر ەتتى دەۋ اقىلعا قونىمسىز. ويتكەنى قازىرگى ۋاقىتتا وتاندىق نارىقتا ءوز ونىمدەرىمىزدىڭ الار ۇلەسى دە اي­تار­لىقتاي. ەندەشە، ساۋداگەرلەر دوللاردىڭ با­عا­مىنا نەگە بايلانادى؟ تۇرعىنداردىڭ تۇسىنبەيتىنى – وتاندىق ونىمدەردىڭ با­عاسى وزگەلەردەن نەگە قىمبات؟ سىرتتان كەلگەن ونىمدەردىڭ باعاسى ءبىرشاما ارزان، الايدا ونداي باعاعا قازاقستاندىق تاۋار­لاردى تابا المايسىز. ماسەلەن، ءوز­بەك­ستاننان كەلەتىن باۋ-باقشا ونىمدەرى ەلى­مىز­دەگى جىلىجايلاردا وسىرىلگەن ءونىم­دەر­گە قاراعاندا الدەقايدا ارزان. مۇنداي جايت ءسۇت ونىمدەرىنە دە قاتىستى. رەسەي، بەلارۋس، قىرعىز رەسپۋبليكاسىنان كە­لە­تىن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ باعاسى وتاندىق ونىمدەرگە قاراعاندا تومەن.

مىڭداعان شاقىرىم قاشىقتىقتان جەتكىزىلەتىن ونىمدەر باعاسىنان ءوز جەرى­مىزدە وندىرىلگەن تاۋارلار قالاي قىمبات بولۋى مۇمكىن؟ بۇعان كىم كىنالى؟ ما­مان­دار مۇنداي جاعداي تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ءىرى ساۋدا جەلىلەرىنە تىكەلەي تاۋەلدىلىگىنەن تۋىنداپ وتىرعاندىعىن العا تارتادى. ياعني، ولاردىڭ كەلىسىمشارتتارى كوبىنە ەكى تاراپقا بىردەي ءتيىمدى بولمايدى ەكەن. ال تاۋار وندىرۋشىلەر ساۋدا جەلىلەرىنىڭ وتاندىق ونىمدەردىڭ باعاسىن ءوز قالاۋ­لا­رىنشا قىمباتتاتىپ ساتاتىن­دىعىن ايتادى.

قوش، باعانى رەتتەپ وتىرعان مەكە­مە­لەر، باسقارمالار مەن دەپارتامەنتتەر بار. ولار قاداعالاۋىن قاداعالايدى، الاي­­دا ءسات ساناپ وسكەن باعاعا توقتاۋ سالا ال­مايدى. سوندىقتان نارىقتاعى باعانى ىرىققا كوندىرۋدىڭ ناقتى جولىن تابۋ كەرەك.

سوڭعى جاڭالىقتار