17 قازان, 10:22 363 0 جاڭالىقتار "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

اينالايىن، ارىسىم...

«تۋعان جەردىڭ توپىراعى ءۇشىن ءبىز، نە كورمەدىك ءۇل­كە­نىمىز، كىشىمىز» – دەپ، كەزىندە قۋعىندا بولعان كسرو مەم­لەكەتتىك سىي­لى­عىنىڭ لاۋرەاتى، تۇركى الەمىنىڭ ءبىر بۇ­تاعى – بالقار حالقىنىڭ اتاقتى اقىنى قايسىن قۇليەۆ جىر­لاعانداي، اينالايىن ارى­سىم­نىڭ قازىرگى ۇرپاق­تا­رى – بىزدەر، ۇلكەنىمىز – كىشىمىز بيىلعى 24 ماۋسىمدا اسكەري گارنيزونداعى الاپات جارىلىستى باستان ءوت­كەر­دىك. 4 ادام مەرت بولىپ، قانشاما ادام جاراقات الدى.

 بۇل كۇندەرى جەرلەستەرىم ەسىن جيىپ، جاراسىن تاڭىپ، بۇكىل قازاق ەلى­مەن بىرگە قيراعان تۋعان قالاسىن قالپىنا كەلتىرۋدى اياقتاپ كەلەدى. ادام بالاسىنىڭ باسىنا سالماسىن، بەيبىت كۇندە توبەسىنەن وق-ءدارى جاۋىپ، ەرىكسىز بوسقىنعا اينالسا دا، ءۇي-جايى قيراپ، مازاسىز كۇندەر كەشىپ جۇرسە دە مەنىڭ جەرلەستەرىم شىدامدىلىق پەن سابىرلىلىقتىڭ ناعىز ۇلگىسىن كور­سە­­تۋدە. «باسىمىز امان قالدى، جانىمىز تۇگەل. تۋعان جەردە ءومىر سۇرۋدەمىز» دەپ اللاعا شۇكىرشىلىك ەتۋدە. تۋعان جەرىنە، ءوز قالاسىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك وسىنداي-اق بولسىن.

ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىشۇلى نازار­باەۆ­تىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسى ەلىمىزدىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى جەتى قى­رىن دايەكتى تۇردە ايشىقتاعان. عا­لام­دىق وركەنيەت، مادەني، تەحنيكالىق، عى­لىمي جەتىستىكتەر شوعىرى ءبىزدىڭ ولكەدە پايدا بولىپ، سودان كەيىن باتىس پەن شى­عىس­قا، كۇنگەي مەن تەرىسكەيگە تارالعان ەكەن. ءبىزدىڭ بابالارىمىز ۇلى دالادا ال­عاش مەملەكەت قۇرىپ، تورتكۇل دۇنيەدە تۇر­مىستىق، وندىرىستىك، جاۋىن­گەر­لىك ەڭ ءۇز­دىك تەحنولوگيانى، جازۋدى وي­لاپ تاۋىپ، قو­لدانا ءبىلىپتى. ۇلى ءور­كەنيەت ورداسى – تۋعان ەلىمىز بىزدەردى زور سۇيىسپەنشىلىككە بولەيدى.

ۇلى دالانىڭ اجىراماس بولىگى – قا­لامىزىڭ تاريحى دا تەرەڭدە، ءبىزدىڭ زا­ما­نىمىزعا دەيىنگى سوناۋ VII-VIII عاسىر­لاردا، ءتىپتى ودان دا ارىدە جاتىر. مۇنىڭ جار­قىن ايعاعى: تاريحي ەسكەرتكىشتەر، مادەنيەتى مەن تۇرمىسى جوعارى، ەكو­نو­ميكاسى سان-سالالى، دامىعان ءوڭىر ەكەنىن ءدا­لەل­دەيتىن ارحەولوگيالىق قازبالار – بىزدەردىڭ ماقتانىشىمىز.

شاھار مەن 6 اۋىلدىق وكرۋگتى بىرىك­تىر­گەن قالامىزدىڭ قوجاتوعاي اۋىلدىق وكرۋگىندە تاسقوتان، بەسقوتان، داستارباسى، ايعىرۇشقان، بايتوعاي سياقتى تاس ءداۋى­رى­نىڭ ەسكەرتكىشتەرى، سونداي-اق، ادام­دار­دىڭ العاشقى تۇراقتارى تابىلعان. ءبىزدىڭ ەرامىزعا دەيىنگى ءى عاسىر جانە ءبىزدىڭ زا­ما­نىمىزدىڭ VIII عاسىرىنداعى بايىر­قۇم اۋىلىنان تابىلعان ينجەنەرلىك ين­فرا­­­قۇرىلىمى بار قالاشىق جانە اققالا ەل­دى مەكەنىندەگى كەنت ارحەولوگيالىق ءجا­نە ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىش رەتىندە ەجەلگى تاريحىمىزدان ويىپ تۇرىپ ورىن الا­دى. ارىس توپىراعىندا بۇكىل تۇركى ءدۇ­نيەسىنە كەڭىنەن تانىمال «مۇڭلىق-زار­لىق» داستا­نىنداعى وقيعالار وتكەن. كە­يىپ­­كەرلەرىنە ارناپ كەسەنە مەن ەسكەرت­كىش­تەر تۇر­عى­زىل­عان. جەكەن-شايىق، اقىن، جاقىپ اۋليە­لەر­گە دە كەسەنەلەر ور­­ناتىلعان. مونتايتاس اۋماعىندا مون­تاي اۋليە دامىل تاپقان. سونىمەن قاتار، وڭىرىمىزدە «قىز قۇلاعان جار» اتتى جانە تاعى باسقا قاسيەتتى دە كيەلى ورىندار بار. بۇلاردىڭ ءبارى ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ قولىمەن جاسالعان، ولار­دىڭ تۋعان ەلى مەن جە­رىنە دەگەن ءسۇيىس­پەن­شىلىگىنىڭ ءھام قازىرگى ءارى كەلەر ۇرپاققا قالدىرعان وشپەس مۇرا­لارى.

قازاق دالاسىنا ولشەۋسىز قايعى-قا­سى­رەت اكەلگەن جانە تۋعان جەرى ءۇشىن ۇلى دالا پەرزەنتتەرىنىڭ ۇلتتىق نامىسىن جانىپ، جىگەرىن قايراعان، جان بەرىپ، جان الىسقان شايقاستاردا تاۋەلسىزدىك تۋىن بيىك ۇستاعان تۇلعالار – ارىس وڭىرىنەن كوسەمدەر مەن شە­شەندەر، باتىرلار مەن سىپىرا جى­راۋ­لار شىققان. ولاردىڭ قاتارىندا دارابوز الاتاۋ، تولەباي، مۇ­سابەك، جامانقارا باتىرلار، مادەلى، ماي­ل­ىقوجا، ەرگوبەك اقىندار، قالاۋ داتقا، كۇلەن، سارى، سادىق، ساپاق، ادىلبەك بيلەر، ءاۋجان، ساپارباي بولىس، ت.ب. ەل ازاماتتارى حالىقتىڭ ىزاسى مەن كەگىنىڭ الداسپانى بولعان. ءبارىمىزدى اتاقتى اتا-بابالارى­مىز­دىڭ قاسيەتتى رۋحى قولداپ ءجۇرسىن، قادىرلى اعايىن!

مەنىڭ جەرلەستەرىمنىڭ بويىندا باۋىر­ماشىلدىق، قينالعان ساتتەرىندە كىم بولسا دا كومەك قولىن سوزۋعا دايىن تۇراتىن قايىرىمدىلىق قاسيەتتەر مول. وتكەن عاسىردىڭ 1919-1921 جىلدارى سوناۋ رەسەيدەن ارىپ-اشىعىپ زورعا جەتكەن كوگەن كوز سارى بالالاردى تىعى­لىپ، قاشىپ جۇرگەن جەرىنەن جيىپ، تاماق­تان­دىرىپ، جاتىن ورىنعا ورنالاستىرعان. سودان، 1922 جىلدارى جەتىم بالالار ءۇيى اشىلعان. ال، 1929-1932 جىلدارداعى قول­دان جاسالعان ناۋبەتتە اشتىقتان قى­رىلىپ جاتقان كورشىلەس قازاق اۋىل­دارىنىڭ بالالارىن جوعارىداعى اتالعان بالالار ۇيىنە پانالاتقان. سولاردىڭ اراسىنان ءبارىمىزدىڭ ماقتانىشىمىز – كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى: بەيسەن وڭتاەۆ، سادىق يسمايلوۆ، ناعي ءىلياسوۆ، يۆان جۋربا، بەرگەن يساحانوۆ جانە ەرە­جەپ­باي مولداباەۆتار، اكادەميك، كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى تولەگەن تاجىباەۆ، ساتيريك، دراماتۋرگ، جازۋشى سادىقبەك ادامبەكوۆتەر شىققان.

كەشەگى 90-شى جىلدارداعى وتپەلى قيىن كەزەڭدە قالامىزعا كۇن كو­رىسى اۋىر­لاپ كورشىلەس وتىرار، شاردارا جانە ورداباسى اۋداندارىنان كەلگەن اعايىن­­دار­دى سول كەزدەگى قالا اكىمى، قازىرگى سەناتور ءالىمجان قۇرتاەۆ جانە وسى ماقا­لا­نىڭ اۆتورى قالالىق ءماسلي­حات­تىڭ تۇڭ­عىش حاتشىسى بولعان ورازحان ارىس­تان­باەۆ باستاپ قالعان جايلارعا جەكەشە­لەن­دىرۋگە جىبەرمەي ورنالاستىردى.

وسى باۋىرمالدىق، مەيىرىمدىلىك پەن راقىمشىلدىق تەك ارىستىقتارعا عانا ەمەس، بۇكىل قازاق ەلىنىڭ ازاماتتارىنا ءتان ەكەندىگىن كەشەگى الاپات جارىلىس كەزىندە، ەندى قالانى قالپىنا كەلتىرۋدەگى تىرلىك­تەر­دى كورىپ، كۋا بولىپ ءجۇرمىز. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ سول 24 ماۋسىمدا كەشكە قالامىزعا كەلىپ، ارالاپ كورىپ، ودان ەۆاكۋاتسيالىق پۋنكتكە بارىپ تۇر­عىن­دارمەن كەزدەسىپ جۇباتىپ، بارىمىزگە ءتيىس­تى جاردەم كورسەتىلەتىنىن باسا ايتتى. سودان بەرى قالامىزدا قالپىنا كەلتىرۋ جۇ­مىستارىن تىكەلەي ءوز باقىلاۋىندا ۇستاپ وتىر. پرەمەر-مينيستر اسقار ۇزاقبايۇلى مامين، وبلىس اكىمى ومىرزاق ەستايۇلى شوكەەۆ باستاپ، رەسپۋبلي­كا­مىز­دىڭ بارلىق وڭىرلەرى ۇيلەر مەن جايلاردى جوندەۋگە بەلسەنە اتسالىسىپ كەلەدى. ارينە، تىرلىك بولعان سوڭ كەمشىلىكتەر دە بولادى. بۇل جۇمىس بارىسىندا جوندەلۋدە.

ءوڭىر تاريحىنىڭ جاڭا بەلەسى ولكە­مىزگە تەمىر جولدىڭ كەلۋىنە بايلانىستى. ورىنبور – تاشكەنت تەمىر جولى قۇرى­لىسى 1901 جىلى باستالىپ، 1906 جىلى تو­لىق اياقتالعان ەدى. 1-ارىس ۆوكزالى 1904 جىلى پايدالانۋعا بەرىلىپ، العاشقى پا­روۆوز 15 قاڭتاردا كەلىپتى. سوندا بيىل ارىس­تىڭ نەگىزى قالانعانىنا 115 جىل تو­لىپ وتىر ەكەن. سول كەزدەگى سالىنعان ونەر­كاسىپتىك جانە تۇرعىن ۇيلەر وزىندىك ءساۋ­لە­تىمەن، جوعارعى ساپاسىمەن ەرەكشە­لە­نەدى. ءالى دە تۇرعىندار يگىلىگىنە پايدا­لا­نۋدا.

تەمىرجول قۇرىلىسىندا نەگىزىنەن ءوز جەرىن سۇيە بىلگەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار ەڭبەك ەتىپتى. ولاردىڭ اراسىندا تابيعي دارىندى، ەڭبەكسۇيگىش، كۇردەلى ينجەنەر­لىك جۇمىستاردى يگەرە بىلگەن قازاق ازا­مات­تارى از بولماپتى. سولاردىڭ ءبىرى «قىلىش سوققان مەڭەيدىڭ» بالاسى ناماز­باي ارىستان 17 شاقىرىم جەردەگى «كوك­كو­پىردى» سالۋشىلاردى باسقارعان. اتالعان تەمىر جول كوپىرىنىڭ ساپاسىنا ريزا بولعان كوميسسيا مۇشەلەرى وعان قولما قول ات مىنگىزىپتى. تەمىرجولشىلار وكتيابر رەۆو­ليۋ­تسياسىنىڭ ىقپالىمەن جاڭا قوعامدى ورناتۋعا بەلسەنە اتسالىستى.

تۋعان جەرىمىزدە رەسپۋبليكامىزدىڭ كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايرات­كەر­لەرى سۇلتانبەك قوجانوۆ، تەمىربەك ءجۇر­گەنوۆ، عاني مۇراتباەۆ، جۇماباي شاياحمەتوۆ، ت.ب. بولعان ەكەن. ەلباسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ بىرنەشە رەت كەلگەن.

تەمىر جول تورابىمەن ءومىرى وزەكتەس بولعان قالامىز ءوز تاريحىندا دا­مۋ­دىڭ بيىگىنە كوتەرىلدى. 1928 جىلى اۋدان ورتا­لىعى بولسا، 1932 جىلى 11 ناۋرىزدا ارىس جۇمىسشىلار پوسەلكەسى دەپ اتالدى. ول كەزدە تۇرعىندار سانى 11000 ەكەن. 1956 جىلى 31 شىلدەدە وعان اۋداندىق باعىنىس­تا­عى قالا مارتەبەسى بەرىلسە، 1965 جىلى 10 قاراشادا وبلىستىق باعى­نىس­تاعى قالا دارەجەسى مارتەبەسىن يەلەندى. ايتقانداي، 1956 جىلى قالا حالقى 25000-عا جۋىق بولسا، 1965 جىلى 34000, قازىرگى كەزدە 45000-نان استام ادامدى قۇراپ وتىر. بايقاپ وتىرعاندارىڭىزداي، تۇر­عىن­دار سانى ۋاقىت وتكەن سايىن كوبەيىپ كەلەدى.

تۋعان جەرى ارىستىڭ اتىن بۇكىل قا­زاق­ستانعا، تىپتەن كەزىندە بۇكىل كەڭەس وداعىنا تانىتقان نەبىر ەڭبەك دۇلدۇلدەرى شىققان. ولاردىڭ اراسىندا توراپتىڭ، وبلىستىڭ، رەسپۋبليكا تەمىرجولىنىڭ دامۋىنا ەرەكشە ەڭبەگى سىڭگەن ەڭبەك ەرلەرى: ارىس تەمىر جول بولىمشەسىنىڭ باستىعى، قازاق تەمىر جولى باستىعىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى سىرلىبەك بايجا­نوۆ­تى، شىمكەنت تەمىر جولى بولىمشەسىنىڭ باس­تىعى كوپجان مۇحامەدجانوۆتى، ارىس ستانتسياسى مەن شىمكەنت تەمىر جول بولىمشەسىنىڭ باستىعى، «وتان» وردەنىنىڭ يەگەرى، وبلىس پەن قالانىڭ قۇرمەتتى ازاماتى، قۇرمەتتى تەمىرجولشى اۋەسحان قاجى سالىقباەۆتى، قالانىڭ قۇرمەتتى ازاماتى، قۇرمەتتى تەمىرجولشى ءابدۋالى بالعىنبەكوۆتى، اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا زور ۇلەس قوسقان اكادەميك بورانبەك شۇكىربەكوۆتى ماقتان تۇتامىز.

كيەلى دە قاسيەتتى ارىس قالاسىن كور­كەيتىپ-دامىتۋدا، ابات­تان­دى­رىپ، گۇلدەن­دى­رۋدە قالا اكىمى مۇرات قادىربەك وزىندىك ورنەگىمەن ايشىقتاپ، كوزگە ءتۇسىپ كەلەدى. ىسكە اسىرىلىپ جاتقان اۋقىمدى تىرلىك­تە­رى قالا جۇرتشىلىعىنىڭ ءسۇيىس­پەن­شى­لىگىنە بولەنۋدە. نەگىزىنەن ول جۇمىسىن ءوندىرىستى، اۋىل شارۋاشىلىعى مەن قۇرى­لىس­تى وركەندەتۋگە، قالانى كورىكتەندىرۋگە باعىتتاۋدا. قىسقاشا ايتساق، ولاردىڭ اراسىندا رەسپۋبليكادا تۇڭعىش تولىق تسيكلدا تسەمەنت جانە استىق تاسيتىن ۆاگون جاساۋ زاۋىتىن سالۋ قولعا الىندى. كولىك لوگيستيكالىق ورتالىق­تا­رى ىسكە قوسىلدى. كۇن ساۋلەسىنەن قۋات الاتىن ستانتسيالار سالىنۋدا. سۋعارمالى جەر كولەمىن ۇل­عايتۋ، وزىق تەحنو­لو­گيا­لار­دى وندىرىسكە ەنگىزۋ تىرلىكتەرى ءجۇر­گىزىلۋدە. الەۋمەتتىك سالا وبەكتىلەرى جانە تۇرعىن ۇيلەر سالىنۋدا. تۇرمىستىق سالاداعى ەڭ ۇلكەن تىرلىك – قالانى گازبەن قامتاماسىز ەتۋ ىسكە اسىرىلۋدا.

قالا اكىمىنىڭ ىسكەرلىك، تاباندىلىق، ۇلكەن ۇيىمداستىرۋشىلىق يگى قاسيەتتەرى اسكەري گارنيزونداعى الاپات جارىلىس كەزىندە جانە ونىڭ زارداپتارىن جويۋ با­رى­سىندا ەرەكشە كوزگە ءتۇستى. وتكەن ۋاقىت ىشىندە 20-25 جىلدار ىشىندە اتقارىلاتىن جۇ­مىستارعا تەڭ تىرلىكتەر جاسالدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. جوعارىدا اتالعان جۇمىس­تارمەن قاتار قىرۋار شارالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. ءبىراز تسيفرلاردى ايتۋعا تۋرا كەلەدى. 7160 ءۇي جوندەۋدەن وتكىزىلدى. ياعني 36 مىڭ تۇرعىنى بار جاڭا قالا پايدا بولدى دەگەن ءسوز. 474 ءۇي ءسۇرى­لىپ، قايتا سا­لى­نۋدا. بۇل 3 مىڭداي تۇر­عى­نى بار جاڭا اۋىلدىق وكرۋگ پايدا بولعانداي. ونىڭ ىشىندە كوپقاباتتى 3 ءۇي بار. بارىس مولتەك اۋدانىندا ارقايسىسى 2 پاتەرلى 50 ءۇي سالىنۋدا. 67 الەۋمەتتىك نىساندار تولىق­تاي جاڭعىرتىلدى. ولاردىڭ 54-ءى ءبىلىم سالاسىندا: 17 مەكتەپ، 2 كوللەدج، 36 بالا­باق­شا، 8-ءى دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكە­مە­لەرى، ولاردىڭ ەكەۋى جاڭادان سالىنۋدا، 4-ءى سپورت سالاسىندا، ولاردىڭ 2-ءى جاڭادان تۇر­عى­زىلۋدا. مادەنيەت سا­رايى كۇردەلى ءجون­دەلدى. ءبىرىنشى جانە ەكىنشى ارىس تەمىر­جول ۆوكزالدارى جاڭعىرتىلدى. اۆ­تو­ۆوكزال، حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتا­لىعى جانە اكىم­دىك عيماراتتارى جوندەلدى. 509 كاسىپ­كەر­لىك وبەكتىلەرىن قالپىنا كەلتىرۋگە كومەك كورسەتىلدى.

قالانى كوركەيتۋ جۇمىستارىنىڭ اۋ­قى­مى كەڭەيە ءتۇستى. ورتالىق الاڭ مەن باتىرلار اللەياسى جاڭعىرتىلدى. ءابدىرا­زاقوۆ كوشەسىندەگى №36 جانە بايتۇرسىنوۆ كوشەسىندەگى №110 ۇيلەردىڭ اۋماعى ابات­تان­دىرىلۋدا. قالادا «اربات» سالىنۋدا. 2-ارىستاعى جاستار ءۇيى اتانىپ كەتكەن 2 قاباتتى 2 ءۇي ءسۇرىلىپ، ورنىنا جاڭادان سالىنۋدا. كامىشوۆكا اتتى 2 قاباتتى 4 ءۇي ءسۇرىلىپ اينالاسىنداعى زاڭسىز سالىن­عان شارۋاشىلىق ۇيلەرى ءسۇرىلىپ، اباتتان­دىرىلادى.

قالاداعى ينفراقۇرىلىمدى رەت­تەۋ بارىسىندا كارىز جۇيەلەرى تولىق ءجون­دەۋ­دەن ءوتىپ، اۆتوماتتان­دى­رىل­دى. شاھار جىلىتۋ ماۋسىمىنا دا­يىن. زاقىم كەلگەن كو­شە­لەر جوندەۋدەن ءوتىپ، 16 كوشەگە اياق­جول توسەلدى. جارىق­تان­دىرۋ بويىنشا دا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە.

اتاپ وتكەن ءجون، رەسپۋبليكالىق كا­سىپ­­وداقتار ۇيىمى قالامىزدىڭ باس قاق­پاسىن سالۋعا 30 ملن تەڭگە ءبولىپ قازىر ونىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلدى. ۇلتتىق نا­قىش­پەن سالىنعان قاقپا قالانىڭ كوركىن كىرگىزىپ تۇر. اتالعان ۇيىم 40 ارداگەرگە دەمالىس ۇيىنە جولداما سىيلادى.

ايتقانداي قالامىزدىڭ جۇزدەگەن ازا­ماتتارى دەمالىس ۇيلەرىنە، ال 5 مىڭعا جۋىق مەكتەپ وقۋشىلارى جازعى لاگەر­لەر­دە تەگىن دەمالىپ قايتتى.

قالا اكىمى بولاتۇلى دەسە دەگەندەي ەكەن. الاپات جارىلىستان بەرى ءبىر كۇن تىنىم تاپپاي تىكەلەي قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنىڭ باسى قاسىندا ءجۇر. ءالى جاراسى جازىلىپ ۇلگەرمەگەن، اشۋ-ىزاعا بوي الدىرعان تۇرعىنداردىڭ تالاپ-ارىز­دارىن بايسالدىلىقپەن تىڭداپ، سابىر­لى­­لىق تانىتۋدا.

ءسوزىمدى اتاقتى اقىن قادىر مىر­زا­ليەۆتىڭ اۋدارماسىنداعى سول قايسىن قۇليەۆتىڭ ولەڭىندەگى ۇزىندىمەن اياقتاعىم كەلەدى:

جۇرتىم مەنىڭ جەرۇيىقتى ۇرعان با،

تۋعان جەردىڭ توپىراعى تۇرعاندا!

 

ورازحان  ارىستانباەۆ,

ارىس قالاسىنىڭ

قۇرمەتتى ازاماتى

سوڭعى جاڭالىقتار