10 قازان, 11:39 395 0 ءبىلىم "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

ءبىلىم بەرۋدەگى پارادوكس: ديپلومدى مامان كوپ، كادر تاپشى

جىل سايىن جالپى سانى 100 مىڭنان استام مەكتەپ تۇلەگى ستۋدەنت اتانادى ەكەن. مىسالى، بيىل 53 785 تۇلەك گرانت يەگەرى بولدى. ال قال­عانى اقىلى بولىمگە تۇسكەندەر. بىلاي قاراساڭىز، بۇل قا­زاق­ستاننىڭ بولاشاعىنا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا. وسى تۇلەكتەر ءتورت جىل ءبىلىم الىپ، ەلىمىزدىڭ ەڭبەك نارىعىن جاس ماماندارمەن تولىقتىرادى.

ەلىمىزدە 130-عا جۋىق جوو بار، ونىڭ 85-ءى ۋنيۆەرسيتەت مارتەبەسىن العان. جوعارى ءبىلىم الىپ جۇرگەن جالپى ستۋدەنتتەردىڭ سانى 500 مىڭداي. سوندا ءبىر وقۋ ورنىنا شامامەن 3800 ستۋدەنتتەن كەلەدى ەكەن. كورىپ وتىرعانىمىزداي، ءبىز­دىڭ ەلىمىزدە جوو سانى كوپ. بىراق سانى كوپ بولعانىنا قاراماستان، ءبىلىمنىڭ سا­پاسى جوعارى دەي المايمىز. وعان ءار ءتۇرلى سە­بەپ بار.

ەڭ باستى ماسەلە، ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ەڭبەك نارىعىندا قانداي مامانداردىڭ قاجەت ەكەندىگى انىقتالماعان. ال ۋنيۆەرسي­تەت­تەر­دەگى ماماندىقتاردىڭ 60 پايىزى ءبى­رىن-ءبىرى قايتالايدى ەكەن. وقۋ بىتىرگەننەن كەيىن ولاردىڭ بارىنە بىردەي  جۇمىس تا­بىل­ماۋى دا ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى كەي ما­­مان­دىقتاردى تىم كوپ دايارلايمىز. نارىققا قاجەت ەمەس مىڭداعان مامان­دار­دى اتا-انالار اقىلى وقىتىپ، اقشانى كوز­­­دەگەندەردىڭ قالتاسىن قامپايتىپ وتىر­­عان جايى بار. ەلىمىزدە ءالى كۇنگە دەيىن بەلگىلى ءبىر سالالارعا كەلگەندە، ما­مان­دار تاپشى. ينجەنەرلەر، IT ما­مان­دارى، تەلە­كوم­مۋنيكاتسيا، بانك، ينۆەس­تي­تسيا، ليزينگ، ماشينا جاساۋ، تاماق ءوندى­رىسى، ەلەكترونيكا، بيو­تەحنولوگيا، جار­ناما، ماركەتينگ، لو­گيس­تيكا، راديو­تەح­ني­كا، مەتاللۋرگيا سىن­دى سالالارعا ما­مان­دار كوپتەپ كەرەك ەكە­نىن ۋاقىتتىڭ ءوزى ءدا­لەلدەۋدە. وسى ماسە­لەنىڭ ءتۇيىنى دە، ءتيىم­دى تۇسى دا بىرەۋ. ول – ەڭ­بەك نارىعىن زەرتتەپ، قاجەتتى مامان­دىق­تارعا گرانت سانىن ارتتىرۋ بولىپ وتىر.

بۇل تۋراسىندا قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سى پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىل­عى جولداۋىندا: «ءوز تۇلەكتەرىن جۇ­مىس­پەن قامتۋ جاعىنان ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جارتىسى عانا 60 پا­يىز­­دىق دەڭگەيگە قول جەتكىزىپ وتىر. سون­دىقتان ولاردىڭ سانىن قىسقارتۋ ماسە­لە­سىن قاراۋ كەرەك»، – دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن.

ەندىگى ماسەلە، جەكە وقۋ ورىندارى تۋ­رالى. ۇبت ناتيجەسى تومەن بولعان ءتۇ­لەك­تەر بەدەلدى جوو-عا وقۋعا تۇسە الماعان سوڭ، ولار جەكە وقۋ ورىندارىن جاعالاي­تى­نى تۇسىنىكتى. ءبىلىم بەرۋ اقشا تابۋدىڭ كوزىنە اينالىپ كەتكەلى قاشان. ەگەر بە­رىلگەن ءبىلىم ناقتى ءارى جان-جاقتى بولسا، قۇ­با-قۇپ. ال قۇر ديپلومى بار، بىراق ءبى­لىم-بىلىگى تومەن ماماندى قاپتاتا بەر­گەن­نەن نە ۇتامىز؟ وسى رەتتە وقۋ ورىن­دا­رى­نىڭ اراسىندا تالاپقا ساي كەلمەيتىن ءبى­لىم بەرەتىن وقۋ ورىندارىن قىسقارتۋ دۇ­رىس شەشىم. دەسە دە، ءبىر وقۋ ورنى جا­بىلسا، سوڭىنان بىرنەشەۋىنىڭ اشىلىپ جات­قانىن كورىپ ءجۇرمىز. جوعارى وقۋ ورنىن اشۋعا ءتيىستى تالاپتاردى قاتاڭ­دات­پايىن­شا، جەكە وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىلىم ساپاسى وسى كۇيىندە قالا بەرەدى.

جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باستى ءمىن­دەتى – ءبىلىم بەرۋ عانا ەمەس، باسەكەگە قا­بى­لەتتى ماماندار دايارلاۋ، ياعني جۇ­مىس تابۋىنا جاعداي جاساۋ بولۋى ءتيىس. بىزدەگى كوپ وقۋ  ورىندارى تۇلەكتەر ديپلوم قور­عاپ جاتقاندا «جۇمىس ءىس­تەيمىن» دەگەن ءبىر ءتىلىم انىقتاما قاعا­زىن الىپ كەلۋدى سۇرايدى. ستۋدەنت ءالى جۇ­مىسقا ورنالاس­پاسا دا الگى انىق­تامانى وتكىزۋى كەرەك. بۇل – وقۋ ور­نىنىڭ تۇلەكتەرى سۇرانىسقا يە، جۇ­مىس­پەن تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن دەگەن يميدج قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قاجەت.

ءوز ماماندىعى بويىنشا جۇمىس تاپ­پا­عان تۇلەك امالسىز وزگە سالادا ەڭبەك­تە­نۋگە ءماجبۇر. وسىلايشا، بويىنداعى بار ءبىلىمىن قاجەت سالاعا جۇمساي المايدى جانە وزگە سالانىڭ جۇمىسىن يگەرىپ كەتە المايدى، وعان ۋاقىت قاجەت. بۇل ءوز كەزە­گىندە جالپى جۇمىستىڭ ساپاسىنا اسەر ەتەتىنى زاڭدى.

ەلىمىزدە جوعارى ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىنە وتە جوعارى ءمان بەرىلىپ وتىرعانى دا جا­سىرىن ەمەس. ال كاسىپتىك جانە تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا ءبىلىم الىپ جات­قان ستۋدەنتتەردىڭ ۇلەسى نەبارى 17 پايىز ەكەن. قوعام ساناعا سىڭىرەتىن «جوعارى ءبىلىمدى مامان بولۋ» قاعيداتى كوپ جاس­تار­دى كاسىپتىك جانە تەحنيكالىق سالا مامانى بولۋعا كەدەرگى بولىپ وتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى، قۇرىلىس، تۇرمىستىق قىز­مەت كورسەتۋ سالاسىنا وقۋعا كوپ جاستار­دىڭ بارعىسى جوق. ال شىنىندا، ولاردىڭ تابىسى جوعارى ءبىلىمدى مامانداردان دا جوعارى ەكەنىن كورىپ ءجۇرمىز. جوعارى ءبىلىمدى مامان بولۋعا ءبارىنىڭ قۇقىعى بار، ونى شەكتەي المايمىز، بىراق بۇگىندە وسى تەحنيكالىق باعىتتاعى كوللەدجدەر نا­رىق­قا قاجەتتى ماماندار دايارلاپ وتىر.

ەڭبەك رەسۋرستارىن دامىتۋ ورتالى­عى­نىڭ زەرتتەۋى بويىنشا، قازىرگى جۇمىس بەرۋ نارىعى 30 پايىز جوعارى ءبىلىمدى ماماندى، ال 70 پايىز كوللەدج ءبىتىرۋ­شى­لەر­دى قالايدى ەكەن. ءبىزدىڭ ەڭبەك نارى­عى­نىڭ نەدەن ۇتىلىپ جاتقانىن وسىدان-اق باعامداي بەرىڭىز.

ەلىمىزدە 2021 جىلدان باستاپ ءار ۋني­ۆەر­سيتەت ءوز ۇلگىسىندەگى ديپلوم بەرەتىن بو­لادى. وسىعان دەيىن تۇلەكتەردىڭ ديپ­لو­مىنا مەملەكەت كەپىلدىك بەرىپ كەلسە، ەندىگى جەردە ۋنيۆەرسيتەت ديپلوم ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك الادى. جۇمىس بەرۋشىلەر دە جوو ءبىلىم ساپاسى مەن ستۋدەنتتىڭ كاسىبي ءبىلىم دەڭگەيىنە قاراپ جۇمىسقا قابىلدايتىن بولادى.

قازاقستاننىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ مەم­لە­كەتتىك باعدارلاماسى العا قويعان ماڭىز­دى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – الەمدىك رەيتينگ قا­تارىنا كەمىندە قازاقستاندىق 2 ۋني­ۆەر­سيتەتتى ەنگىزۋ بولاتىن. بۇگىندە قازاق­ستاندىق جوو-لار الەمدىك رەيتينگتەرگە بەل­سەندى قاتىسىپ، QS رەيتينگى بويىنشا جاقسى ناتيجەلەرگە يە بولىپ ءجۇر.

مىسالى، Quacquarelli Symonds (QS) جاھاندىق تالداۋ اگەنتتىگى نۇسقاسى بويىنشا ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەر رەيتين­گى­سىندە 2019 جىلى قازاقستاندىق 10 ۋني­ۆەرسيتەت انىقتالدى. ۇزىن-سونار 1000 ۋنيۆەرسيتەت ىشىنەن ەڭ ۇزدىك وقۋ ورنى –  ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ – 220, ۆار­شاۆا ۋنيۆەرسيتەتىمەن قاتار ل.گۋميلەۆ اتىن­داعى ەۇۋ 394 ورىندا، ق.ساتپاەۆ اتىن­داعى قازۇتۋ 464 ورىندا.

ال ەلىمىز بويىنشا ءبىلىم بەرۋدىڭ ساپا­سىن قامتاماسىز ەتۋ تاۋەلسىز اگەنتتىگى (IQAA-Ranking) 2008 جىلدان باستاپ قازاق­ستانداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەيتينگىن ۇسىنىپ كەلەدى. جوعارى وقۋ ورىندارىن حالىقارالىق تالاپتارعا ساي سارالايتىن اگەنتتىك بيىلعى جىلى ون ءبىرىنشى رەت ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەر ءتىزىمىن جاسادى. اكادە­ميا­لىق ستاتيستيكالىق كورسەت­كىش­تەر، سا­راپشىلار باعاسى مەن جۇمىس بەرۋ­شىلەردىڭ ساۋالناماسى  پرو­فەس­سورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرام قىزمەتى­نىڭ ساپاسىن، ستۋدەنتتەر قۇرامى مەن ولار­دىڭ وقۋى­نىڭ ناتيجەسىن، جوو-نىڭ عىلىمي جانە يننوۆاتسيالىق قىزمەتى، حالىقارالىق ارىپتەستىك، سونىمەن قاتار ۋنيۆەر­سي­تەتتىڭ سايتىنا باعا بەرەدى.

اتالعان تالاپتارعا تولىقتاي جاۋاپ بەرەتىن ۋنيۆەرسيتەتتەر وسى جەتىستىك­تەرى­مەن توقتاپ قالماي، جان-جاقتى دامۋدىڭ جولىنا تۇسكەن. بۇل – جەكە جانە ايماق­تار­داعى جوعارى وقۋ ورىندارىنا ۇلگى بولارلىق قادام. ويتكەنى جاھاندانۋ زامانى بۇگىنگى مامانداردان ءتىل ءبىلۋدى، ءبىلىمدى عىلىمي تۇرعىدا ۇيلەستىرۋدى، جاڭاشا ويلاۋدى، قاشىقتىقتا وتىرىپ جۇمىس ىستەي ءبىلۋدى تالاپ ەتىپ وتىر.

 

ارايلىم جولداسبەكقىزى

سوڭعى جاڭالىقتار