3 قازان, 16:39 382 0 ادەبيەت دينارا مىڭجاسارقىزى

      سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ تۋعانىنا – 125 جىل

    قىركۇيەكتىڭ 10 كۇنى بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولدى. ستاليندىك رەپرەسسيانىڭ قۇربانى بولعان ءبىر تۋار ازاماتتى ەسكە الىپ، ۇلتجاندىلىعى مەملەكەتشىلدىكپەن ۇلاسقان، ءور تۇلعاسى ساياسات ءۇشىن دە، تاريح ءۇشىن دە قىزمەت جاسايتىن مارقۇمنىڭ تۋعان كۇنىن اتاپ ءوتۋ جيىندارى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە وتكىزىلۋدە.

قارا باسىنىڭ قامىن ويلاماي، تەك ءوز حالقىنىڭ قامىن جەپ، ەڭىرەپ وتكەن ارداقتى اعامىز سۇلتانبەك قوجانوۆتى ەسكە الىپ، تۋعان كۇنىن اتاپ ءوتۋ جيىنى قىركۇيەكتىڭ 10 كۇنى قىزىلوردا قالاسىندا س. ىسقاقوۆ اتىنداعى قۇرىلىس جانە بيزنەس كوللەدجىنىڭ 2005 جىلدان بەرى كوركىن اشىپ تۇرعان سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ ەسكەرتكىشىنىڭ الدىندا وتكىزىلدى. سۇلتانبەك قوجانوۆ جونىندە، ونىڭ ءومىر جولى مەن قىزمەتى جايلى قر جۋرناليستەر، حالىقارالىق جازۋشىلار وداقتارىنىڭ مۇشەسى، قوجانوۆتانۋشى سەكسەنالى راحانوۆ ءوز بايانداماسىندا  جان‑جاقتى، ناقتى دەرەكتەر كەلتىرە وتىرىپ بايانداپ بەردى. جيىنعا كەلگەن قوناقتار جانە كوللەدج پەداگوگيكالىق ۇجىمى مەن ستۋدەنت جاستار سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ كىم ەكەنى، قازاق حالقىنىڭ ەگەمەندى ەل بولۋى ءۇشىن قانداي ەڭبەك سىڭىرگەنى جايلى تولىق مالىمەت الدى.

مەن دە سول جيىنعا قاتىسىپ، باياندامادا كەلتىرىلگەن مول مالىمەتتەردى قايتالاپ جاتپاي، سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ سىر ەلى ءۇشىن، قىزىلوردا قالاسى ءۇشىن ناقتى سىڭىرگەن ەڭبەگى جايلى اڭگىمەلەپ بەردىم.

سۇلتانبەك قوجانوۆ وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ، ونىڭ ىشىندە سىر ءوڭىرى «تەرىسكەي» دەپ اتاپ كەتكەن سوزاق جەرىنىڭ، اقسۇمبە اۋىلىنىڭ تۋماسى. دەگەنمەن، جالپى قازاق بالاسىن تۇرعان جەرىنە قاراپ الالاپ كورمەگەن، بار قازاقتى ءوزىنىڭ باۋىرى ساناعان سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ قىزىلوردادا دا تايعا تاڭبا باسقانداي ءىزى قالعان. اتاپ ايتار بولساق: قازاق ەلىنىڭ العاشقى استاناسى بۇگىندە رەسەيدىڭ تەرريتورياسىندا قالىپ كەتكەن ورىنبور قالاسى بولعان. كەڭەس ۇكىمەتى ءوزىنىڭ قايراتىن بويىنا جيناپ، كۇش‑قۋاتى كەمەلىنە كەلمەي تۇرعان كەزىندە استانانى قازاقستاننىڭ ورتالىق ايماعىنا كوشىرۋدى ويلاپ، سول كەزدەگى قازاق ەلىنىڭ باسشىلارىن ۇگىتتەپ، ورتالىق كوميتەتتى كوندىرىپ، 1925 جىلى قىزىلوردا قالاسىن استاناعا اينالدىرۋداعى سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ ەڭبەگى ۇشان‑تەڭىز. سول كەزەڭدە قالانىڭ اتىن قىزىلوردا دەپ اتاۋعا ۇسىنىس جاساعان دا سۇلتانبەك دەگەن دەرەك بار. ەگەر سۇلتانبەك قوجانوۆ اعامىزدىڭ وسى كورەگەندىگى بولماعاندا قازاق ەلى دە تاتار، باشقۇرت اعايىندار سياقتى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قۇرامىندا قالىپ كەتەر ەدى.

1918‑1924 جىلدارى اشتىققا قارسى كۇرەس كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە سۇلتانبەك قوجانوۆ بۇكىل قازاقستان مەن ورتا ازيا ەلدەرىندە اشتىقتان ادام شىعىنىن بولدىرماۋ ءۇشىن، تاماقتاندىرۋ ورىندارىن اشىپ، ەلدى تويىندىرعانى بەلگىلى. جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ  سۇتتىقۇدىق /بۇرىنعى «كراسنايا زۆەزدا»/ كەڭشارىنىڭ تۇرعىنى مامبەتوۆ قىپشاقباي دەگەن ۇلى وتان سوعىسىنىڭ مۇگەدەگى، ۇلكەن اقساقال بولدى. سول كىسىنىڭ ءوز اۋزىنان «سۇلتانبەكتىڭ شۇلەن كوجەسىن ءىشىپ سىر ءوڭىرىنىڭ حالقى اشتىقتان امان قالدى» دەگەن اڭگىمە ەستىپ ەدىم. ول كەزدە جاس كەزىم، قىپشەكەڭنەن: «شۇلەن كوجە دەگەن نە، سۇلتانبەك دەگەن كىم؟» دەپ سۇرادىم. ول كىسى سۇلتانبەكتىڭ اكەسى قوجانمەن تۋىس ەكەن، سۇلتانبەكتىڭ ءومىر جولى مەن قىزمەتى جايلى كوپ مالىمەت بەردى، ال «شۇلەن» دەگەننىڭ نە ەكەنىن جاسى ۇلكەن كىسىلەر بولماسا، بىلمەيتىندەر كوپ ەكەنىن ايتتى. قىپشەكەڭنىڭ ايتۋىنشا «شۇلەن تاراتۋ» دەگەن، كەز كەلگەن نارسەنى تەگىن تاراتىپ بەرۋ ەكەن. اشتىقپەن كۇرەسۋ ءۇشىن سۇلتانبەك قوجانوۆ تاشكەنتتەن شىعاتىن پويىزعا ىشىندە كوجە پىسىرەتىن قازاندار ورناتىلعان ارنايى ۆاگون تىركەتىپ، ءاربىر بەكەتتە توقتاتىپ حالىققا كوجە ۇلەستىرتەدى ەكەن، ول پويىز رەسەي شەكاراسىنان ءوتىپ كەتكەنشە «شۇلەن كوجە» تاراتۋ توقتامايدى ەكەن. بۇل ارەكەتتەن سۇلتانبەك قوجانوۆ اعانىڭ ىسكەرلىگىمەن بىرگە، اسقان تاپقىرلىعىن دا بايقاۋعا بولادى. قاراپايىم حالىقتىڭ ەسىندە ۇمىتىلماي قالىپ، بىزگە دەيىن جەتكەن مۇنداي قامقورلىق سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ عانا قولىنان كەلگەن.

وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ەگىندى سۋلاندىراتىن سۋدىڭ بولماۋىنان پادالانىلماي قاڭىراپ جاتقان كولەمدى جەردى جەرگىلىكتى حالىق ورىستارعا ەلىكتەپ «گولودنايا ستەپ» دەپ اتاپ كەتكەن ەكەن. جابايى اڭداردان باسقا جان بالاسى جۇرۋگە دە قورقاتىن وسى جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن سۇلتانبەك قوجانوۆ جەرگىلىكتى حالىقتى ۇيىمداستىرىپ، قول كۇشىمەن اتاقتى «قوڭىرات» كانالىن قازدىرادى. سونىڭ ناتيجەسىندە وراسان مول جەر يگەرىلىپ، «گولودنايا ستەپ» اتى جويىلىپ «ءمىرزاشول» دەگەن تاماشا اتتى يەلەندى. كانالدىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە ماقتا ەگىستىگىنىڭ كولەمىن ارتتىرۋعا قول جەتكىزىلدى. مەنىڭ اكەم ەسىركەپوۆ راحىم سول كەزەڭدە الدىمەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ كيروۆ اۋدانىندا اۋدانداعى بار تەحنيكا شوعىرلانعان ءمتس‑تىڭ ديرەكتورى، كەيىننەن «بوستاندىق اۋدانىندا حاتشى بولىپ قىزمەت اتقارعان بولاتىن. اكەم ءمىرزاشولدى يگەرۋ ءۇشىن قازىلعان «قوڭىرات» كانالىنىڭ جۇمىسىنا باسىنان اياعىنا دەيىن قاتىسىپ، سۇلتانبەك قوجانوۆپەن كەزدەسىپ، بىرنەشە رەت سۇبحاتتاس بولعان ەكەن. ول كىسىنىڭ قاراپايىمدىلىعىن، ايرىقشا ىسكەرلىگىن، ايتقانىن ورىنداتپاي قويمايتىن تاباندىلىعىن، وتكىرلىگىن مەنىڭ اكەم سۇيسىنە وتىرىپ، ريزالىق سەزىممەن ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن. ەكەۋىنىڭ جاستارى دا قاتار ەكەن، اڭگىمەلەرى جاراسقان سياقتى.

سۇلتانبەك قوجانوۆ قانداي جاۋاپتى قىزمەتتە جۇرسە دە الدىمەن قازاق جاستارىنىڭ ءبىلىم الۋىنا ەرەكشە نازار اۋدارىپ، ەلىمىزگە ءبىلىمدى، جوعارى ساۋاتتى ازاماتتاردىڭ اسا قاجەت بولاتىنىن ەسىنەن شىعارماعان كىسى. جۇرگەن جەرىنىڭ بارىندە تالاپتى، تالانتتى جاستاردى ىزدەستىرە ءجۇرىپ، ولاردىڭ ءبىلىم الۋىنا تىكەلەي كومەك بەرىپتى. اسا تالانتتىلارىن ورىنبور، قازان، ترويتسك، ماسكەۋ، لەنينگراد جانە ت. ب. قالالارداعى وقۋ ورىندارىندا وقۋىنا مۇمكىندىك جاساپ، جولداما الىپ بەرىپ وتىرعان. جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ «بىرلىك» اۋىلىندا قاراتاي يساەۆ دەگەن اقساقال بولدى. سول كىسى مەنىڭ اكەم وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ كيروۆ اۋدانىندا متس ديرەكتورى بولىپ تۇرعان كەزىندە  ءبىلىم الۋدى ويلاپ، اقىلداسۋ ءۇشىن ىزدەپ بارىپتى. بىلىمگە قۇشتار جاستارعا كومەكتەسەتىنىن بىلەتىن اكەم قاراتايدى سۇلتانبەك قوجانوۆ اعاسىنا جولىقتىرىپ، كەلگەن جۇمىسىنىڭ ءمانىسىن ايتادى. ءبىلىم الۋدى كوزدەپ كەلگەن جاستىڭ تالابىنا ريزا بولعان سۇلتانبەك قوجانوۆ سوزگە كەلمەستەن قاراتايدىڭ قولىنا جولداما جازىپ بەرىپ، قىزىلورداعا اتتاندىرادى. سونىڭ ارقاسىندا قاراتاي اعامىز قىزىلوردا قالاسىنداعى مۇعالىمدەر دايارلايتىن قىسقارتىلعان كۋرستى ءبىتىرىپتى. كۋرستى بىتىرگەننەن كەيىن اۋىلعا كەلىپ، حالىقتى جاپپاي ساۋاتتاندىرۋ ءۇشىن اشىلعان «ليكبەزگە» مۇعالىم بولعان ەكەن.

سۇلتانبەك قوجانوۆ اعامىز شوقتىعى بيىك ساياسي تۇلعا، قوعام قايراتكەرى بولۋىمەن بىرگە، حالىق اعارتۋ كوميسسارى دا /بۇگىنگى تۇسىنىكپەن ايتساق، ءبىلىم ءمينيسترى/ بولىپ، قازاق جاستارىنىڭ جوعارى ءبىلىم الۋىنا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ، ەل بولاشاعى‑جاستار بولعاندىقتان ولاردىڭ ءبىلىمدى بولۋى قاجەتتى ەكەندىگىن جەتە تۇسىنگەن اعارتۋشى.

جاستارعا جان‑جاقتى ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسىنىڭ ماڭىزدىلىعى مەن وزەكتىلىگى بۇگىنگى كۇنى دە ءوز ماعىناسىن جويعان جوق. تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعى بولىپ تابىلاتىن سانالى ۇرپاقتى وقىتىپ، تاربيەلەۋ ارقىلى عانا ەلىمىز باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەت بولا الادى. ولاي بولسا سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ تۋعان كۇنىندە جىل سايىن كوللەدج ستۋدەنتتەرى مەن ۇستازداردىڭ جانە قالا تۇرعىندارىنىڭ ۇلى تۇلعانىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتۋى، ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويۋى قۇپتارلىق ءىس، ونىڭ ەسىمى ۇمىت قالماۋى ءتيىس.

سوندىقتان كوللەدج ستۋدەنتتەرى، سەندەر ەگەمەندى قازاقستاننىڭ ەركىن وسكەن تولدەرىسىڭدەر! ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنا الداعى ۋاقىتتا جاۋاپتى ازامات‑ سەندەرسىڭدەر! سوندىقتان سەندەرگە ۇستازدارىڭ قويىپ وتىرعان تالاپتى ءوز دارەجەسىندە ورىنداپ، ەل سەنىمىن اقتاۋعا تيىسسىڭدەر. ول ءۇشىن سەندەر جاقسى وقىپ، وزدەرىڭ قالاعان كاسىپتى مەڭگەرىپ ۇلكەن ومىردەگى ءوز ورىندارىڭدى تاباتىندارىڭا ءبىزدىڭ دە كوللەدج باسشىلىعى مەن ينجەنەر‑پەداگوگتاردىڭ دا سەنىمى مول. كوللەدجدىڭ ينجەنەر‑پەداگوگتارى سىزدەردى جانە كوللەدج ستۋدەنتتەرىن ۇلى تۇلعا، قوعام قايراتكەرى سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ رۋحى قولداي بەرسىن! قالاي بولعاندا دا سۇلتانبەك قوجانوۆ اعانىڭ ەسكەرتكىشىنە ءسىزدىڭ كوللەدجدىڭ الدىنان ورىن بۇيىرۋى دا تەگىن ەمەس. مۇنى دا ەستەن شىعارماۋعا تيىسسىزدەر!

سۇلتانبەكتىڭ ارمانى

ەلىم!‑دەپ سوققان جۇرەگى،                                                                                         سۇلتانبەك اسقان ەر ەدى.                                                                                          اقىلى اسقان دانىشپان،                                                                                                                                                                                                             ارمانداپ ءوتتى ارىستان:                                                                                                                 سان عاسىر اتتان تۇسپەگەن،                                                                                     قارىستاي جەرىن بەرمەگەن.

تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكەن،                                                                                   بەرىسپەي جاۋمەن تىرەسكەن.                                                                                      جان بەرىپ‑جان الىسقان،                                                                                          شەگىنبەي كەيىن شابىسقان.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          جاۋدىڭ باسىن الماساڭ،                                                                                          ساعان سەرت دەپ، الداسپان!                                                                                  كەڭ‑بايتاق جەرىن قورعاعان،                                                                                  «امانات» دەپ باباڭنان!                                                                                            ايرىلماي ەندى تۇتىن دەپ،                                                                                      ماڭگىلىك بىزگە قالدىرعان.                                                                                                                                                                                                               تاۋەلدى بولماي ەشكىمگە،                                                                                      باقىتتى بولعاي ۇرپاعىم.                                                                                        دەپ ءوتتى بابالار ومىردەن،                                                                                     مەنىڭ دە وسى ارمانىم!                                                                                           دەگەن ەكەن ەر سۇلتەكەڭ!                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           ءۇن قوسايىق قانە ءبارىمىز،                                                                                          جەتسە ەكەن اعاعا ءۇنىمىز.                                                                                                                                                                                                                            ورىندالدى اعا ارمانىڭ،                                                                                    جارقىراي شىقتى كۇنىمىز!                                                                                          تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى اتتى،                                                                                       جات جۇرت تا ءبىلدى قازاقتى.                                                                                         ەگەمەندى ەلمىز قازىر ءبىز،                                                                                        سۇلتەكە! حالقىڭ باقىتتى!

 احمەت راحىمۇلى ەسىركەپوۆ، ارداگەر ۇستاز.                                                                

سوڭعى جاڭالىقتار