3 قازان, 11:02 728 0 رۋحانيات Túrkistan Gazeti

دۇيسەنالى بىقىباەۆ: كيەلى توپىراقتا بابا ونەرى كەنجەلەمەيدى

قازىر قازاقستاننىڭ  ءار وڭىرىندە «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى نەگىزىندە كوپتەگەن يگىلىكتى ىستەر قولعا الىنىپ، جەرگىلىكتى وڭىرلەردە بۇل رۋحاني-مادەني شارا جاقسى جالعاسىن تاۋىپ وتىر. 2000  جىلدىق تاريحى بار تاراز ولكەسىندە دە بۇل جوبانىڭ اياسىندا ناقتى جۇمىستار اتقارىلۋدا. وسى ورايدا جامبىل وبلىسى اكىمدىگىنىڭ مادەنيەت، ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى دۇيسەنالى بىقىباەۆپەن بولعان ءتىلشىمىزدىڭ شاعىن سۇحباتىن  نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.

– سۇحباتىمىزدى تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باستا­ماسىمەن قولعا الىن­عان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا قيۋىن تاپقان تىرلىكتەردەن باستاساق. وڭىردە ولكەمىزدىڭ باي تاريحى مەن مادەنيەتىن دارىپتەۋ باعىتىندا جاڭا ءىرى جوبالار جوسپارلانىپ، ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىنان حاباردارمىز. سولاردىڭ ءبىر سىپىراسىنان حابار بەرە كەتسەڭىز...

– دۇرىس ايتاسىز. رۋحاني جاڭ­عىرۋدىڭ راۋىشىندەي بولعان باعدارلامانى باس قىلىپ، ىلكىمدى ىستەردىڭ ىلگەرىلەۋىنە سەپ بولىپ جاتقان جايىمىز بار. ماسەلەن، بيىل رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە «جامبىل – مەنىڭ جاي اتىم، حالىق – مەنىڭ شىن اتىم» اتتى اقىندار ايتىسىن ۇيىم­داس­تىردىق. اۋىلدىق وكرۋگتەردەن باستاۋ العان بۇل شارا ەلدىمەكەندەردىڭ، اۋدانداردىڭ وزىنەن ايتىس ونەرىنە بەيىمى بار 90-عا جۋىق جاستاردى ىرىكتەپ الدى. ال ۇزدىك دەپ تانىلعان 31 اقىن 15 اقپاندا وتكەن وبلىستىق اقىندار ايتىسىنا قاتىستى. جۇلدەلى ورىندار مەن ىنتالاندىرۋ سىيلىعىن يەلەنگەن 8 اقىن رەسپۋبليكالىق دودادا باسەكەگە ءتۇسىپ، كورەرمەن الدىندا باق سىناسقانىنا كۋاسىزدەر. باس جۇلدەنى جامبىلدىق اقىن قانات مىرزاxاننىڭ يەلەنۋى دە بەكەر ەمەس. بۇل كيەلى توپىراقتا بابا سالتىنداي بولعان ونەردىڭ كەنجەلەمەگەنىن ايعاقتادى. ەل ايتىسىنىڭ العا باسۋىنا تامشىداي بولسا دا ۇلەس قوستى دەپ ايتا الامىن.

باعدارلاما اياسىنداعى اتقارىلعان جۇمىستار ىشىندە تاعى دا اۋداننان باستاۋ العان «اۋليەاتا بوياۋلارى» اتتى ءبىرىنشى حالىق شىعارماشىلىعى فەستيۆالىن اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن جاڭالىق بولدى دەۋگە نەگىز بار. وعان وڭىردەن 300 ۇمىتكەر قاتىسىپ، 134 قىلقالام شەبەرى وبلىستىق كەزەڭگە جولداما الدى. فەستيۆال اياسىنداعى پلەنەرگە جەر­گى­لىك­تى سۋرەتشىلەرمەن قاتار، رەسپۋب­ليكاعا تانىمال 20 سۋرەتشى قاتىستى. اقتىق كەزەڭدە ارنايى كورمە ۇيىمداستىرىلىپ، «شاحريستان» ەتنو-تاريحي ورتالىعىنان اشىلاتىن گالەرەيا، كورمە زالى جاڭا 60 كارتينامەن، 100 فوتوسۋرەتپەن جانە 15 قولونەر بۇيىمدارىمەن تولىقتىرىلاتىن بولادى. مۇنىڭ ءوزىن ۇلكەن جەتىستىككە بالاۋعا ابدەن لايىق. بۇل جامبىل جەرىندە بەينەلەۋ ونەرىنىڭ دە ءبىر ىزگە ءتۇسىپ، دامۋ داڭعىلىن تاپقانىن ايعاقتايدى.

«قازاقستاننىڭ ساكرالدى گەو­­­گرافياسى» ارنايى جوباسى دا كوپشىلىككە تانىمال. بۇل جوباعا ءبىز دە اتسالىسىپ، اۋليەاتانىڭ قاسيەتتى جەرلەرىنىڭ تىزىمىنە ەنگەن نىسانداردى ناسيحاتتاۋ بويىنشا «اۋليەاتانىڭ قاسيەتتى ورىندارى» اتتى كىتاپ-البومى مەن كارتاسىن جارىققا شىعاردىق. ونداعى 53 قاسيەتتى ورىننىڭ 3د مودەلى جاسالىپ، ماقالالار «قاسيەتتى تاراز» سايتىنا جاريالاندى. جامبىل وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندەگى گولوگرامماعا وڭىرلىك دەڭگەيدەگى 15 نىساننىڭ 3د مودەلى ەنگىزىلدى.

– «شاحريستان» دەگەنىڭىزدەن شىعادى، ول ەتنو-تاريحي ورتالىق ءوڭىردىڭ سەكسەن جىلدىق مەرەيتويىنا وراي، تۋريزم سالاسىن دامىتۋ باعىتىندا قولعا الىنىپ وتىرعان ۇلكەن جوبالاردىڭ ءبىرى ەكەنى انىق. سول سەكسەن جىلدىق مەرەيتوي اياسىندا اۋليەاتا تاريحىن باياندايتىن سەكسەن تومدىق كىتاپ جارىق كورەدى دەگەن اقپاراتتى كوزىمىز شالىپ قالعانى بار ەدى...

– ءيا، ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىن­دا ورنالاسقان وبلىس ورتالى­عىن تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ «تاراز – تاريحىمىزدىڭ تەمىرقازىعى... رۋحاني بايلىعىمىزدىڭ التىن دىڭگەگى» دەگەن ءسوزىن ناقتى كورى­نىس­تەرمەن ايعاقتاۋ باعىتىندا كونە قالانىڭ تاريحي كەسكىنىن قايتا جاڭعىرتىپ، تۋريستەردىڭ نا­زارىن اۋدارۋ ماقساتىندا شىعىستىق ۇلگىدە «شاحريستان» ەتنو-تاريحي كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى قار­قىندى جۇرگىزىلۋدە. وندا «رۋحا­نيات جانە تاريحتانۋ» ورتالىعى، تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى، كورمە ورتالىعى، كوركەمسۋرەت گالە­رەياسى، امفيتەاتر، جەرگىلىكتى قولونەرشىلەردىڭ شەبەرحاناسى سىندى وزگە دە نىساندار ورنالاساتىن بولادى. سونداي-اق، «تەك­تۇرماس» تاريحي-ەتنوگرافيالىق كەشەنى سالىنىپ، وندا ورتاعاسىرلىق ءۇل­گى­دەگى قورعانىس بەكى­نى­سى تۇرعىزىلىپ، وتكەن عاسىرلاردا وبلىس اۋ­­ماعىندا بولعان ءىرى تاريحي وقي­عالاردىڭ پانوراماسى كورىنىس تاپپاق. اتاپ ايتقاندا، يسلام ءدىنىنىڭ ورتالىق ازياعا تاراۋىندا شەشۋشى ءرول اتقارعان اتلاح شايقاسىنىڭ، تاۋەلسىزدىگىمىزدى ساق­تاپ قالۋدا ەرەكشە ورنى بار اڭىراقاي شايقاسىنىڭ جانە قا­زاق حاندىعىنىڭ العاش تۋى تىگىل­گەن قوزىباسىداعى سالتاناتتى ساتتەردىڭ كورىنىستەرى دە ايشىقتالادى.

ەل اۋزىندا ءوڭىرىمىز «اۋليەاتا» دەپ اتالاتىندىعى بەلگىلى. عاسىرلاردان التىن ارقاۋ بولىپ، ەرەكشە تانىلعان وسى ۇلى تۇلعاعا تەكتۇرماستىڭ ەڭ بيىك شوقىسىنان ەسكەرتكىش ورناتۋ – بارشامىزعا ورتاق پارىز. ەسكەرتكىشكە اپارار باسپالداقتىڭ ەكى جاعىندا تۇرىك قاعاندارىنىڭ اتى-ءجونى جازىلعان تاس تۇعىرلار ورناتىلادى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ۇلىتاۋ-2019» حا­­لىق­ارالىق تۋريستىك فورۋمىندا «ءبىز، قازاق حالقى، ۇلى تاريحي تۇلعالاردىڭ ءىزباسار ۇرپاعى ەكەنىمىزدى ەشقاشان ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. اتا-بابالارىمىزدىڭ رۋحىن ءتۋريزمنىڭ وزىق ۇلگىلەرى ارقىلى دارىپتەۋىمىز كە­رەك» دەپ اتاپ كورسەتكەندەي،  اۋليە­اتانىڭ تۇلعالىق ەسكەرتكىشى – ۇلى بابالارعا تاعزىم ەتۋ ورتالىعىنا اي­ن­الماق.

– وسى ايدىڭ باسىندا وبلىس ورتالىعىندا ورىن تەپكەن تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە ەلباسى قورىنىڭ «ن. نازارباەۆ: ءداۋىر، تۇلعا، قوعام» كوشپەلى كورمەسى اشىلعانىن بىلەمىز. بۇل شارا ءوڭىر تۇرعىندارىن قانشالىقتى قىزىقتىرۋدا؟ جالپى كورمەنىڭ تاعىلىمدىق ءمانى جايىندا دا بىلگىمىز كەلەدى.

–تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋ تاريحىنداعى تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ءرولىن جۇيەلى باياندايتىن كورمەدە ەلباسىنىڭ ارحيۆ، كىتاپحانا، مۋزەي قورلارىنان الىنعان بىرەگەي ماتەريالدار قويىلدى. تاراز قالاسىنىڭ قالىڭ جۇرتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جوعارعى مەملەكەتتىك ماراپاتتار كوللەكتسياسىمەن، مەملەكەت باسشىلارى مەن بەدەلدى جازۋشىلاردىڭ قولتاڭباسى بار تارتۋلىق باسىلىمدار جانە ەلباسىنىڭ شەت تىلدە جارىق كورگەن ەڭبەكتەرىمەن العاش رەت تانىستى.

كورمەنىڭ ءتورت بولىمنەن قۇرالعانىن دا ايتا كەتەيىن. «ەلباسى جولى» دەپ اتالاتىن العاشقى ءبولىمى تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ءومىر كەزەڭدەرىنەن سىر شەرتەدى. ەلباسىنىڭ جولى رۋحاني جاڭعىرۋ ءداۋىرىنىڭ باستالۋىنا تۇرتكى بولعان تاريحي وقيعالاردى سيپاتتاۋ ارقىلى كورسەتىلەدى. «ەلباسى فەنومەنى» دەگەن ەكىنشى ءبولىمى ەل تىزگىنىن ۇستاپ، جاھاندىق كەڭىستىككە تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتىڭ جاڭا يدەيالارىن تاراتقان ن.نازارباەۆتىڭ مەملەكەت قۇرۋداعى باستى تۇجىرىمداماسىن باياندايدى. سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلۋىنان باستاپ، مەملەكەت استاناسىنىڭ كوشىرىلۋىنە دەيىن تاريحقا ءىزى باسىلعان ماڭىزدى وقيعالاردان، اتاپ ايتقاندا تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ باتىل شەشىمدەرى مەن باستامالارىنان ەلباسى فەنومەنى ايقىن كورىنىس تابادى.

«الەم تانىعان ەلباسى» ءبو­لى­مىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارقىندى سىرتقى ساياساتى كورسەتىلەدى. بۇل – الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياساتكەر، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ بيىك بەدەلى مەن اسقاق ابىرويىنىڭ جەمىسى. ەلىمىزدىڭ كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتى ديپلوماتيالىق تارتۋ-تارالعىلار، جەكە جازبالار، ارحيۆتىك ماتەريالدار ارقىلى كورسەتىلگەن. ءاربىر سىي-سياپاتتان كەز كەلگەن قاۋىپ-قاتەر مەن تۇسىنبەۋشىلىكتەن ازات بەيبىت الەمدى قالىپتاستىرۋداعى ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگىن تانىعان شەتەلدىك مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ جەكە قۇرمەتى ايقىن اڭعارىلادى. سوڭعى «ەلباسى مارتەبەسى – ەل مارتەبەسى» ءبو­لىمىندە تۇڭعىش پرەزيدەنت پەن قازاقستان حالقىنا جاھاندىق دامۋ مەن تۇراقتىلىققا قوس­قان ۇلەسى ءۇشىن تابىس ەتىلگەن جوعارى مەملەكەتتىك ماراپاتتار ۇسىنىلعان. ەكسپوزيتسيا نەگىزىندە شولۋ ەكسكۋرسيالارىنان بولەك «تاريحي تاڭداۋ»، «اتامەكەن»، «پرەزيدەنت مارتەبەسى – ەل مارتەبەسى»، «ءبىر ەكسپوناتتىڭ تاريحى» تاقىرىپتىق ەكسكۋرسيالار وتكىزىلۋدە.

– قازىرگى تاڭدا ساندىق تەحنولوگيا بارلىق سالاعا دەندەپ ەنۋدە. ويتكەنى، ۋاقىتتىڭ تالابى سول. بىلۋىمىزشە، جامبىلدىق كىتاپحانالار دا بۇل ۇدەرىستەن شەت قالىپ جاتقان جوق. جالپى، «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا قانداي شارۋالار اتقارىلۋدا؟

– ءيا، زاماننىڭ كوشىنە ىلەسپەسەڭ، نە نارسەنىڭ دە قۇنى كوك تيىن بولىپ تۇر عوي. قازىرگى تاڭدا وبلىستاعى كىتاپحانالار جانىنان 130 تسيفرلاندىرىلعان اق­پاراتتىق جانە كوۆوركينگ ورتالىقتارى اشىلىپ، حالىققا قىزمەت كورسەتۋدە. اقپاراتتىق ورتالىقتاردا «cao-zhambyl» سايتى ارقىلى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىنا قاجەتتى 13 سالا بويىنشا اقپاراتتار ء(بىلىم بەرۋ، اۋىل شارۋاشىلىعى، دەنساۋلىق ساقتاۋ، سپورت، مادەنيەت، جەر ماسەلەسى، قۇرىلىس، ەنەرگەتيكا، ۆەتەريناريا، تۋريزم، جۇمىسپەن قامتۋ، مالىمەتتەر بازاسى جانە اۋىل جاڭالىقتارى) بەرىلىپ، 2500 سۇرانىس قاناعاتتاندىرىلدى.

ەلىمىزدەگى بىرەگەي جوبا سانالاتىن ەgov.kz پورتالى ارقىلى ءبىزدىڭ سالاعا قاتىستى 13 قىزمەت ءتۇرى كورسەتىلۋدە. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن پورتال ارقىلى 9100 انىقتاما بەرىلدى. ال بيىلعى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن اۋىلدىق ايماقتاردان 20 تسيفرلىق اقپاراتتىق ورتالىق اشىلادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. ولاردىڭ ىشىندە شالعاي ەلدىمەكەندەر دە بار. بۇدان بولەك، 19 كىتاپحانادان تسيفرلاندىرىلعان اقپاراتتىق ورتالىق اشۋ مۇمكىندىگى تۋىپ تۇر. سونداي-اق، «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە QR-كود ارقىلى قۇندى جادىگەرلەر  تۋرالى اقپاراتتىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ونلاين اۋدارماشى قىزمەتى قوسىلعان.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

 

سۇحباتتى جۇرگىزگەن

ا. قويشىعاراۇلى

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار