27 قىركۇيەك, 16:16 583 0 رۋحانيات "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

وسى جۇرت ءبىلالدى بىلە مە ەكەن؟!

قولى­مىز­عا قالام ۇستاپ جۇرگەن سوڭ, بابا  تا­ريح­تى, قاسىرەتتى تاريحتى جازۋدى عۇمىرلىق ماق­سات, ماقسات قانا ەمەس ءمىن­دەتكە اينالدىردىق. قا­لام­­عا سەرت بەرىپ, وسى ىسكە شى­نايى كىرىستىك. الاش­تىڭ ءبىر اتويلى تۇلعاسى تۋرالى كىش­كەنە دەرەك تاپ­ساق, با­لاشا ءماز بولىپ, قۋانىپ قويا­مىز. بىردە جۇمىس كابينەتىمە ەگ­دە جاستاعى ايەل ادامى كى­ءرىپ كەلدى. ەسىمىمەرۋەرت مۇراتبەكقىزى, ۇزاق جىل­دار بويى تاريح پانىنەن ساباق بەرگەن ارداگەر-مۇعا­ءلىم ەكەن. بۇل كىسىالاش زامانىندا ەسىمى ءماشھۇر بولعان بەلگىلى اعار­تۋ­شى, دارىگەر, اۋدار­ما­شى, ادەبيەتشى ءبىلال مالدى­باي­ۇلىنىڭ ۇرپاعى ەكەن. قىر­شىن كەتكەن سىمباتتى ەردىڭ ۇرپاعى ءتىرى قالعانىنا, اتا­سىن ىزدەپ جۇرگەنىنە قۋانىپ, كوڭىلىم مارقايىپ قالدى.

ءبىلال مالدىبايۇلى – 1890 جىلى ايىرتاۋ اي­ماعىنا قا­راس­تى امانجول (قازىرگى قاراتال) ەل­دى مەكەنىندە دۇنيەگە كەل­گەن. دۇنيەنى ءدۇر­لىك­تىرگەن رەۆوليۋتسياعا دەيىن بۇل ايماقتى توق­سانباي بولىس باسقارىپتى. پاتشا زامانىندا بو­لىستار تالا­عى­نىڭ ءبيتى بار جاس وسكىن قازاق­تاردى ورىس مەكت­ەپتەرىنە وقۋعا بەرەتىن-ءدى. توق­سانباي بولىستىڭ اۋپىرىمىمەن تەمىر­بەكتىڭ قۇ­سايىنى ومبىداعى فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك وقۋ­عا قابىلدانادى. قۇ­سايىن – كوكشەتاۋ وڭىرىنەن العاش بولىپ ءدارى­گەر­لىك وقۋدى بىتىرگەن ازامات.

وسى قۇسايىن وقۋىن ءبىتىرىپ كەلگەن سوڭ، كوكشە ءوڭىرىنىڭ حالقىنا ادال قىزمەت ەتكەن. مەكتەپ اشادى، قارا دومالاقتارعا قارىپ تانىتادى. قۇسايىنداي ۇستازدىڭ الدىن كورىپ، ونىڭ شاراپاتىمەن اتباسار مەكتەبىن، سونسوڭ ومبى مالدارىگەرلىك جانە اكۋشەرلىك تەحنيكۋمىن تامامداعان ءبىلال ەدى.

قايراتكەر ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا جازعان ءومىربايانىندا (رەپرەس­سياعا ۇشىراماي تۇرىپ): «...مەنىڭ اكەم كەدەي شارۋا، جاستايى­نان ءبىر ءۇزىم نان ءۇشىن بايلارعا جالشى بولىپ جالدانعان. 1901 جىلى اكەم مەنى اۋىل مولداسى مۇقاعالي سادۋاقاسوۆقا بەرەدى.

كەيىن يمانتاۋ اۋىلىندا تۇراتىن ۇلتى تاتار قۇسايىن تەمىربەكوۆتىڭ باسشى­لى­عىمەن اۋىل مەكتەبى اشىلىپ، بالالاردى ورىسشا وقىتۋ باستالدى. 1908 جىلى سونى ۇزدىك تامامداپ، قۇسايىننىڭ كومەگىمەن اتباساردا، سوسىن ومبىدا ءمالدارى­گەر­لىك-اكۋشەرلىك مەكتەبىندە وقىدىم. 1912 جىلى ونى ۇزدىك ستيپەنديامەن ءبىتىرىپ، قىزمەت جولىم­دى باستادىم»، – دەيدى.

ءبىلال – قازاق-سوۆەت وقۋ-اعارتۋ سالاسىنىڭ كور­نەكتى وكىلى. ازامات سوعىسى جىلدارىندا اعارتۋشىلىق قىزمەتكە ءبىرجولا دەن قويىپ، كوكشەتاۋ ۋەزىندەگى جەر باسقارماسىنىڭ حالىق اعارتۋ جونىندەگى بولىمشەسىنە مەڭگەرۋشى بو­لادى. سوۆەت ۇكىمەتى ورناعان سوڭ، قازاقستان ءول­كەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ جاۋاپتىسى ءا.دو­سوۆ­تىڭ شاقىرۋىمەن حالىق اعارتۋ بولىمىنە ينس­پەكتور بولىپ تاعايىندالادى. وسى مەكەمەنىڭ ساياسي ءبولىمىن، قىرعىز-تاتار مەكتەپتەرى ءجونىن­دەگى بولىمشەلەرىنە جەتەكشى بولادى. 1925-1927 جىلى ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلى – قاراتالعا اي­ماق­تىق جەتى­جىل­دىق مەكتەپ سالدىرىپ، دي­رەك­تورى مىندەتىن اتقارعان. 1928 جىلى قازاقستان حالىق اعارتۋ ءبولىمىنىڭ شاقىرۋىمەن، سول كەزدەگى استانامىز – قىزىلوردا قالاسىنا قو­نىس اۋدا­را­دى. وسى قىزمەتىندە ءجۇرىپ، بىرقاتار كىتاپتار شىعارادى. ونىڭ 1929 جىلى قىزىل­جار قالا­سىن­دا جاڭا الىپبيمەن (لاتىن) تىلاشارلىق الىپپە كىتابى باسىلعان. رەسپۋب­لي­كامىزدىڭ جوعارى مەكتەپتەر جونىندەگى ءبولىمىن باسقارعان كەزىندە قازاقتىڭ ەسكىلىكتى ادەبي مۇرالارى مەن حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ۇلگىلەرىن جيناستىرعانى بار. ەگەر، الداعى ۋاقىتتا ءوڭىر­لە­رىمىزدەگى ارحيۆ­تەردى مۇ­قيات قاراسا، اعارتۋشى جيناستىرعان ادە­بيەت ۇلگىلەرىنىڭ قولجازباسى بولۋى ابدەن مۇمكىن.

اعارتۋشى ءبىلال تۋرالى ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العان جىلدارى بىرقاتار ماتەريالدار جازى­لىپتى. ماسەلەن، زەينەتكەر مۇعالىم ايت­ما­عامبەت داۋىل­باي­ۇلىنىڭ «رەپرەسسيا قۇر­با­نى»، «جاقسى­نىڭ اتى ولمەيدى»، جۋرناليست مامان ەمەن­تاەۆتىڭ «كوك­شە­تاۋ ارىستارى. اقساقالمەن ءاڭ­گىمە»، اقىن، ءول­كە­تانۋشى ەرسىن ەرعاليەۆتىڭ «تۋ­عان جەر – تۇعى­رىم» ەڭبەگىن اتاۋعا بولادى. دەسە دە بۇل ماتەريال­داردىڭ بارلىعى وبلىستىق، ايماقتىق باسىلىمعا جاريالانعان سوڭ با، ادە­بي-عىلىمي ورتا وكىلدەرى ءبىلالداي قايراتكەر تۋرا­لى ەشتەڭە جازباپتى.

دارىگەر، پەداگوگ، قايراتكەر ءبىلال مالدى­بايۇلى دوكتور س.ە.نەزليننىڭ «قۇرت اۋىرۋى»، (ماسكەۋ، 1927 جىل), دوكتور گوربوۆتىڭ «دەن­ساۋلىق نەگىزى تازالىق»، (ماسكەۋ،1926 جىل), دوك­تور شانستىڭ «بەزگەك» (ماسكەۋ،1927 جىل), دوك­تور ب.پروننەردىڭ «جەگى اۋىرۋلار» (ماسكەۋ، 1927 جىل) كىتاپتارىن اۋدارىپ، وقىرمان نازا­رىنا ۇسىنعان. قازاق رۋحانياتىنىڭ تاريحىندا 1922-1928 جىلدار اي­رىقشا مادەنيەت كەزەڭى بولاتىن. ءدال وسى جىل­دارى ماسكەۋدەگى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى جانىنداعى كۇنشىعىس حالىق­تارى باسپاسىن ءنازىر تورەقۇلوۆ باسقارعان بو­لاتىن. ءبىلىمى مەن بىلىگى مول، اسقان ەرۋديت، الاشتىڭ سەنىمدى سەرىگى بولعان ءنازىر باسپانىڭ كوركەمدىك-عىلىمي كەڭە­سىنە ماسكەۋدەگى ءاليحان بوكەيحان مەن ماعجان جۇمابايدى قوسىپ، بىرلەسە جۇمىس ىستەدى. وسى كىندىك باسپادان ءتىل، ادەبيەت، تاريح، مەديتسينا، جاراتىلىس عىلىم سالالارى، كوركەم ادەبيەت پەن اۋدارما كىتاپ­تا­رى ۇزدىكسىز شىعىپ تۇردى. باسپانىڭ تۇراقتى اۆتورلارى شاكارىم، ابايۇلى تۇراعۇل، ءاليحان بوكەيحان، احمەت باي­تۇرسىنۇلى، ماعجان جۇماباي، جۇسىپبەك اي­ماۋىت­ۇلى، مۇحتار اۋەزۇلى، قوشكە كەمەڭگەرۇلى سىندى تاعى باسقا وقى­عاندار ەدى. وسىنداي وقىمىستى تۇراقتى اۆ­تور­لار قاتارىندا اي­ماڭداي ءبىلال دا بولدى. انىعىندا، ءبىلال اۋدار­عان بۇل كىتاپتاردىڭ ءبارى سول كەزدەگى قازاق بالاسى ءۇشىن اسا قاجەتتى كىتاپتار ەدى. مەديتسيناسى دامىماعان، ءدارى-دارمەگى جوق، وقىعان دارىگەرى مۇلدە از ەل ءۇشىن بۇنداي پايدالى مالىمەتى بار كىتاپتار كوپتىڭ تىلەۋىنە وراي قايتا-قايتا مىڭداعان تارا­لىم­مەن باسىلعان-دى. ءبىلال مەديتسينا سالاسىنا ماشىقتان­عاندىقتان ورىس عالىمدارىنىڭ كىتاپ­تارىن انا تىلىمىزگە قارا­پايىم، جەڭىل ءارى ۇعى­نىڭقى مىسالدارمەن ءمول­دىرەتىپ تۇرىپ اۋ­دارعان ەكەن. ءار كىتابىن وقىپ، سو­سىن توتە جازۋ قارپىنەن قازىرگى الىپبيگە اۋدا­رىپ جازعانىمدا تاڭىرقانىپ، ءسۇيسىنىپ وتىر­دىم. نە دەگەن ينتەللەكت، ۇلتتىق رۋحى باسىم ازامات ەكەن دەپ كەيىپكەر-تۇلعاما قۋاندىم.

2018 جىلدىڭ 1 تامىزى كۇنى قر ورتالىق عى­لىمي كىتاپحاناسىنىڭ مامانى ايگەرىم مۇرات­قى­زى ۇيالى تەلەفونىما حابارلاسىپ: «اعا، ءسىزدىڭ سۇرانىستارىڭىز بويىنشا ايتقان دەرەكتەرىڭىزدى تاپتىق»، – دەپ قۋانىشتى حابار جەتكىزدى. ءسويتىپ، قايراتكەر ءبىلالدىڭ بەس اۋدارما كىتابى جانە ءبىر ءوزىنىڭ ءتولتۋما دۇنيەسى قولىما ءتۇستى. ءبىلال وقۋ-اعارتۋ سالاسىنىڭ باسقارماسىندا قىزمەتتە جۇرگەندە «قازاعىستانداعى جوعارى، ورتا دارەجەلى مەكتەپتەر» دەپ اتالعان كىتاپ جازىپتى. بۇل كىتاپ سوۆەت ۇكىمەتىنىڭ ورناعان تۇ­سىن­داعى ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان. «ەڭ­بەكشى قازاقتىڭ» ءۇشىنشى كىتابى – ءبىلال مال­دى­بايۇلىنىڭ «قازاعىستانداعى جوعارى، ورتا دارەجەلى مەكتەپتەر» كىتابى. بۇل كىسى سول تۇستاعى وقۋ كوميسسياراتىنىڭ مەكتەپتەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەكەن. وسى كىتاپتى وقي وتىرىپ، ەگەر كىمدە-كىم سول تۇستاعى قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى تاقىرىبىن زەرتتەسە، ناعىز قۇندى دەرەكتەر ەكەن دەگەن ويعا كەلدىك. بىرىنشىدەن، بۇدان ءدال مالىمەتتەردىڭ بولۋى مۇمكىن ەمەس! ەلىمىزدە تاشكەنت، بۋراباي ورمان-توعاي، قارا­قال­پاق، جەتىسۋ ت.ب. شارۋاشىلىق تەحنيكۋمدارى، ورتا دارەجەلى اسكەرلىك مەكتەپ، سالت اتتى ءاس­كەرگە باسشىلار دايارلايتىن، بوكەي، سىرداريا، قارا­­قالپاق پەداگوگيكالىق (بارلىعى 14 پەد­تەحنيكۋم) وقۋ ورىندارى بولعان. ادام دارىگەرىن دايارلاۋ، مال دارىگەرلىك، سەمەي ساۋدا-شارۋا­شى­لىق، مۇعالىمدەر ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ، پارتيا مەكتەبى – بۇگىنگى باس ءبىلىم شاڭىراقتارىمىزدىڭ ءىزى، باستاۋى سول كەزدە-اق قالانعان. «وقۋشىلارعا» العىسوزىندە رەداكتسيا باسقارماسى: «الىستى جاقىنداتاتىن، اۋىردى جەڭىلدەتەتىن، قاسيەتى زور، بيىك نارسە – وقۋ. بيىككە شىعۋعا ساتى كەرەك. وقۋدىڭ ساتىسى – مەكتەپ. ساتىنىڭ العا نەشە اتتاپ باراتىن باسقىشتارى بولادى. سول سەكىلدى مەكتەپتىڭ دە باسقىشتارى بار» دەي كەلىپ، الىپپە اشۋدان باستاپ، ديپلوم الۋ­عا دەيىنگى مەكتەپ ساتىلارىن باياندايتىن كىتاپتى ءوز كىتاپ­حا­نا­سىنا ەنگىزۋ ماقساتىن تۇسىندىرەدى» (ت. بوران­عا­ليۇلى، «ەلدىڭ رۋحاني قاجەتىن وتەۋ «ەڭ­بەكشى قازاق» كىتاپحاناسىنان «ەتجەڭدى «ەگەمەنگە» دەيىن»، 11 قاراشا، 2009 جىل).

ءبىلالدىڭ تاعى ءبىر زور ەڭبەگى – كوركەم ادەبي شى­عار­مالاردى اۋدارۋى. گومەردىڭ «يلليادا»، «وديس­سەيا» شىعارمالارىن انا تىلىمىزگە اۋدا­رىپ­تى. ال، 1935 جىلى ماسكەۋدەگى كوركەم ادەبيەت باسپاسىنان ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «اداسقاندار» رومانى «سىن بايا» دەگەن اتپەن جارىق كورگەن. سول سابەڭنىڭ كىتابىن ورىس تىلىنە اۋدارعان ءبىلال مەن ولەگ فرەليح بولاتىن. «سىن بايا» رومانى اۋدار­ما­سىنىڭ قولجازباسى ماسكەۋدەگى ورتالىق مەم­لەكەتتىك ادەبيەت جانە ونەر ءارحيۆىنىڭ قورىندا ساقتالىپ تۇر ەكەن. 2018 جىلدىڭ قارا­شا­سىندا ماسكەۋگە بارىپ، وسى اتالعان ارحيۆ قورىمەن جۇمىس ىستەگەنىمدە كورگەنىم بار. وكى­نىشكە قاراي، اۋدارماشىنىڭ «يلليادا»، «وديس­سەيا» شىعارما­لا­رىن تابا المادىق. بالكىم، رە­سەيدىڭ نە پەتەر­بور، نە ورىنبورداعى ارحيۆ­تەرىندە، يا بولماسا كىتاپحانالارىنىڭ سيرەك قولجازبالار مەن كىتاپتار قورى بولىمىندە ساقتالۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل ەندى بولاشاقتا اتقاراتىن ءىسىمىز بولماق.

ءبىلال – سان سالالى، كوپ قىرلى تالانتى بار تالاپتى ازامات. ونىڭ قازاق جۋرناليستيكاسى سالاسىنىڭ وركەندەۋىنە قوسقان ۇلەسى دە بار. 1918 جىلدىڭ 30 شىلدەسىندە قىزىلجار قالا­سىندا (پەتروپاۆل) «بىرلىك» ۇيىمىنىڭ قول­داۋىمەن، «الاش» سەرىكتىگىنىڭ قارجىسىمەن «جاس ازامات» گازەتى جارىق كورگەن. بۇل – قىزىلجار قالاسىندا جاريالانىپ تۇرعان الاششىل قازاق جاستارىنىڭ تۇڭعىش گازەتى. گازەتتىڭ 22 سانى شىققان ەكەن. ەڭ سوڭعى №22 سانى 1918 جىلدىڭ 8 اقپانىندا شىعىپتى. گازەتتىڭ رەداكتسياسىندا م. مىرزاۇلى، س. سادۋاقاسۇلى، م. سەيىتۇلى، ءا. باي­دىلداۇلى،    گ. دوسىمبەكقىزى، ق. كەمەڭ­گەر­ۇلى قىزمەت ەتكەن. گازەتتىڭ №12-16 ساندارىنا رەداكتور بولىپ، قول قويعان وسى – ءبىلال. قاي­راتكەردىڭ ءومىر جولىنا دەن قويىپ كىرىسكەن سوڭ، ونىڭ «ايقاپ»، «سارى­ارقا» باسىلىمدارىنا شىققان پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارى مەن ولەڭدەرىن جيناپ وتىرمىز.

ءبىلال – الاش قايراتكەرى، قوزعالىستىڭ وكىلى. قىزىلجارداعى «تالاپ» قازاق ۇلتتىق كومي­تە­تىنىڭ مۇشەسى، كەيىننەن توراعاسى رەتىندە ءوڭىردىڭ قوعامدىق-ساياسي، مادەني ومىرىنە كوپ قىزمەت ەتكەن. ول ءاليحان بوكەيحان، جۇماعالي ءتى­لەۋلين، ماعجان جۇماباي، قوشكە كەمەڭگەر، سەيىتباتتال مۇستافاۇلى، سماعۇل سادۋاقاسۇلى سىندى قازاق زيالىلارىمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ تۇرعان.

اعارتۋشى، جۋرناليست 1937 جىلدىڭ قاندى قاساپىنىڭ قۇرساۋىنان قۇتىلا المادى. سوۆەتتىك قىزىلكوزدەر ونى اتىپ تىندى. قايراتكەر «حالىق جاۋى» دەپ رەپرەسسياعا ۇشىراعاندا ونىڭ جارى قاليما سۇلتانبەك، شاۋلەتبەك، سەيىتبەك، قورعان­بەك ەسىمدى بالالارىن الىپ، شىمكەنتكە كوشىپ كەتكەن ەكەن. ال بىزگە كەلىپ، سىرلاسقان مەرۋەرت اپا – ءبىلالدىڭ تۋعان اعاسى نۇعىماننىڭ مۇرات دەگەن ۇلىنان تاراعان نەمەرە قارىنداسى ەكەن. ارىس ازامات 1958 جىلدىڭ 27 جەلتوقسانىندا اقتالىپتى.

يەك استىندا تۇرعان 2020 جىلى ءبىلال مالدى­باي­ۇلىنىڭ تۋعانىنا 130 جىل تولادى. وسى كۇنگە دەيىن بەيمالىم تۇلعا ساپىندا كەلگەن ازاماتتىڭ ەسىمىن حالىققا تانىستىرۋ ءۇشىن ونىڭ شىعارمالار جيناعىن قۇراستىرىپ، جاريالاساق دەگەن وڭ نيەتىمىز بار. جيناققا اقىننىڭ ادەبي مۇرالارىن، اۋدارمالارىن، پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارىن قوسىپ وتىرمىز. بىراق، وسى ءبىلال مالدىبايۇلىنىڭ تۋعان جەرىندە ونىڭ اتىنا بەرىلگەن نە كوشە، نە مەكتەپ جوق ەكەن. زامانىندا «قىزىلجاردىڭ قىرانى» اتانعان ءبىلالدى مەرەي­تويى قارساڭىندا ۇلىقتاپ، ەسىمىن كوپ بولىپ جاڭ­عىرتساق دەگەن نيەتپەن تەرىسكەيدەگى جا­راس­باي سۇلەيمەنوۆ باستاعان كەمەل وسپانوۆ، بال­دىرعان يلياسوۆ، ەرباقىت امانتاي، نۇرگۇل وقا­شەۆا سىندى بۇگىنگى كۇننىڭ زيالىلارىنا ۇسىنىس ايتىپ وتىرمىز. تاريح – ورتاق، تۇلعا – ورتاق بولعان سوڭ، باس قوسىپ، شىنتاق ءتۇيىستىرىپ قىزمەت ەتسەك، ءبىرتۋار ءبىلالدى تۇعىرىنا شىعاراتىنىمىز ءسوزسىز.

 

ەلدوس توقتارباي،

قر «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى

سوڭعى جاڭالىقتار