19 قىركۇيەك, 12:01 995 0 رۋحانيات "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

التىن وردانى زەرتتەيتىن ارنايى ورتالىق اشۋ قاجەت

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بەكىتىپ بەرگەن «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدار­لا­ما­سىنىڭ اۋقىمى كەڭ، شىن مانىندەگى تا­مىرى تەرەڭدە جاتىر. ۋاقىتتىڭ قاتپار-قات­پار قىرتىسىندا ۇمىت قالعان نەمەسە ەسكىر­گەن رۋحاني مۇرانى قايتا جاڭ­عىر­تىپ، ۇلت ەسىنە سالۋ باعدارلامانىڭ باستى مۇراتى-تىن. بيىل مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇلت ۇياسى ۇلى­تاۋعا ارنايى بارىپ، جوشى حان باسىنا زيارات ەتىپ، التىن وردانىڭ 750 جىل­دى­عىن اتاپ ءوتۋ جايلى ۇسىنىس جاساۋى رۋ­حاني-تاريحي جادىمىزدى قايتا جاڭ­عىرتار ايتۋلى باستامانىڭ ءبىرى بولدى.

«Túrkistan»  گازەتى قۇرىلعان كۇنى­نەن باستاپ، ۇلتتىڭ جوعىن جوقتاپ، رۋ­حىن سەرپىپ كەلە جاتقان باسىلىم.  جۋىر­دا گازەتىمىزدىڭ جانىنان «تۇركىس­تان» ين­تەلەك­تۋالدىق وي-پىكىر كلۋبىن قۇردىق.

 كلۋبتىڭ ماقساتى – قازىرگى قوعامداعى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردى كلۋب وتىرىستارىندا تالقىلاپ، ارنايى ماماندار مەن زەرتتەۋ­شى­لەردىڭ قۇندى پىكىرلەرىن گازەت بەتىندە جاريالاپ وتىرۋ. بۇل جولعى وتىرىس تاريحشىلارمەن بولدى. التىن وردانىڭ 750 جىلدىعى قارساڭىندا تاريحقا كوز جۇگىرتىپ، الدا اتقارىلۋعا ءتيىستى ىستەردى تالقىلادى.  كلۋب وتىرىسىنا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور بەرەكەت كارىباەۆ، ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى تاريح فاكۋل­تەتىنىڭ دەكانى مەڭدىگۇل نوعاي­باەۆا، ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى الىمعازى داۋلەتحان، ا.ياسساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ، ەۋرازيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى ومىربەك قاناي قاتىستى.

«Túrkistan»:  وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر، قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قا­سىم-جومارت توقاەۆ ۇلىتاۋ وڭىرىنە ساپارىندا التىن وردانىڭ 750 جىل­دى­عى اياسىندا جوشى حاننىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ ءما­سەلەسىن كوتەردى. بۇگىن ءبىز وسى تاقىرىپ جايىندا تالقىلاۋ ءۇشىن «تۇركىستاننىڭ» ينتەلەكتۋالدىق وي-پىكىر كلۋبىنا تاريح­شى­لاردى ارنايى شاقىرىپ وتىرمىز. تاريحشىلارىمىزدىڭ وزدەرى دە ايتىپ ءجۇر، «تاتارلار التىن وردانى باسىبايلى  يەمدەنىپ الدى» دەپ. كەيبىر تاتار تاريح­شى­لارى «التىن ورداعا قازاقتىڭ قاتىسى جوق» دەگەن پىكىر بىلدىرۋدە. ءبىز بۇل باعىتتا دا جايباسارلىعىمىزدان ءوز ۇلەسىمىزدى الا الماي، قۇر قالايىق دەپ تۇرعان جوقپىز با؟ التىن وردانىڭ مۇراگەرى ەكەندىگىمىزدى عىلىمي تۇردە دالەلدەيتىن مۇمكىندىگىمىز بار ما؟

بەرەكەت كارىباەۆ: لەۆ گۋميلەۆتىڭ ءپى­كىرى بويىنشا، تاريحتا ەۋرازيالىق سي­پات­تاعى بىرنەشە يمپەريا بولعان. تۇركى تايپالارى نەگىزىندە قۇرىلعان تۇركى قاعاندىقتارى، موڭعول يمپەرياسى، ونىڭ جالعاسى رەتىندە پايدا بولعان التىن وردا –  الەم تاريحىندا ءوز ورنىن ويىپ العان يمپەريا. التىن وردادان كەيىن تاريحتىڭ اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدەرىندە كەيبىر حالىقتار قۇرىپ كەتتى، كەيبىرى بۇگىنگى كۇنگە جەتتى.

التىن وردانىڭ تىكەلەي مۇراگەرىمىز دەپ بۇگىندە ءۇش حالىق ايتا الادى. ءبىرىن­شىسى – ەتنوس بار، بىراق مەملەكەت بولا الماعان قىرىم تاتارلارى. ەكىنشىسى – تولىق ەگەمەندى ەمەس، ماسكەۋگە باعىنىشتى قازان تاتارلارى. ءۇشىنشىسى – تاۋەلسىز قازاق ەلى.

قازاق مەملەكەتى ار جاعىندا اق وردا ارقىلى التىن وردانىڭ زاڭدى مۇراگەرى. تاريحتا ساباقتاستىق ءپرينتسيپى دەگەن بار. ياعني، باسقارۋ جۇيەسى –بيلىك،  بيلىكتەگى اۋلەت –  بارلىعى اينالىپ كەلگەندە شىڭ­عىس حاننان، جوشىدان تارايدى. دەمەك، بوس­تان حالىق رەتىندە التىن وردانىڭ تىكەلەي مۇراگەرى – تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى.

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋني­ۆەرسيتەتىندە ءداستۇرلى تۇردە جىلىنا ءبىر رەت عىلىمي سەمينار وتكىزىلەدى. ءار عالىم ءوزىنىڭ ۇزدىك ەڭبەگىن جاريالايدى. 2001 ۋنيۆەرسيتەتتىڭ «حابارشى» جۋرنا­لى­نا  «تالاس قۇرىلتايى» اتتى ماقالام جاريالانعان. وندا ايگىلى 1269 جىلعى قۇرىلتاي ءسوز بولعان. انىعىراق ايتسام، قۇرىلتايعا دەيىن قۇبىلاي مەن ارىقبۇعا اراسىندا بيلىككە تالاسقان ۇلكەن سوعىس بولدى. وعان شاعاتاي ۇرپاقتارى ارا­لاس­تى. سوعىستى توقتاتۋ ءۇشىن التىن وردادان (ول كەزدە بۇل تەرمين جوق) بەركەنىڭ ءىنىسى بەركەجار دانەكەر بولىپ، ۇيىمداستىرىپ، تالاستا قۇرىلتاي وتكىزدى. جينالعاندار: «اتامىز ۇلى شىڭعىس قاعان بىزگە قان­شاما جەردى الاپات سوعىسپەن الىپ بەردى. اكەلەرىمىز ونىڭ ءىسىن جالعاستىردى. ال نە­مەرەلەرى (قۇبىلاي، حۋلاعۋ، حايدۋ) ءوزارا قىرقىسۋدامىز. ەندى سوعىستى توقتا­تىپ، اركىم ءوزىنىڭ تيەسىلى جەرىن يەمدەنسىن» دەگەن قورىتىندىعا كەلدى. ءسويتىپ، بەس ءبىر­دەي مەملەكەت پايدا بولدى. اتاپ ايتساق، قىتايدا قۇبىلاي (يۋان) اۋلەتى، يراندا حۋلاعۋ اۋلەتى، ماۋرەن­ناحر­دا شاعاتاي اۋلەتى، ۇگەدەيدىڭ نەمەرەسى حايدۋدىڭ يەلىگى، دەشتى قىپشاقتا التىن وردا اتال­عان بەس مەملەكەت قۇرىلتاي قورىتىن­دى­سىندا زاڭداستىرىلدى.   ءبىز ءسوز ەتىپ وتىر­عان تاتار تاريحشىلارى وسى وقيعانى نە­گىزگە الىپ وتىر.

بىراق، التىن وردا وعان دەيىن-اق قۇ­رىلعان بولاتىن. باتىي ءوزىنىڭ جەتى جىل­دىق جورىعىنان قايتار جولدا، قازىرگى ەدىلدىڭ تومەن جاعىنداعى اقتو­بەدە قىس­تاپ قالادى. ساراي سالدىرادى. سول كەزدەن باستاپ باتىي مەن قاراقورىم اراسىندا قايشىلىق بەلەڭ العان. بۇل 1241 جىلدىڭ جەلتوقسانى، 1242 جىلدىڭ باسى. سول جىلداردان باستاپ باتىي، ودان كەيىن بەركە بىردە ءبىر رەت قاراقورىمعا بارىپ، انت بەرمەگەن. كەڭەستىك جانە ورىس تاريحشىلارى التىن وردا 1241-1242 جىلداردان جەكە مەملەكەت مارتەبەسىنە يە دەگەن تۇجىرىمعا كەلگەن.

ەندى سۇراعىڭىزعا كەلسەم، ءبىز تاتار­لار­عا قاراعاندا كوپ ارتتا كەلەمىز. توق­سا­نىنشى جىلداردىڭ باسىندا تاتار­ستان­نىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى مىنتەمىر شايميەۆ ءوز باستاماسىمەن بە، جوق تاريح­شى­لار قوزعاۋ سالدى ما، تاۋەلسىزدىكتەن ءۇمىتتى بولعاندىقتان، حالقىنىڭ رۋحىن كوتەرۋ ماقساتىندا ما، مارجاني اتىن­دا­عى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جا­نىنان التىن وردا وركەنيەتىن، تاريحىن زەرت­تەيتىن ورتالىق اشتىردى. سودان بەرى وتىز جىلداي ۋاقىت بولىپ قالدى، مەملەكەت قولداۋىمەن تاتارلار توم-توم ەڭبەك جازىپ تاستادى. ال قازاقستاندا جەكەلەگەن تا­ريح­شىلار ءوز ەڭبەكتەرىندە التىن ور­دا­عا توقتالعانىمەن، ارنايى زەرت­تەۋ­لەر جۇرگىزگەن جوق.

مەڭدىگۇل نوعايباەۆا: تاتار تا­ريح­­شى­لارى  نەگە وزىپ كەتتى دەگەنگە كەل­سەك، ەلى­مىزدە تاريحي سانانىڭ قالىپتاسۋى جاڭا داۋىردەن كونەگە قاراي جۇرگىزىلدى. توق­سا­نىن­شى جىلداردان باستاپ، تىڭ جانە تىڭاي­عان جەرلەردى يگەرۋ، توپى­راق­تىڭ ەرو­­زياعا ۇشىراۋى، 20-30 جىل­دار­داعى بايلاردى تاركىلەۋ، وعان قارسى كوتە­رى­لىس­تەر، الاپات اشارشىلىق، قازاق حال­قىنىڭ تەڭ جارتىسىنان كوبى قىر­عىنعا ۇشىراۋى،  الاش قوزعالىسى تاقى­رىپ­تارى داۋىرلەدى. سوسىن XIX عاسىرداعى وتارلاۋ تاقىرىبى ۇلتىمىزدىڭ ءدىنى، ءدىلى، رۋحى ازىپ-توزۋى ماسەلەلەرى قوسا قابات قوزعالدى. اراعا ءبىراز ۋاقىت سالىپ، قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ باستاۋ-كوزى قايدا، دەگەن ساۋالعا كەلە باستادىق. ۇيسىننەن بە، ساقتان با قايدان تارادىق؟ قازاق اتاۋى، ەتنونيمى قايدان شىقتى؟ ءفيردوۋسيدىڭ «شاحنامەسىندە»، باگريانو­رو­د­نىيدىڭ ەڭبەگىندە كەزدەسەدى ەكەن، ءبىز IX عاسىردان ەل ەكەنبىز دەستىك. التىن وردا تاقىرىبى قالىپ قويدى. رەسەي تا­ري­حشىلارى «موڭعول-تاتار ەزگىسى بولدى ما، جوق پا؟» دەگەن تاقىرىپتى كوتەردى. بىزدە ول جازۋشىلاردىڭ ەڭبەگىنە ارقاۋ بولعانمەن، كاسىبي تاريحشىلاردىڭ زەرت­تەۋ نىسانىنا اينالمادى.

«Túrkistan»: قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىل­دىعى تويلاندى. جالپى سول قازاق كۇنى كەشە XV عاسىردا ەل بولدى دەگەن ءبىزدى وتارلاۋشىلاردىڭ بايلامى، سولاردىڭ تاريحشىلارىنىڭ تۇجىرىمى ەمەس پە؟ وعان قالاي قارايسىزدار؟

بەرەكەت كارىباەۆ: «مەملەكەت»، «مەم­لە­كەتتىلىك» دەگەن ۇعىم بار. مەملەكەت – جۇيە، مەملەكەتتىلىك سونىڭ كورىنىسى. قا­زاق جەرىندەگى مەملەكەتتىلىك تاريحى باس­تالعانىنا ءۇش مىڭ جىل. قازاق حان­دىعىنا دەيىن بىزدىڭشە 20 مەملەكەتتىك قۇرى­لىم­دار بولدى. اق وردا، ابىلقايىر حاندىعى، موعولستان، نوعاي ورداسى، قىپشاق حاندىعى، تۇركى مەملەكەتتەرى. بۇلاردىڭ بارلىعى قازاقستان اۋماعىنداعى مەملە­كەت­تىلىك كورىنىستەرى. ءبىرى – قاعاندىق، ءبىرى – حاندىق، ءبىرى – سۇلتاندىق. قازاق حان­دىعى سول جيىرما تامىردان ءنار الىپ شىققانداي.

«Túrkistan»:  كەرەي مەن جانىبەك قۇر­عان حاندىققا دەيىن دە قازاق حاندىقتارى قۇرىلدى ەمەس پە؟ ورىس حان ۇرپاقتارى قۇرعان قازاق حاندىعى بولسا، سول ورىس حاننىڭ حاندىعىن قازاق حاندىعى دەي المايمىز با؟ نەمەسە شىڭعىس حانعا دەيىن دە ءبارىمىز بىلەتىن كەرەي، نايمان حاندىقتارى بولدى. ولاردى دا حان باس­قار­دى. بارلىعى بىردەي قۇرىلىم ەمەس پە؟

بەرەكەت كارىباەۆ: ارينە، قازاق حان­دى­عىنا دەيىن مەملەكەتتەر بولدى. بىراق، ايتىلعان حاندىق قۇرىلىمدار جالپى ۇلتتىق سيپات العان جوق. ماسەلە سوندا.

«شايبانيلىق تاريحناما قازاق حان­دا­­رىنىڭ شىعۋ تەگىن نەگە بۇرمالاعان؟» دەگەن ماقالا جازعانىم بار. سەبەبى، ابىلقايىر اۋلەتى دەشتى قىپشاقتا قۇرىلعان بىزدەن باسقا اۋلەت، دالىرەگى – جوشىنىڭ بەسىنشى ۇلىنان تارايدى. كەرەي مەن جانىبەك ءبىرىنشى ۇلىنان.

شىڭعىس اۋلەتىندە جاسىنا، جولىنا قاراي بيلىككە كەلۋ  ءداستۇرى بار.  شىڭعىس حاننىڭ ۇلكەن ۇلى – جوشى، جوشىنىڭ ۇلكەن ۇلى – وردا-ەجەن، ودان سارتاقتاي – قونشا – بايان – ساسىقبۇقا – ەردەن – شىنتاي – ورىس – تاقتاقيا – بولات – كەرەي.  ال جاڭاعى شايباني تاريح­نا­ماسىنىڭ شەجىرەسىندە: شىڭعىس، جوشى، تۇقاتەمىر، وزتەمىر، ورىس دەپ بەس-اق اتا كورسەتىلەدى. ەكى ءجۇز جىلدا بەس-اق اتا اۋىسۋى مۇمكىن بە؟ ارينە، ولاي ەمەس. باستىسى ولار – تۇقاتەمىر دەپ وتىرىك جوشىنىڭ كەنجەسىن كورسەتەدى. اتا ءداستۇر بويىنشا كەنجە بالالارعا ەڭ جوعارعى بيلىك بەرىلمەيدى. ياعني، كەنجەنىڭ ۇرپاعى دەشتى قىپشاقتى بيلەۋگە قۇقى جوق دەگەن اڭىز تاراتادى. (ابىلقايىردىڭ نەمەرەسى مۇحاممەد شايباني حان). شىندىعىندا – قازاق حاندىعىنىڭ تاعىنا ءبىرىنشى وتىرعان كەرەي حان تۇقاتەمىردىڭ ەمەس، ورىس حاننىڭ، تۋراسى –  ۇلكەن ۇلدىڭ ۇرپاعى. مۇنداي بۇرمالاۋدان ادا راشيد-اد-ءديننىڭ ەڭبەگىندە، ەكى ءجۇز جىلدا ون بۋىن اۋىسادى، ول قيسىندى.

شىڭعىس اۋلەتىندە شىعىسقا ءتان سي­پات­پەن بيلىك كيەلى سانالادى. ولارعا بيلىك كۇرەسپەن كەلمەيدى، كوكتەن بەرىلەدى. شىڭعىس حاننىڭ ارعى اجەلەرىنىڭ ءبىرى الانحۋا وتە سۇلۋ ايەل بولعان دەسەدى. ەكى بالا تاپقاسىن كۇيەۋى قايتىس بولادى. سودان كەيىن دە ءۇش بالانى دۇنيەگە اكەلەدى. بۇلاردى قايدان تاپتىڭ دەگەندە: «تۇندە شاڭىراقتان اي ساۋلەسى تۇسەدى. ول ساقالدى قارياعا اينالادى. قاريا مەنىڭ ءىشىمدى سيپايدى، سودان جۇكتى بولامىن» دەپتى. بۇل اڭىزعا ەلدى سەندىرەدى، حالىقتىڭ ميىنا سىڭىرەدى. ءسويتىپ، اۋلەت كوكپەن بايلانىستى بولىپ شىعادى. قاسيەتتى بولعاسىن دا شىڭعىس حان ۇرپاعىنان باسقالار حان تاعىنا وتىرا المايدى. قانشا مىقتى بولسا دا، اتاقتى تەمىر ءامىر، ال ەدىگە بي دەڭگەيىندە قالدى. سول دارەجەنىڭ وزىنە ولار شىڭعىس اۋلەتىنە جاقىندىعىنىڭ ارقاسىندا جەتتى.

الىمعازى داۋلەتحان: تاريحتى تانۋدا باسقالار ارىدان بەرى قاراي جۇرسە، بىزدە كەرىسىنشە، بۇگىننەن وتكەنگە قاراي. سەبەپ: ءۇش ءجۇز جىلدىق وتارلىق قامىت، تاريحىمىزدى باسقالار جازعانى، بيلىكتى باسقالار جۇرگىزگەنىنىڭ زاردابى. ەكىنشى كوشپەلى ءومىردىڭ كەسىرى. اسىلحان وسپان­ۇلى دەگەن جەتەكشىم بولعان، سول كىسى ايتۋ­شى ەدى «اتا-بابامىز بىزگە بولماسا ەكى بەت جازۋلى  قاعاز، ەكى بولمەلى ءۇي دە قال­دىر­مادى عوي» دەپ. سوسىن دا داستارقان با­سىن­دا وتىرىپ الىپ، اتا-بابام سونداي-مۇنداي بولعان دەپ بالانىڭ اڭگىمەسىن ايتامىز.

كەڭەس داۋىرىندە ءبىر توپ ءبىلىمدى ازا­مات­تار شىعىپ ەدى، ولاردى سوتتادى، اتتى، ءسويتىپ تاريحسىز حالىققا اينالدىق. بۇگىنگى اڭگىمەمىز – شىڭعىس حان. ءاي، اينالايىندار-اۋ،  700-800 جىلدان بەرى ونى الەم مونعول دەپ تانىدى. شىققان رۋ-تايپاسى، قايدا نە ىستەدى، جاتقانى-تۇرعانى ءبارى حاتقا ءتۇستى ەمەس پە؟ وسىن­دايدا ايتقانى زاڭ بولاتىن تاريح­شى­لاردىڭ اراسىندا دا ايتۋلى تۇلعا جوق. قۇزىرلى ورىندار ەكى باستان ءۇنسىز.

«Túrkistan»:  تاريحشىلاردا اۋىز­بىر­لىك جوق پا؟ قاۋىمداستىقتارىڭىز بار سەكىلدى ەدى عوي؟

بەرەكەت كارىباەۆ: ءتورت قاۋىمداستىق بار. ءبىر-بىرىمەن بايلانىسى جوق.

الىمعازى داۋلەتحان: جينالىس شا­قىر­­عان كەزدە بىلەمىز قاۋىمداستىق دە­گەندى.

«Túrkistan»: التىن وردا تاريحىن جا­زۋعا دەرەكتەرىمىز، ماماندارىمىز جەت­كىلىكتى مە؟ دالەلدەپ كورسەتە الامىز با؟

الىمعازى داۋلەتحان: وسى مىندەتتى الىپ شىعاتىنىمىزعا كۇدىكتەنەم. «تاز­دىڭ ءبيتى ساناۋلى» دەگەن ءسوز بار. بىزدە كە­دەيشىلىك. دەرەكتەر – تاشكەنتتە، قا­زان­دا،  ەۋروپادا قالعان. مىنا بەرەكەت ءىنىم­نىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە شىققان، «قازاق مەملەكەتتىلىگىن  1269 جىلدان باستايىق» دەگەن ماقالاسى بار. وقىعان دا شىعارسىزدار. تاتارلارمەن تالاسپاي-اق، ءوز جەرىمىزدە وتكەن تالاس قۇرىل­تايى­نان باستاپ ەلدىگىمىزدى دالەل­دەپ، جو­عى­مىزدى تۇگەندەسەك، سول دا جەتەدى، مەنىڭشە.

مارقۇم بەلگىلى تاريحشى زاردىحان قيناياتۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن ءبىزدىڭ ينستيتۋتتا جازىلعان «مەملەكەتتىلىك تاريحى» دەگەن ۇلكەن كىتاپ بار. قازاق تاريحىن جازۋدىڭ دايىن ۇلگىسى سول. سونى باسشىلىققا الۋ قاجەت.

مەڭدىگۇل نوعايباەۆا: ارينە، جاز­با دەرەكتەر از. بىزدە بارى جەرىمىزدەگى، ءدى­لى­مىزدەگى دەرەكتەر. قاستەك قالاسىن قازعاندا عا­لىمدار بەس قاباتتى تاپتى. بىرەۋى ال­تىن وردا قاباتى. قاستەكتىڭ ونداي ۇلكەن دارەجەدەگى قالا ەكەندىگىن بۇرىن بىلگەن جوقپىز. قازىر ارحەولوگتار التىن ادام­داردارعا كوپ ۋاقىتتارىن ءبولىپ، قاتتى نا­زار اۋدارىپ كەتتى. كونە قالالاردى زەرتتەسە، دەرەك جەتكىلىكتى. دىلىمىزدەگى «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى»، «ەدىگە مەن توقتامىس» جىرى، سىپىرا جىراۋ،  كوپ­تەگەن اڭىز-اڭگىمەلەر حال­قىمىز­دىڭ جا­دى­مەن كەلگەن دەرەكتەر. «الشىن الاۋ با­تىر» جىرىنداعى الاۋ –  كىشى ءجۇز شە­جى­رەسىندەگى بەلگىلى تۇلعا.  «قانەكي، سەن دە ءبىر تولعاشى، قاراقوجا باتىرىم»  – دەيدى توق­تامىس.  («ەدىگە مەن توقتامىس» جىرى). مۇ­نىڭ بارلىعى  دەرەك.  التىن وردا ءداۋى­رىندە ءومىر سۇرگەن ادامدار، تاريحي تۇل­عالار. دەمەك، ناقتى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.

«Túrkistan»:  ناقتى زەرتتەۋگە مامان­دار بار ما، دەگەن سۇراق تۋىندايدى.

مەڭدىگۇل نوعايباەۆا: جەتىستىگىمىز دە، كەمشىلىگىمىز دە بار. قازىر عىلىم ءوز­گەردى. تاريحتى عانا ەمەس، ءتىلدى، فول­كلور­دى، ارحەولوگيانى، رەستاۆراتسيانى ءبارىن-ءبارىن يگەرۋىڭ كەرەك. وتكەندە انگليادان ءبىر عالىم كەلدى. قاسىندا فيزيگى دە، حيميگى دە، گەنەتيگى دە بار. 25 ادام –  ءبىر توپ. ولاردىڭ زەرتتەگەنى بوتايدان تابىل­عان ەكى تال جىلقىنىڭ ءتىسى. انىق­تا­عان­دارى: جابايى جىلقى تىسىمەن سالىستىرا وتىرىپ، الگى ءتىستىڭ ەكى جاسار جىلقىنىكى، قاراشانىڭ اياعى، جەلتوقساندا ولگەنى، قانشا شاپقانى، بالەن سالماقتاعى ادام ەكى اپتا بويى مىنگەنى، كۇنى بويى ەشتەڭە جەمەي، تۇندە جايىلعانى، اۋىزدىقتىڭ ءىزى تۇگەل-تۇگەل (اقپاراتتار) تىستە ساقتالىپ قالعان. ارادا ميلليونداعان جىلدار وتسە دە، قانداي جىلقىنىڭ ءتىسى ەكەندىگىن انىقتاپ وتىر.

جامان مامان دايىنداپ جاتىرمىز دەپ كىم ايتادى. تاريحشىلارعا قاجەتتى ءتىل­دەردى وقىتۋعا كۇش سالۋدامىز. ەلى­مىزدەگى جالعىز  قىرىم التىنبەكوۆتىڭ لا­بو­راتورياسىنا جىبەرەمىز. ستۋدەنت­تەردىڭ بولماسا كوزى ۇيرەنسىن، زەردەسىنە ءتۇيسىن دەگەنىمىز عوي. (قىرىم التىنبەكوۆ – ەرتە داۋىردەگى بۇيىمداردى قالپىنا كەلتىرىپ، زەرتتەۋشى مامان – رەد).

زامان تالابىنا بەيىمدەلىپ، ىستەپ جاتقان تىرلىكتەرىمىز بارشىلىق. يتا­لياعا «ەكى ديپلوم»  باعدارلاماسى بويىن­شا 4-5 ستۋدەنتتى جىبەردىك. سولار­دىڭ ەكەۋى­نە ال­تىن وردا تاقىرىبى بەرىلدى. قازىر يتاليا دەپ بىرىگىپ تۇرعانى بولماسا، كەزىندە ولار قالا-مەملەكەتتەر بولعان. كوپەستەرى ال­تىن وردامەن ساۋدا جاساۋعا تالاسىپ، قىر­قىس­قان. باسەكەلەسكەن. ءجانى­بەك­كە بىرىنەن كەيىن ءبىرى حات جولداعان. ونى ورىس تاريح­شى­لارى جارىققا شى­عار­دى («زولوتو ور­دينسكايا كوللەكتسيا»). سول دەرەكتەردى لا­تىن تىلىندەگى نۇس­قا­لاردان اۋداردى. «وفي­تسيالنىي يازىك  ۋليسا جۋشي»  – دەپ جا­زادى. رەسمي ءتىل باسىندا مونعول، كەيىن قىپشاق ءتىلى بولعان.

ونى تاتارلار ءوز تىلدەرى بولعىزىپ الدى. قىپشاق ءتىلى بول­عانىن دالەلدەۋ ءۇشىن مامان كەرەك. سون­دىقتان، الگىدەي ستۋدەنتتەردى جىبەرىپ، وقىتىپ جاتىرمىز. ونسىز مۇمكىن ەمەس.

بۇگىندە عىلىمنىڭ دامۋى جوعارى تەحنو­لوگيالارعا بايلانىستى. لابورا­تو­ريالار، قۇرال-جابدىقتار جوق. ىلكىدە ايتقان شەتەلدىكتەرمەن سالىستىرعاندا ءبىزدىڭ ارحەولوگتار ءالى كۇن كۇرەكپەن ءجۇر. جوعارى تەحنولوگيا بويىنشا قازىر جەردى قازۋ دا قاجەت ەمەس. توبەسىنەن تۇسىرە سالادى. زەرتتەۋگە بارلىق اقپاراتتاردى الگى اپپاراتتار ءوزى دايىنداپ بەرەدى. شىن­دىعىن ايتقاندا، عىلىمي تەحنو­لوگيا جاعىنان وتە ارتتامىز.

ومىربەك قاناي: بەكارىس نۇريمان دەگەن عالىم جىگىت جاقىندا 23 حاتتىڭ ترانسكريپتسياسىن اكەلدى. التىن وردا مەن وسمان يمپەرياسى اراسىندا جول­دان­عان  حاتتار. الداعى ۋاقىتتا سول دەرەك­تەر­دى پايدالانىپ، ءبىر مونوگرافيا دا­يىن­­داپ جاتىرمىز.

 مامان ءبارىن شەشەدى. ءبىر شەتەلدىك عالىم، وسى الماتىدا «ديۋاني حيكمەتتىڭ» ءبىر نۇسقاسى بار ەكەن، قاعازىن ۇستاپ كوردى دە، «مىناۋ  حIV-عاسىرداعى نۇسقا» دەدى.  سونداي كاسىبي ماماندار دايىنداۋ قاجەت. ءوزىم گەرمانيادا ءبىلىم العانمىن، نەمىس ءتىلىن بىلەمىن. مەنىڭ قولىمدا وننان استام كارتا بار. جوشى ۇلىسى سول كارتا­لاردا انىق جازۋلى تۇر.  دالىرەك ايتسام، 1695 جىلى  امستەردامدا شىققان كارتا. كوك وردا، اق وردا، ۇلىتاۋ دەيسىز بە، ءبارى بار. تەك وقىپ زەردەلەيتىن ماماندار قاجەت.

ايبار حاسەنالين دەگەن ارحەولوگ ال­تىن وردا داۋىرىنە تيەسىلى التىن توستاعان تاپ­تى. توستاعان ورتاسىندا قىزعالداق بەينەلەنگەن. قازاقستاندى قىزعالداقتىڭ وتانى دەگەن بولجامدى ايگىلەپ تۇرعانداي. ويۋ-ورنەكتەرى كادىمگى قازاق ويۋ-ورنەكتەرى. XIII عاسىرعا تيەسىلى ەكەندىگى جاپونيادا انىقتالدى.

«Túrkistan»: التىن وردانىڭ 750 جىل­دىعى اياسىندا قانداي جۇمىستار اتقارا الامىز؟

بەرەكەت كارىباەۆ: رەسەي 1823 جىلى التىن وردانى تۇپكىلىكتى زەرت­تەۋ­دى قولعا الماق بولدى. گرانت جاريا­لادى. ول كەز ءۇشىن 10 مىڭ رۋبل كوپ اقشا. بىراق عالىمدار ءۇنسىز قالادى. ەكىنشى جىلى تا­عى جاريالايدى. ءبىر عانا نەمىس تاريحشىسى كەلەدى. الايدا ونىڭ قولجازباسى قابىل­دان­بايدى. سەبەبى، ەۋروتسەنتريستىك كوز­قاراس­پەن تەك پارسى دەرەكتەرىنە سۇيەنسە كەرەك. ورىستار تۋرالى ايتىلماپتى. مىنە، سودان بەرى رەسەي دە التىن وردانىڭ تولىق تۇردەگى تاريحىن جازا العان جوق. ءبىز ءبىر جىل­دىڭ ىشىندە بىردەڭە بىتىرەمىز دەپ ايتا المايمىن. ءيا، ءسوز جوق، ماڭىزدى تاقىرىپ. بىراق، التىن وردا وركەنيەتى، تاريحى ماسەلەسىمەن تىكەلەي اينالى­سا­تىن ارنايى ورتالىق اشپاي، ەشتەڭە ونبەيدى.

التىن وردا قازىرگى اقش سەكىلدى يم­پە­ريا بولعان. دۇنيەجۇزىمەن قارىم-قاتىناس جاساعان. بىزدەگى بارى اراب-پارسى، ورىس دەرەكتەرى. ال، فين، نورۆەگ، پولياك، اعىلشىن، يسپان، يتاليان، رۋمەن، بولگار تىلدەرىندەگى دەرەكتەردەن حابارىمىز جوق. سونىڭ بارلىعىن يگەرىپ بارىپ، قورىتىپ جازباسا بولمايدى.

توقتامىس بيلىككە كەلگەسىن، تۇرىك سۇل­تانىنا حات جازادى. حاتتىڭ ترانس­كريپ­تسياسىن وقىپ كورسەم، قىپشاق تىلىندە ەكەن. ءبىر سوزگە كەلگەندە قينالدىم. «ماعان دەيىن ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز سىزدەردىڭ اتا-بابالارىڭىزبەن بارىس-كەلىس جاسا­عان». وسىنداعى «بارىس-كەلىستى»  تاتار­لار ەلشى دەپ اۋدارىپ جىبەرگەن. بارىس-كەلىس ءالى كۇنگە قولدانىلاتىن قازاق ءسوزى، ار­حايزم دە ەمەس.

«Túrkistan»: تاريحشىلاردىڭ ءتورت وداعى بار دەدىڭىزدەر. عالىمداردىڭ باسى قوسىلماي قويماي ما؟

مەڭدىگۇل نوعايباەۆا: عىلىمدا ۇرپاق الماسىپ جاتىر. بۇرىنعى مەتو­دو­لو­گيامەن كەلە جاتقان اعا بۋىن رەن­جى­مەسىن، ءار مامان وزىنشە ءجۇرىپ، ەش ءناتي­جەگە جەتە المايدى. قالاسا دا، قالاماسا دا، جەتىستىككە جەتۋ ءۇشىن بىرىگەدى. قازىرگى زامان تالابى جان-جاقتاپ زەرتتەۋ. سوندا قورىتىندىسىنا جۇرت يلانادى.

«Túrkistan»:  التىن وردانىڭ مۇراگە­رى­مىز دەگەندە بەتكە ۇستار دالەلىمىز – سارايشىق. قورقىتتان ايىرىلىپ قالدىق. سارايشىقتىڭ دا ورنىن سيپاپ قالاتىن ءتۇرىمىز بار. بۇل جونىندە نە ايتاسىزدار؟

بەرەكەت كارىباەۆ: سارايشىققا بارىپ كوردىم. سارايشىق دەگەن اۋىل بار ەكەن. كەزىندە قالا بولعانى ورنىنان كورىنىپ تۇر. جاردا سۋعا قۇلاپ كەتەتىندەي قۇمىرالاردىڭ باسى، ءتۇبى كورىنىپ جاتىر. توبەسى جابىلماعاسىن كۇن دە، جاڭبىر دا توزدىرا بەرەتىنى انىق. يمانعالي تاسما­عام­بەتوۆتىڭ قولداۋىمەن ۇكىمەتتەن اقشا ءبولىنىپ، جاعالاۋ بەتوندالىپ، سۋ شايۋى توقتاتىلىپتى. بىراق توبەسىنە قالقا ورناتىلماعان. يۋنەسكو-نىڭ الدىن الا تىزىمىنە ەنگىزىلدى دەدى. قازىر ابىلسەيىت مۇحتار دەيتىن تاريحشى، سارايشىقتى زەرتتەۋ، قورعاۋ مەكەمەسىندە باسشى بولىپ وتىر. زەرتتەۋ   جۇرگىزىلىپ جاتىر. جاقىندا التىن ورداعا قاتىستى كونفەرەنتسيا وتكىزبەك.

سارايشىق التىن وردا استاناسى بول­عان جوق. سارايشىق – كىشىگىرىم ساراي دەگەن ءسوز. ول نوعاي ورداسىنىڭ استاناسى بول­عانى راس. كەيىننەن قاسىم حاننىڭ رەزيدەنتسياسى. قاسىم حان سوندا جەر­لەنگەن. سىر بويىنداعى قالالار سىعاناق، ساۋران، تاعى باسقالارى ءدال وسى التىن وردانىڭ داۋىرىندە گۇلدەنگەن. دەمەك، ارحەولوگتار بىلەك سىبانىپ كىرىسسە، ىستەيتىن شارۋا جەتكىلىكتى.

جازىپ العان

داعجان بەلدەۋباي

سۋرەتتەردى تۇسىرگەن 

ماقسات قۇسايىنوۆ

 

سوڭعى جاڭالىقتار