19 قىركۇيەك, 10:37 525 0 رۋحانيات احمەت ومىرزاق

التى عاسىر ارىدان امان جەتكەن تايقازان

ۇلان-بايتاق ۇلى دالادا كەڭ كوسىلگەن قازاق ەلىندە وتىرىق­شى­لىق – قالا مادە­نيەتى ەجەلدەن بار. ءبۇ­گىنگى قازاقستان اۋما­عىندا وتىرار، سى­عا­ناق، سايرام، تاراز، با­لا­ساعۇن، جەنت، جانكەنت سەكىلدى قالالار كەزىندە الەمگە بەلگىلى بولعان شاھارلار ەدى. سونىڭ ءبىرى – كۇللى مۇسىلمان دۇنيەسى رۋحاني ورتالىق سانايتىن تۇركىستان قالاسى.

تۇركىستان قالاسىنىڭ اتىن ايگىلى قىلعان مۇنداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى بولسا، كەسەنەگە كورىك بەر­گەن ايگىلى تايقازان مەن قوس شى­را­عدان قويا­تىن قولا تۇعىر (ونى 1397 جىلى جاسا­عان يسفاحاندىق ابد يز اد-دين ءتاج اد-دين) ەدى. بىراق زا­مان­نىڭ الاسا­پى­رانىندا وسى ءجادى­گەر­لىكتەر و باستاعى ورنىنان قوزعالىپ، 1935 جىلى رەسەيدىڭ سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا وتكەن يران شەبەرلەرىنىڭ III حالىق­ارا­لىق كونفە­رەن­تسياسىنا كور­سەتۋگە اكە­تى­لىپ، 55 جىلدان سوڭ تاي­قا­زان عانا قوجا احمەت ياساۋي كە­سە­نەسىنە قايتا ورالدى.

جالپىعا ءمالىم، تايقازان اتى الەم­­گە ايگىلى قولباسشى ءامىر تەمىردىڭ بۇي­­رى­عى­مەن 1399 جىلى 25 ماۋسىمدا (مۇ­سىل­مانشا ايت­ساق، حيجرانىڭ 801 جى­لى، شاۋال ايى­نىڭ 20-سى كۇنى) ءتۇر­كىس­تان قالاسىنىڭ ماڭ­ىنداعى قار­ناق ەلدى مەكەنىندە قۇيىل­عان. ونى جا­ساعان يران شەبەرى ءابدىل ءازيز شا­را­فاددين تەبريزي. زەرتتەۋ­شى­لەر­دىڭ اي­تۋىنشا قازان مىس، مىرىش، ال­تىن، كۇمىس، قولا، قورعاسىن، تەمىر سەكىلدى جە­تى مەتالدىڭ قوسپاسىنان جاسالعان كو­رىنەدى.

قازاننىڭ سالماعى 2 توننا، سىيىم­دىلىعى 3 مىڭ ليتر، بيىكتىگى – 1,60 مەتر، ديامەترى – 2,42 مەتر. تۇعىرىنىڭ بيىك­تىگى – 0,54 مەتر، ديامەترى – 0,607م. تاي­قازاننىڭ سىرتقى بولىگى بەس بولىككە ءبولىنىپ ورنەكتەلگەن. قۇران كارىم اياتى­نان ءۇزىندى، مۇحاممەد پايعامبار ءحاديسى، قازاننىڭ كىمگە ارناپ جاسالعانى، قۇيى­لىپ بىتكەن ۋاقىتى،  قازاندى جا­سا­عان شەبەردىڭ ءوز اتى-ءجونى،  پارسىشا تىلەك ءسوز،  قۇدايدىڭ قۇدىرەتى جايلى ەسكەرتۋ ءسوز جازىلعان.

تايقازان، شىن مانىندە الەمدە تەڭدەسى جوق جادىگەرلىكتىڭ ءبىرى. كەڭەس وداعى كە­زىن­دە قازاقستاننىڭ قالاۋىنسىز تاي­قا­زاندى تاريحي ورنىنان قوزعاپ، سانكت-پەتەربۋرگتەگى ەرميتاج مۋزەيىنە الىپ كەتكەن ورتالىق ۇكىمەت ۇزاق ۋاقىت وكتەم­دىك جاساپ، قايتارماي قويدى. دەگەنمەن تاي­قازاندى قايتارۋ ءۇشىن بىرنەشە رەت ارەكەت جاسالىپ، 1989 جىلعا دەيىن ونىڭ ءبارى ءساتسىز اياقتالعان.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ار­حيۆىندە تايقازانعا قاتىستى اسا قۇندى قۇجاتتار ساقتالعان. سول قۇجاتتاردان تاي­قا­زاندى تۇركىستانعا قايتارۋ تۋرالى ءدىن­دارلار قاۋىمىنىڭ وكىلدەرىنىڭ ءبىر­نە­شە رەت ءوتىنىش جاساعانىن كورۋگە بولادى. سون­داي-اق مۇراعاتتا 1937 جىلى، سول ۋا­قىتتا قازكسر اعارتۋ ءىسىنىڭ حالىق كو­ميس­سارى تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ قازان مەن ەكى شى­راع­دان قويعىشتى قوجا احمەت ياساۋي مەشىتىنە قايتارۋ تۋرالى ءوتىنىش ءبىلدىرىپ، بۇكىلوداقتىق كوميتەتتىڭ ونەر ىستەرى بو­يىن­شا بولىمىنە جازعان حاتى ساقتالعان. وسى­دان كەيىن اتالعان ماسەلە بويىنشا رسفسر مەن قازاقستاننىڭ اراسىندا ءبىر­نەشە رەت حات الماسۋلار بولىپ، سول كەز­دەر­دە ەرميتاجدىڭ ديرەكتورى بولعان يوسيف وربەلي تايقازاندى قايتارعىسى كەل­مەي، ماسەلەنى باسقاشا جولمەن شەش­كىسى كەلىپ، ەرميتاج قورىنان قازاق­ستان­دىق مۇرا­جاي­­­لاردى بايىتا تۇسەتىن ەكسپو­نات­تار ءبو­­لۋگە كەلىسۋدى ۇسىندى. ءسويتىپ كسرو حا­لىق كوميسسارلار كەڭەسى جانىن­دا­عى ونەر ىستەرى بويىنشا كوميتەت بۇل بىرەگەي ەس­كەرت­كىشتەردىڭ ورنىنا قازاق­ستان­عا ەرەك­شە كوركەم تۋىندىلاردى بە­رۋ­گە كەلىستى. وسى­لايشا تايقازان مەم­لە­كەت­تىك ەرمي­تاج مۇراجايىندا ۇزاق ۋاقىت تۇرىپ قالدى.

دەگەنمەن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرە­زي­دەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشى­لى­عىمەن تايقازاندى ەلگە قايتارۋ ءۇشىن ماسەلە قايتا قوزعالىپ، كسرو جوعارعى كەڭە­­سىنىڭ رۇقساتىمەن 1989 جىلدىڭ 18 قىركۇيەگىندە تايقازان وتانىنا ورالىپ، ءوزىنىڭ بۇرىنعى ورنى تۇركىستانداعى قو­جا اح­مەت ياساۋي كەسەنەسىندەگى تۇعىرىنا قويىل­دى.

ارينە، تايقازاننىڭ ەلگە ورالۋىنا ەڭ­بەك سىڭىرگەن ازاماتتار كوپ، ونىڭ ءىشىن­دە قازاقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى، عالىم ەت­نو­گراف، مەملەكەت قايراتكەرى وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ، سونداي-اق سول تۇستا ءتۇر­كىس­تان قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىن­شى حاتشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعان، تاي­قازان ماسەلەسىمەن تىكەلەي اينالىس­قان قوعام قايراتكەرى، قالامگەر ءنۇريدىن بالقياۇلىنىڭ ەسىمىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى.

بۇگىندە تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە ايبىندانىپ تۇرعان الىپ تايقازاننىڭ جاسالعانىنا 620 جىل بولسا، ەلىمىزگە قايتا ورالعانىنا 30 جىل تو­لىپ وتىر. تايقازاننىڭ ورالۋى – تاۋەلسىز قا­زاقستاننىڭ رۋحاني جەڭىسى!

P.S.

تۇركىستان قالاسىندا «ازىرەت سۇلتان» مەم­لە­كەت­­­تىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ ۇيىم­داس­­تى­رۋىمەن تايقا­زان­نىڭ قۇيىلعانىنا 620 جىل جانە ەلىمىزگە ورال­عا­نىنا 30 جىل تولۋىنا وراي  «قايتا ورالعان جادىگەر» اتتى كورمە ءوتتى. كورمەگە كەلگەن عالىم­دار، ءتۇر­كىس­تان قالا­سى­نىڭ قۇرمەتتى ازامات­تا­رى، ءتۇرلى قوعام­دىق ۇيىم مۇشەلەرى، ستۋ­دەنت­تەر مەن مەكتەپ وقۋ­شى­لارى، قالا تۇرعىن­دا­رى مەن قوناقتار كورمەگە قويىلعان 50-گە جۋىق جادىگەرلىكتەردى تاما­شا­لادى. اسىرەسە، كورمەگە قويىلعان 1935 جىلى تاي­قازاندى سانكت-پەتەر­بۋر­گكە  الىپ بارا جاتقان ءساتتىڭ فوتولارى جانە 1989 جىلى ەرميتاج مۋزەيىنەن تايقازاندى شىعارىپ جاتقان كەزدە تۇسىرىلگەن سۋرەتتەر كەلۋ­شىلەرگە ەرەكشە اسەر ەتتى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار