13 قىركۇيەك, 12:03 554 0 قوعام دينارا مىڭجاسارقىزى

اۋىلدا دا باقۋاتتى ءومىر سۇرۋگە مۇمكىندىك كوپ

كوپشىلىك قالاي قالالىق بولدىق دەگەنىمەن، قازاقتىڭ كىندىگى اۋىلعا بايلانعان. ەل ەكونوميكاسىنىڭ كۇرە تامىرىنىڭ ءبىرى دە وسى اۋىل، اۋىل شارۋاشىلىعى ەكەنى داۋسىز. ويتكەنى، حال­قى­مىز­دىڭ 43 پايىزعا جۋىعى اۋىلدا تۇرادى. ەندەشە، ۇكىمەت اۋىلدارعا قول­داۋ كورسەتىپ، تىنىس-تىرشىلىك تامىرىنا قان جۇگىرتۋى ءتيىس. بۇل باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىس از دەۋگە كەلمەيدى، اۋىز تول­تىرىپ ايتارلىق ىستەر بارشىلىق. ماسەلەن، بۇل شارانىڭ ءبارى 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسۋدا. ناتيجەسىندە جۇمىسسىز ازاماتتاردىڭ كاسىپپەن اينالىسىپ، تۇرمىسىن تۇزەۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن جوبالار ىسكە قوسىلدى.

 

قازىرگى اۋىل حالقى دەگەنىمىز كىمدەر؟ ولار – كوبىنەسە وزدەرىنىڭ قولىنداعى ازىن-اۋلاق مالى مەن ەگىستىك جەرلەرىنە سۇيەنىپ ءومىر ءسۇرىپ جاتقان، ياعني تەك ءۇي شارۋاشىلىعىمەن عانا شۇعىلدانىپ وتىرعان ادامدار. قازىرگى اۋىل حالقىنىڭ كەم دەگەندە 70-80 پايى­زىن وسىنداي ادامدار توبى قۇرايتىندىعى انىق. ايتا كەتۋ كەرەك، وسى ۋاقىتقا دەيىن ادامداردىڭ بۇل توپتارىنا جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان جەتكىلىكتى كوڭىل بولىنبەي كەلدى. بۇل ادامداردىڭ تىرشىلىك كوزدەرىن دامىتۋ ءىسى وسى ۋاقىتقا دەيىن قابىلدانعان اۋىل شارۋاشىلىعى سالا­سىن­داعى باعدار­لا­مالاردان تىسقارى قا­لىپ وتىردى. نەگە؟ ماسەلەن، ولاردىڭ قولدارىنداعى مالداردى سەلەكتسيادان وتكىزۋدىڭ، اسىلداندىرۋدىڭ قيىندىقتارى جەتىپ ارتىلادى. سونىمەن قاتار، ءاربىر ۇيدەن ءونىم جيناپ ءجۇرۋ دە وڭاي ەمەس. ونىڭ ۇستىنە الەمدىك تاجىريبە بويىنشا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسى رەتىندە ۇيىم­داس­پاعان جەكە شارۋاشىلىقتىڭ بولا­شا­عىنان ءۇمىت كۇتۋ دە قيىن. بۇدان بىلاي مەملەكەت ناق وسى ادامدار توبىنا كوڭىل بولەتىن بولادى. ولار دا مەملەكەتتىك قولداۋعا يە بولا باستادى.

سونىمەن، ەلىمىزدەگى ءۇي شارۋا­شى­لىقتارىن دامىتۋ ماقساتىندا مەملەكەت العاشقى كەزەكتە قانداي ماسەلەلەرگە ءمان بەردى؟ الەمدىك تاجىريبەدەگى مۇنىڭ ەڭ ءتيىمدى ءتاسىلى وسىنداي جەكە شارۋا­شى­لىقتاردىڭ كووپەراتسياسىن قالىپ­تاس­تىرۋ جانە دامىتۋ. بۇل كووپەراتيۆتەردەن ءبىرىنشى كەزەكتە ءسۇت ونىمدەرىن، سودان كەيىن ەت ونىمدەرىن جيناۋدىڭ ءتيىستى سحە­مالارى ازىرلەندى. وسىنى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتى اشىلىپ، ول ءتيىستى تەحنولوگيالىق قۇرالدارمەن ءجا­نە ءسۇتتى تاسىمالدايتىن كولىك تۇرىمەن قام­تاماسىز ەتىلە باستادى. مۇنىڭ سىر­تىندا مەملەكەت وسىنداي ۇيىمداسىپ تىرلىك قۇرىپ، كووپەراتيۆكە بىرىككەندەرگە سول كووپەراتيۆ ارقىلى ءتيىستى سۋبسي­ديا­لار بەرۋدى قولعا الدى. قازىرگى كۇنى مال شارۋاشىلىعىندا سۋبسيديانىڭ 33 ءتۇرى بار.  ال باعدارلاما اياسىندا وسى سۋبسي­ديا­لاردىڭ 34,5 ميلليارد تەڭگەنى قام­تيتىن 6 ءتۇرى قايتا قاراستىرىلدى. ءويت­كەنى، بۇل سۋبسيديالاردى بۇرىن تەك ءىرى شارۋاشىلىقتار الىپ كەلگەن بولاتىن. ماسەلەن، ەت باعىتىنداعى سۋبسيديا­لار­دىڭ 60 پايىزىن 19 ءىرى مال بورداقىلاۋ الاڭى الاتىن. ءسۇت باعىتىندا دا وسىنداي جاع­داي ورىن الدى. بۇل سۋبسيديانى الۋ­دىڭ ءبىر شارتى ونى الۋشىنىڭ قولىندا كەمىندە 400 باس سيىر بولۋ قاجەت ەدى. ەندى وسى تالاپ 100 باس سيىرعا دەيىن تومەن­دە­تىلدى. ارينە، اۋىلداعى ءاربىر ءۇي شا­رۋا­شىلىعىندا 100 باس سيىر بولا قويماۋى مۇمكىن. بىراق 20 ادام بىرىگىپ كووپەراتيۆ قۇراتىن بولسا، قولدارىنداعى مال سانىن وسىنشا باسقا ابدەن تولتىرا الادى. مىنە، ولار وسىلايشا مەملەكەتتىڭ سۋبسيديا­سىنا، ياعني تەگىن قولداۋىنا يە بولماقشى.

«اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قول­داۋ قورى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ باس­قارما توراعاسى جاندار وماروۆتىڭ اي­تۋىنشا، اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا «سىباعا» نەسيەلىك باعدارلاماcى جاڭار­تى­لىپ،  ءىرى قارا نەمەسە ۇساق مال، قاجەتتى تەحنيكا مەن جابدىقتاردى ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. «سىباعا» باعدارلاماسى بويىنشا نەسيە 14 پايىزبەن 15 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە بەرىلەدى، ونىڭ 10 پايىزى سۋبسيديالانادى. جىلدىق ءتيىمدى ۇستەمەسى 4,1 پايىزدان باستالادى. شەتەلدەن اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مال اكەلۋگە 70 ملن تەڭگەگە دەيىن، ال جەرگىلىكتى ۇساق مالدى ساتىپ الۋعا 12 ملن تەڭگەگە دەيىن نەسيەلەر بە­رىلەدى. بيىلعى جوسپار بويىنشا «سى­باعا» باعدارلاماسى ارقىلى 35 مىڭ باس ءىرى قارا جانە 131 مىڭنان استام ۇساق مال با­سىن ساتىپ الۋعا قارجى بەرىلىپ جاتىر» دەگەندى ايتتى.

سونداي-اق، «اۋىل شارۋاشىلىعىن قار­جىلاي قولداۋ قورى» اكتسيونەرلىك قو­عا­مى­نىڭ باسقارما توراعاسى جاندار وماروۆ مال شارۋاشىلىعىنىڭ ءسۇتتى با­عى­تىن دا­مى­تىپ، اۋىلدىق جەرلەردەگى وت­باسىلىق تاۋارلى ءسۇت فەرمالارىن قۇرۋ مەن كەڭەي­تۋدى كوزدەيتىن «ىرىس» اتتى باع­دارلاما دا جالعاسىن تاۋىپ جاتقانىن قاپەرگە سالدى. «بۇل ءونىم بويىنشا 155 ملن تەڭگەگە دەيىن نەسيە بەرىلەدى. مەرزىمى 12 جىلعا دەيىن، سىياقى ۇستەمەسى جىلىنا 16 پايىزدى قۇرايدى، ونىڭ 10 پايىزى سۋبسيديالانادى. جىلدىق ءتيىمدى سىياقى ۇستەمەسى – 6,4 پايىزدان اسپايدى. ەكى جىلعا دەيىن جەڭىل­دىك مەرزىمى تاعى بار. بۇل باعىت بويىنشا دا نەسيە الىپ، جۇمىس ىستەپ جاتقان شارۋاشىلىقتار جەتەرلىك» – دەيدى ول. دەمەك، اۋىلدا دا كاسىپ باستاپ، ءناسىبىن تابامىن دەگەن ادامعا مۇمكىندىك كوپ.

 

دينارا مىڭجاسارقىزى

«تúrkistan»

تەگتەر اۋىل

سوڭعى جاڭالىقتار