22 تامىز, 11:51 664 0 تۋريزم "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

تۇركى جانە تۇركىستان

رەداكتسيادان:

قازاق قانا ەمەس، جالپى ءتۇبى ءبىر تۋىسقان تۇرىك، تۇركىمەن، ءازىربايجان، وزبەك، قىرعىز تاعى باسقا حالىقتارعا تۇركى، تۇركىستان اتاۋلارى اسا قادىرلى، ءتىپتى قاسيەتتى. ۇزىنسانى وتىزدان اساتىن بۇگىنگى تۇركى حالىقتارىنىڭ (اتاۋدىڭ دا) شىعۋ تەگى جايلى قايتالاپ ەسكە تۇسىرسەك ارتىق ەمەس. 

 

تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ، ۇلىستاردىڭ بولاشاعىن ويلاعاندا الدىمەن ولاردىڭ تاريحي ساباقتاستىعىن، تىلدىك، ەتنوگرافيالىق، تيپتىك ۇقساستىعىن، ءبىر-بىرىنە دەگەن ىزگى نيەتتىلىگىن قاراستىرا ءارى بايلانىستىرا وتىرىپ زەرتتەگەنىمىز ءجون. سەبەبى، مۇنىڭ ءوزى سولاردىڭ ءبىرىن-ءبىرى جەتە تانىپ بىلۋىنە، قانداستىق تۋىستىعىنا جاقىنداتۋىنا جانە سول ەلدەر مەن ۇلىستاردىڭ دامۋىنا تيگىزەر اسەرى مول. ولاي بولسا، اڭگىمەنى ارىدەن باستاعان ءجون.

جالپى، ءيسى تۇرىك حالىقتارىنا، ۇلىستارىنا ورتاق ەكى اتاۋ بار. ءبىرى وسى «تۇرىك» ءسوزى بولسا، ەكىنشىسى — تۇركىستان دەگەن ۇعىم. ەكەۋى دە ورتاق، ءارى كيەلى. ءبىرىنشىسى — ولاردىڭ جالپى نەگىزگى اتىن بىلدىرسە، ەكىنشىسى — وسى حالىقتار مەن ۇلىستاردىڭ نەگىزگى وتانىن، ورداسىن اسپەتتەيدى. ەرتەرەكتەن بار بۇل اتاۋلاردىڭ تاريحىن الدىمەن جازىپ كورەيىك. تۇرىك دەپ مەن تۇركى ءسوزىن ايتىپ وتىرمىن. سەبەبى، عالىمدار XIX عاسىردا جالپى تۇرىكتەردى انادولى (اناتوليا) تۇرىكتەرىنەن اجىراتىپ ايتۋ ءۇشىن العاشقىلارىن تۇركى دەپ اتاعان. ءسويتىپ، تۇرىك ءسوزى تەك تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنا قولدانىلا باستاعان. بايىرعى تۇرىك ءسوزىنىڭ ءوزى قاي كەزدەن بار دەگەن پىكىرگە كەلەتىن بولساق، عىلىمدا بۇل جايىندا ءالى ءبىر جۇيەگە كەلە قويماعان سان الۋان قۇندى بولجامدار بار. سولاردىڭ ءبىرى «تۇرىك» ءسوزى، بۇل كىسى ەسىمى. بۇلاي دەپ العاش XI عاسىر تاريحشىسى ماحمۇد قاشعاري بابامىز ايتقان ەكەن. «تۇرىك قاۋىمى، — دەيدى ول «ديۋان لۇعات-ات-تۇرىك» ياعني «تۇرىك تىلدەرىنىڭ سوزدىگى» دەگەن ەڭبەگىندە، — تۇرىك بين يافەس بين نۇحتىڭ بالالارى بولدى» («انا ءتىلى»، 1993 ج.، 17 ماۋسىم، 6-بەت. №24). مۇنداعى بين دەپ وتىرعانى ۇلى، بالاسى دەگەن ءسوز. سوندا تۇرىك يافەستىڭ ۇلى، نۇحتىڭ نەمەرەسى بولىپ شىعادى. قاشعاري پىكىرىن شەجىرەشى ابىلعازى ءباحادۇر-حان دا قولدايدى. حاندىق بيلىكتى قويىپ، تاريحتى، شەجىرەنى جازۋعا دەن قويعان ول ايگىلى «تۇرىك شەجىرەسىندە» تۇرىكتى يافەستىڭ 8 ۇلىنىڭ ۇلكەنى دەپ جازادى. ونىڭ ايتۋىنشا: «يافەس ولەرىندە ءوز ورنىنا ۇلكەن ۇلى تۇرىكتى وتىرعىزىپ، وزگە ۇلدارىنا: «بارشاڭىز تۇرىكتى پاتشا ءبىلىپ، ونىڭ سوزىنەن شىقپاڭىزدار» دەپ وسيەت قىلدى، وعان يافەس ۇعلانى دەگەن لاقاپ قويدى» («تۇرىك شەجىرەسى»، «انا ءتىلى» باسپ.، الماتى، 1992, 12 ب..) ايگىلى نۇح پايعامباردىڭ بالاسى يافەس ەكەندىگى «قيسساسۋ-ءلانبيادا» دا ايتىلعان. وندا ياپەت دەگەن اتپەن بەلگىلى. بيبليادا يافەت دەپ جازىلسا، «تاريحي گۋمۋمي» كىتابىندا يافس دەپ جازىلعان. اڭىز بويىنشا ۇزاق ءومىر سۇرگەن نۇحتان جان الۋشى ازىرەيىل سونشا ۇزاق جاسادىڭ، بۇل دۇنيەنى قالاي باعالار ەدىڭ دەگەنىندە، ول: «بۇل دۇنيە قۇددى ەكى ەسىكتى ءۇي ەكەن، ءبىر ەسىگىنەن كىرىپ، ەكىنشىسىنەن شىعىپ بارا جاتىرمىن» دەپ جاۋاپ بەرىپتى ء(ارىپبايۇلى ءاشىم ءال-ءسۇراري، ارىپبايقىزى راۋشان. «حيسا-سۋل ءانبيا»، 1992 ج.، 60-6). بىراق، اتالعان ەڭبەكتەردە نۇح، يافەس، تۇرىكتەردىڭ ءومىر سۇرگەن ۋاقىتى ايتىلمايدى. تەك، ابىلعازى عانا تۇرىكتىڭ بالاسى تۇتىكتى پارسى پاتشاسى كەيمارسپەن (كەيۋمەرس) زامانداس دەگەن.

تۇرىك ءسوزىنىڭ ەتيمولوگياسى، ياعني شىعۋ تەگى جايلى ەكىنشى پىكىردەگى زەرتتەۋشىلەر مۇنىڭ ماعىناسىن «دۋلىعا» دەپ تۇسىندىرەدى. دۋلىعا بۇل ەرتەدەگى باتىرلاردىڭ باسىنا كيەتىن اسكەري باس كيىمى. شاكارىم قاجى قۇدايبەردىۇلى «تۇرىك، قىرعىز، قازاق ءھام حاندار شەجىرەسى» دەپ اتالاتىن كىتابىندا: «ەرتە كەزدە تۇرىكتەردىڭ ارعى اتا-بابالارى سو حالقى دەپ اتالعان. ول حالىقتى ەجەن شەيكۋ باسقارعان. ونىڭ ۇلكەن ۇلى شۋدىڭ باس جاعىنداعى تاۋدا مەكەن ەتكەن جانە سوندا ونىڭ ورداسى بولعان. بۇل تاۋدىڭ بيىكتىگى سونشا، حالقى سۋىقتان ازاپ كورەر ەدى. نادىلشە ەلىنە وت جاعۋدى ۇيرەتىپ، حالقىن امان الىپ قالادى. سول كەزدە ونىڭ جاقىندارىنا باعىنىپ وتىرعان باسقا دا تايپالار وعان كەلىپ، ونى تۋ-كيۋ دەپ اتاعان. تۋ-كيۋ دۋلىعا دەگەن ماعىنانى بەرەدى. قىتاي تىلىندە «ر» ءارپى جوق. ەگەر دە ونىڭ ورتاسىنا سول — «ر» ءارپىن قوسساق، ءبىز ودان «تۇركيۋ، ياعني تۇرىك دەگەن ءسوزدى وقيمىز» دەپ جازادى (ورىسشا باسىلىمىنىڭ 13-بەتىندە). قىتاي جازبالارىندا العاش پەشتى جاساۋشى دا وسى نادىلشە (نادۋلۋشە) ەكەندىگى ايتىلعان. مىنە، شاكارىم وسى تۋ-كيۋدىڭ ەلىن بەرتىن كەلە تۇرىك اتتى ۇلكەن مەملەكەتكە اينالدى دەگەن پىكىردى العا تارتادى. بۇل بولجامدى قولداعان جازۋشى تۇرسىن جۇرتباەۆ ەكى كىتاپتان تۇراتىن «دۋلىعا» اتتى ۇلكەن تاريحي ەڭبەك جازعان. تۇرىك ءسوزىن زەرتتەۋشى عالىمدارىمىزدىڭ بىرقاتارى اشين اتتى حاننىڭ دا ەسىمىن ۇمىتپاي، تۇرىك سوزىنە قاتىستىلىعىن ورىندى ەسكەرتكەن. ەندىگى ءبىر پىكىر اڭىز جەلىسىنە قۇرىلىپ، تۇرىكتى كوك بورىدەن تاراتادى. بەلگىلى تۇرىك زەرتتەۋشىسى زيا گوكالىپ بولسا تۇرىك ءسوزىن «تۇرەلى»، ياعني زاڭ مەن ءتارتىپ يەسى دەپ پايىمدايدى. سونداي-اق، 1911 جىلى جارىق كورگەن ءبىر زەرتتەۋ ەڭبەگىندە تۇرىك ءسوزىنىڭ ماعىناسى كۇش-قۋات دەلىنگەن ەكەن («زامان-قازاقستان»، 27.01.95, №3/79/, 8-6).

تۇرىك ءسوزىنىڭ ماعىناسىن زەرتتەۋگە وزىندىك ۇلەس قوسقان قويشىعارا سالعارا­ۇلى «التىن تامىر» كىتابىندا اتاپ وتكەن. ونىڭ پايىمداۋىنشا، تۇرىك، تاتار، مونعول حالىقتارىنىڭ قاي-قايسىسى دا اتتارى وسىلاي اتالعان كىسىلەردىڭ، ياعني وسى اتتاس كىسىلەردىڭ كىندىگىنەن تاراماعان. ولار سول كەزدە ءومىر سۇرگەن رۋ-تايپا بىرلەستىگىنىڭ نە تۇتاس حاندىقتىڭ اتى («التىن تامىر»، ا.، «جازۋشى»، 1986, 143, 153 بب). تاريحقا سوڭعى كەزدەرى دەن قويا باستاعان اقىن بايبوتا سەرىكبايۇلى قوشىم-نوعاي تۇرىك ءسوزىنىڭ ەتيمولوگياسىن «تىرىگ» ماعىناسى «ادام» دەگەن جاڭا پىكىردى العا تارتادى («انا ءتىلى»، 1984, 18 تامىز، №23, 8-6.). تۇرىك ءسوزىنىڭ ماعىناسىن «ارسىز» دەۋشىلەر دە تابىلادى. قالاي دەگەندە، بۇل ءسوزدىڭ ماعىناسىن ويلانىپ بارىپ جانە وزىنە دەيىنگى عالىمداردىڭ نە دەگەنىن انىقتاپ ءبىلىپ بارىپ جازعان دۇرىس. مۇنى، سونىمەن بىرگە، تەك وتاندىق زەرتتەۋشىلەر عانا ەمەس، باتىس زەرتتەۋشىلەرى دە، ورىس عالىمدارى دا بارىنشا دەن قويىپ زەرتتەي تۇسكەن. اتاپ ايتقاندا، فرانتسۋز تۇرىكتانۋشىسى لۋي بازەن بۇل ءسوزدى «تۇرۇك» دەپ ۇعادى، ال اعىلشىن تۇرىكتانۋشىسى دج. كلوسسون «تۇركۇ»، ورىس تۇرىكتانۋشىسى لەۆ گۋميلەۆ «تۇركۇت» دەپ ۇققان. سوڭعىسىنىڭ «كونە تۇرىكتەر» اتتى ەڭبەگىندە: «كىناز ءاشيننىڭ نوكەرلەرى وسىنداعى (اۆتور بۇل جەردە مونعول التايىن ايتىپ وتىر. ب. ا. ) بايىرعى جۇرتقا ءسىڭىسىپ كەتەدى دە، ولارعا «تۇرىك»، ياعني «تۇركىت» دەگەن ات بەرەدى» (الماتى، «ءبىلىم» باسپ.، 1994, 24-6.). ول، سونىمەن قاتار، تۇرىك ءسوزىنىڭ ماعىناسىن «كۇشتى»، «مىقتى» دەگەندى بىلدىرەدى دەپ تۇجىرىمداعان. اكادەميك ا. ن. كونەنوۆتىڭ ويلاۋىنشا تۇرىك ءسوزىنىڭ ءتۇبىرى «تۇركۇن» ياكي جيناقى اتاۋ. ماعىناسى، «ءتۇر» — حالىق بولسا، «كۇن» مەن دەگەن ءسوز. مۇنى عالىمنىڭ «رودوسلوۆنا تۋركمەن» سوچينەنيە ابۋ. ل. گازي حانا حيۆينسكوگو» اتتى كىتابىنان ۇشىراستىرامىز (م. — ل.، كسرو عا باسپ.، 1958 ج.، 81-6). ۆ. ۆ. رادلوۆتىڭ دا بۇعان كەزىندە زور ءمان بەرگەنى بار-تىن. ءوز سوزدىگىندە ول: «تۇرىك ءسوزى — باتىر، باتىر ەر، قاھارلى» دەي كەلە، ەكىنشى جاعىنان «ءبىلىمسىز جىرتقىش، قاڭعىباس» دەپ تۇسىندىرەدى («جەر-سۋدىڭ اتى — تاريحتىڭ حاتى». ابىلبەك نۇرماعامبەتۇلى، ا.، «بالاۋسا»، 1994, 55-56 بب.). رادلوۆتىڭ ويى تۇرىك ءسوزىنىڭ ماعىناسى وسى ەكى ۇعىمنىڭ ءبىرىن بىلدىرەدى دەگەنگە ساياتىن سىقىلدى. سونىمەن، تۇرىك ءسوزىنىڭ ءوزى ءبىر جاعىنان كىسى ەسىمى دەلىنسە، ەندى ءبىر جاعىنان باس كيىم ماعىناسىندا، ءۇشىنشى جاعىنان كۇشتى دەگەن ۇعىمدا بولسا، تاعى دا باسقا جاقتارىنان جىرتقىش، قاڭعىباس، سونداي-اق جيناقى ءسوز دەگەن ماعىنالاردىڭ ءبىرى ەكەن. سوندا ول مۇنىڭ قايسىسى بولماق؟ ەگەر دە تۇرىك ءسوزى العاشقىدا تەك «تۇرىك» دەپ ايتىلسا، بۇل ءسوزدىڭ جيناق ەكەنىن ايتۋ قيىن. جىرتقىش دەيتىن ولار اڭ ەمەس، ال قاڭعىباس، ارسىز دەپ ودان ءجابىر كورگەندەر عانا ايتۋى ىقتيمال، ەشقانداي حالىق ماعىناسى ۇسقىنسىز اتتى وزدەرىنە اتاۋ رەتىندە المايدى. «تىرىگ» ياكي «ادام» دەگەن ۇعىم دا ءبىراز ويلاندىرعانىمەن دالەلدەۋدى كوبىرەك قاجەت ەتەدى. ال، ادامدى باس كيىم رەتىندە اتاۋ دا سەنىمسىزدەۋ. اڭىزدا ايتىلاتىن كوك بورىدەن پايدا بولىپتى دەگەننىڭ ءوزى اڭىز ەكەنى بەلگىلى. مۇنى ميستيكالىق ۇعىم، سوعان تابىنۋدان تۋعان پىكىر دەۋ ورىندى. كۇشتى، كۇش-قۋات، مىقتى نە ءتارتىپتىڭ يەسى دەۋ ابدەن لايىق، بىراق ەرتەدەگى سوزدىكتەردەن مۇنى كەزدەستىرە العانىمىز جوق. سونىمەن بىرگە، تۇرىك ءسوزى قىتاي تىلىندە تۋ-كيۋ ەكەنى ايتىلدى. بۇلاي دەپ ولار اشين حاننىڭ بوداندارىن ايتقان ەكەن. زەرتتەۋشى پ. پولو مۇنى «تۋركيۋت» ياعني تۇرىكتەر دەپ اۋدارىپتى. ال، اشين ءسوزىن لەۆ گۋميلەۆ قاسقىر، ءبورى دەپ تۇسىندىرەدى. سول زامانداردا تۋلارىنا (بايراقتارىنا) كوك ءبورىنىڭ باسىنىڭ سۋرەتىن سالىپ جاۋعا شاپقانى ايان. ولاي بولسا، تۇرىك ءسوزى بورىدەي باتىل دەگەندى بىلدىرسە كەرەك.

ەندى وسى تۇرىك ءسوزى قاشاننان بەرى بار دەگەنگە كەلسەك، ونى تۇرىكتەر ەل رەتىندە پايدا بولا باستاعان سوناۋ 5-6 عاسىرلاردان ىزدەگەن ءجون. س. گ. كلياشتورنىي مەن ت. ي. سۇلتانوۆتار «كازاحستان. لەتوپيس ترەح تىسياچەلەتي» اتتى ەڭبەكتەرىندە بۇل ءسوزدى العاش ءVى-عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا جازىلعان ەڭبەكتەردەن تابىلاتىنىن جانە كەڭ تاراعانىن جازادى. سوعدىلار تۇرىكتەردى تۇرىك دەگەن. كوپتىك جالعاۋدا ول — تۇركۇت، ياعني «تۇركى» بولىپ ايتىلادى ەكەن. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا قىتايلار تۇرىك ءسوزىن وسى سوعدىلاردان العان، تۇرىك ءسوزىن مۇنان ءارى قاراي ۆيزانتيالىقتار، ارابتار، سيريالىقتار الا باستاعان. كەيىن ول ءارتۇرلى يران تىلدەرىنە، تيبەتتىكتەرگە كوشكەن. تۇرىك ءسوزى قاعانات قۇرىلعانعا دەيىن ون، كەيىنىرەك ون ەكى پاتشانىڭ وداعى بولىپتى. ول 460 جىلدان كەيىن التاي ماڭىندا قۇرىلعان، — دەپ جازادى ەكى عالىم (ا.، «قازاقستان»، «1992, ج.، 78-6.). شىندىعىندا، تۇرىك ءسوزى العاش قولدانىلعاننان كەيىن كوپ ۇزاماي توڭىرەگىنە، ودان باسقا دا ايماقتارعا ايگىلى بولا باستاعان. التايلىق تۇرىكتەردى لەۆ گۋميلەۆ باتىس عۇنداردان شىققان، بىراق تىكەلەي ەمەس، ميسستيكالىق جولمەن شىققان دەيدى. باتىس گۋن مەملەكەتى 468 جىلى جويىلعانى بەلگىلى. دەمەك، ولاردىڭ ءىزىن الا تۇرىكتەر بىرتىندەپ كۇشەيىپ، ءال جيناپ، ءبىر مىقتى ەلگە اينالا باستاعان. ال، ولاردىڭ حالىق رەتىندە، مەملەكەت رەتىندە ەڭسە كوتەرۋىن عالىم 545 جىل دەپ باعالاعان. سوندا بىزدەردىڭ مەملەكەت حالىق بولىپ تابىلعان ۋاقىتىمىزعا بيىل 1450 جىل تولماقشى ەكەن. بۇل ەستەن شىعارىلمايتىن داتا. ەندى 50 جىلدان سوڭ، امانشىلىق بولسا، ءيسى تۇرىك حالقىنا 1500 جىل بولماق.

546 جىلى تۇرىكتەردىڭ اسكەرباسى ءارى كوسەمى بۋمىن ەلگە قاعان بولىپ سايلانىپ، تۇرىك ەلى تۇرىك قاعاناتى اتانادى. مىنە، وسى داتالار ءبىز ءۇشىن كيەلى بولۋى ءتيىس. تۇرىك قاعاناتىنا بۇرىنعى ساق، ءۇيسىن، قاڭلى، عۇن مەملەكەتتەرىنىڭ قايسىبىر تايپالارى ەنىپ، ارالاسىپ كەتكەن. وسىعان جانە باسقا دا جاعدايلارعا وراي تۇرىكتەردىڭ جەر يەلىگى دە كەڭەيىپ، شىعىسىندا بايكال كولىنە، باتىسىندا قارا تەڭىز جاعالاۋىنا دەيىن سوزىلعان. ءسويتىپ، قاعانات قىتاي مەن ۆيزانتيانى بايلانىستىرعان مەملەكەت بولدى. «ۇلى جىبەك جولى» دا وسى بايتاق تەرريتوريا ارقىلى وتكەن. لەۆ گۋميلەۆ «قيال پاتشالىعىن ىزدەۋ» دەگەن كولەمدى كىتابىندا IV-VI عاسىرلاردا ءىرى مەملەكەت قىتاي ەلى كورشىلەرى      عۇندارمەن، تيبەتتىكتەرمەن، سەنبيلەرمەن قىرقىسىپ جۇرگەندە قۇبا جون، قۇلا تۇزدە گۋننۋدان الدەقايدا كۇشتى مەملەكەت تۇرىك مەملەكەتى قۇرىلادى دەپ ءادىل باعاسىن بەرگەن. ونىڭ بايانداۋىنشا، بۇل قاعانات 550-569 جىلدار ىشىندە عانا سارى تەڭىز بەن قارا تەڭىز ارالىعىندا جاتقان ۇلان بايتاق دالانى، ورتا ازيا جەرىن يەمدەنىپ، كۇشتى، قۋاتتى دەرجاۆاعا اينالعان. ونىمەن ۆيزانتيا، يران، ءسىبىر ۋگورلارى، گرەكيا ساناسىپ، ساۋدا-ساتتىق قارىم-قاتىناستارىن ورناتۋعا ءماجبۇر بولعان. ەلشىلىكتەرىن دە ۇيىمداستىر­عان. ءسويتىپ، ۇلى تۇرىك قاعاناتىنان قىتاي دا اياعىن تارتىپ، ورتا ازيا جەرىنە قاراي قانشا كوز تىككەنىمەن ءۇش عاسىر         بويى      ءوز شەكارالارىنداعى ۇلى قورعاننان بەرى قاراي اسا الماعان (اتالعان ەڭبەك، الماتى، «بالاۋسا» باسپ.، 1992.، 43-44 بب.). ماحمۇد قاشعاري ەجەلگى تۇرىكتەردىڭ كۇنباتىستا رۋم (ريم), كۇنشىعىستا قىتايعا دەيىن بايتاق، سەگىز مىڭ فارساح شاماسىنداعى سوزىلىپ جاتقان جەرلەردى يەمدەنگەنىن جازىپ وتكەن. وسى الىپ ايماقتا تۇرىكتىڭ ەرتەدەگى رۋ-تايپالارى: بايىرقۋ، بۇعۋ، بۇلاق، بەكلى، ەدىز، قىبىر، تۇرگەش، قارلۇق، دۇلعا، تورعاي، شىگىل، ياعما، تۋحسي، قىرعىز، ياماق، ۇيعىر، باسىل، بۇلعار، وعىز، تۇرىكمەن جانە باسقالارى مەكەندەگەن. ولاردىڭ كوبى بۇگىندەرى ەل، ۇلىس بولىپ وتىرعان: قازاق، قىرعىز، تۇرىك، تۇرىكمەن، وزبەك، ۇيعىر، قاراقالپاق، نوعاي، التاي، حاكاس، ساحا، تاتار، شۋۆاش، باشقۇرت، شورلار مەن توفالار، قۇمىقتار مەن دولعاندار، قارايىمدار مەن قاراشايلار، قىرىمشاقتار، گاگاۋزدار، قىرىم تاتارلارى، مالكالار، كۋماندار، قاشقايلار، ءازىربايجاندار، شۋلىمدار جانە باسقالاردىڭ ارعى اتالارى.

603 جىلى ۇلى تۇرىك قاعاناتى ەكىگە ءبولىنىپ، باتىس جانە شىعىس قاعاناتتارى بولىپ اتالدى. تۇرىك قاعاناتتىعىن، مەملەكەتتىلىگىن نىعايتۋعا بۋمىن، ەلتەرىس، بىلگە قاعاندار، تونىكوك، كۇلتەگىن سەكىلدى باتىرلار، توميريس سەكىلدى عاجايىپ ەل باسقارعان ايەلدەر زور كۇش جۇمساعان. ولاردىڭ ءبارىن بىردەي جازىپ ءوتۋ، ارينە مۇمكىن ەمەس. ءبىر عانا الپامىس باتىردىڭ ايەلى، شىعىستاعى ەل باسقارىپ بەك بولعان جەتى قىزدىڭ ءبىرى — گۇلبارشىننىڭ ەڭبەگى دە ەرەسەن. ول باتىردىڭ سۇيىكتى جارى عانا ەمەس، ەل قامقورشىسى دا بولا بىلگەن. سول سەبەپتى جۇرتى ونىڭ اتىنا بارشىنكەنت دەگەن قالا تۇرعىزىپ، ءوزى ولگەن سوڭ اسەم كۇمبەزدى كوككەسەنەنى ياعني بارشىننىڭ كەشەنىن تۇرعىزعان. كەسەنەنىڭ قيراعان ورنى قازىرگى قىزىلوردا وبلىسى جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ تومەن­ارىق تەمىر جول ستانتسياسى ماڭىندا، قورىمعا اينالعان.

تۇرىك قاعاناتتارى كەيىن سالجۇق، قاراحانيد جانە وعىزداردىڭ مەملەكەت بولۋى ناتيجەسىندە وزدەرىنىڭ ساياسي كۇشىنەن بىرتە-بىرتە ايىرىلىپ، مەملەكەت بولۋدان قالعان. ال، شىڭعىسحان مەن ونىڭ بالالارىنىڭ XIII عاسىرداعى باتىسقا قاراي جاساعان قاندى جورىقتارى سالدارىنان بايىرعى تۇرىك تايپالارى مەن رۋلارى ىدىراپ، مايدالانىپ، ولاردىڭ قول استىنا قاراپ، ەندى ءبىرى باسقا دا جۇرتتارعا ءسىڭىپ كەتكەن. ءبىرلى-جارىمدارى عانا ءوز تەڭدىكتەرىن ارەڭ ساقتاپ قالعان ەدى. مۇنان سوڭعى قاندى جورىقتاردىڭ كەزىندە دە تۇرىك جۇرتىنىڭ توز-توزى شىعىپ، ءارتۇرلى ۇساق تايپالاردىڭ، ۇلىستاردىڭ قاتارىنا جاتۋعا ءماجبۇر بولدى. ءبىر-بىرىنەن تەرريتوريالىق، ساياسي جانە مادەني بايلانىستارى دا اجىراي باستادى. ءسويتىپ، بايىرعى تۇرىك جۇرتىنىڭ ۇرپاقتارى ءبىرى سول وزدەرىنىڭ شامان دىنىندە قالسا، ءبىرى يسلام دىنىنە كوشىپ، باسقاسى حريستيان، ت.ب. دىندەرگە ءوتىپ كەتە بارعان. ولاردىڭ بۇلايشا بولشەكتەنىپ كەتۋىنە كورشى ورىس يمپەرياسى مەن جوڭعار مەملەكەتى ءبىراز «سەپتىگىن» تيگىزگەن. باسقىنشىلىق دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن ولاردىڭ يمپەراتورلارى تۇرىك جۇرتىن اياماي شاۋىپ، بولشەكتەپ، ءبىر-بىرىنەن تەرريتوريالىق بايلانىستىلىعىن ءۇزىپ، تۇرالاتقان. اسىرەسە، ورىس يمپەرياسىنىڭ ءسىبىر مەن ورتا ازياعا، جوڭعارلاردىڭ قازاقتارعا كورسەتكەن جابىرلەرى از بولمادى. 1723 جىلعى «اقتابان شۇبىرىندى، القا كول سۇلامادان» ابدەن تيتىقتاعان قازاق جۇرتى «قاراتاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى، كوشكەن سايىن ءبىر تايلاق بوس كەلەدى» دەپ باستالاتىن ايگىلى «ەلىم-اي» ءانىن قايعىرا وتىرىپ شىعارعان. تۇركىستان دەپ اتالاتىن ولكەمىزدى 1867 جىلدان 1881 جىلعا دەيىن بيلەگەن گەنەرال-گۋبەرناتور كاۋفمان بولسا يسلام ءدىنىن ەلەمەي، بۇل ولكەگە قاجەتسىز دەپ تاپقان. ءسويتىپ، ولكەنىڭ سولتۇستىك-باتىس ايماعىن، ياعني قازاقتار شوعىرلانعان بولىگىن پراۆوسلاۆيە دىنىنە كىرگىزبەكشى بولىپ اپەرباقاندىق جاسادى. ارينە، ونىڭ ءزابىرى تەك ولارعا عانا ەمەس، كوپتەگەن تۇرىك حالىقتارىنا ءتيىپ جاتتى.

ب. ايسىنوۆ.

قىزىلوردا قالاسى.

«تۇركىستان» №46

سوڭعى جاڭالىقتار