22 تامىز, 10:40 445 0 ەكولوگيا "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

سەكسەۋىل

سەكسەۋىل —  تۇركى ءسوزى، قازاقشا «اتتىڭ قۇيرىعى» دەگەن ماعىنا بەرەدى. شىندىعىندا دا، جاپىراعى ءتۇسىپ، بۇتاقتارى تومەن يىلگەن تۇستا سەكسەۋىل ات قۇيرىعىنان اينىماي قالادى. گرەكتەر ونى «حولوكسيلون»، ياعني «تۇزدى اعاش» دەپ اتايدى.

عىلىمعا دا سەكسەۋىل وسى «ناlوحۋlوn» اتاۋىمەن ەنگەن، «الابۇتالار تۇقىمداسىنا جاتاتىن، اسا بيىك بولمايتىن كوپجىلدىق وسىمدىك، ءدىڭى بۇدىرلى، قاراما-قارسى ورنالاسقان جاپىراقتارى ۇساق، قابىرشاق ءتارىزدى، گۇلى دە ۇساق، قوس جىنىستى، وركەنى مەن تۇقىمى ارقىلى ءوسىپ، كوبەيەدى، 30-60 جىلداي ءومىر سۇرەدى، جەمىسى — دانەك»  دەپ جازىپتى ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديا مەن تانىمدىق ادەبيەتتەردە. ازيانىڭ ءشولى مەن شولەيت دالاسىندا سەكسەۋىلدىڭ 10 ءتۇرى وسەدى، سونىڭ قازاق جەرىندە قارا سەكسەۋىل، زايسان سەكسەۋىلى، اق سەكسەۋىل دەلىنەتىن ۇشەۋى عانا بار. قارا سەكسەۋىلدىڭ تامىرى 12 مەترگە دەيىن كەتەدى، بيىكتىگى كەيدە 10 مەترگە جەتەدى، ءدىڭىنىڭ ديامەترى 50-70 سم بولادى. ءساۋىر-ماۋسىم ايلارىندا گۇلدەپ، قىركۇي­ەكتە جەمىس بەرەدى. ول نەگىزىنەن ۇستىرتتە وسەدى.

ءۇستىرت — ميلليونداعان جىلدار بۇرىنعى سارمات تەڭىزىنىڭ تابانىنان 300-350 مەتر بيىكتىكتەگى، اۋماعى 200 مىڭ شارشى كيلومەتردەن اساتىن، كاسپي مەن ارال اراسىنداعى الىپ ارال ىسپەتتى ايماق، جۇمىر جەردىڭ بەتىندەگى ەڭ از زەرتتەلگەن، بىراق اتاۋى تورتكۇل دۇنيەگە تانىمال ءوڭىر. سەبەبى، ءبىزدىڭ ارعى داۋىردەگى اتا-بابالارىمىزدىڭ قولىمەن جاسالعان مۇنداعى اڭ اۋلايتىن اراندار حەوپس پيراميداسى مەن ۇلى قىتاي قورعانى، كوستا-ريكانىڭ تاس شارلارى مەن پاسحا ارالىنداعى الىپ بالبالدار سەكىلدى ادام بالاسىن تاڭ قالدىراتىن قۇپيالار قاتارىنا جاتادى ەكەن. ال ونىڭ اسەم شاتقالدارىن الەمنىڭ ەش جەرىنەن دە ۇشىراتا المايسىز.

ءۇستىرت —  ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ ەجەلگى قونىسى. قىستىڭ ءۇش ايىندا عانا توڭىرەكتەگى ءتورت ويدا - ماڭعىستاۋ مەن بەسقالانىڭ ويىندا، جىلى وي مەن ماۋىت ويدا - ويماۋىتتا بولاتىن ولاردىڭ قالعان ۋاقىتى ءۇستىرت ۇستىندە وتكەن. بۇل ولكەدەگى ەلدىڭ بايى مەن بيلەرى، پالۋانى مەن باتىرلارى، ءانشىسى مەن اقىندارى، جىراۋى مەن جىرشىلارىنىڭ، عۇلامالارى مەن كۇيشىلەرىنىڭ دە، ءتىپتى قورقاعى مەن مەشكەيىنىڭ دە اتى وسى ۇستىرتتە شىققان. سوندىقتان ءۇستىرت قىر قازاعى ءۇشىن كيەلى مەكەن، قاستەرلى جەر.

ءۇستىرت تالاي قانداسىمىزدىڭ ارمانىنا اينالعان ارداقتى اتاۋ. ويتكەنى، بۇل جەردى مەكەن ەتكەن ازعانتاي ەل كەشەگى وتىزىنشى جىلدىڭ زوبالاڭىندا ارىسى اۋعان مەن يرانعا، بەرىسى تۇرىكمەنستان مەن قاراقالپاقستانعا قونىس اۋدارعان. تالاي بوزداق كىندىك قانى تامعان توپىراققا تابانىن تيگىزىپ، ءۇستىرتتىڭ ساۋمال اۋاسىمەن كوكىرەك كەرە ءبىر دەم الۋدى كوكسەۋمەن ءجۇرىپ، تۋعان جەردەن جىراقتا كوز جۇمعان.

ۇستىرتتەگى سەكسەۋىل ورماندارى تۇلەي دەپ اتالادى. قارا تۇلەي، بالتاكەتكەننىڭ تۇلەيى، ەسەنقازاقتىڭ تۇلەيى... بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، تاريحقا «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» دەگەن اتپەن ەنگەن كەشەگى نوعايلى ەلىنىڭ ەرلەرى كەزىندە سول تۇلەيلەردى مەكەن ەتىپتى. ۇلى دالانىڭ ۇلدارى ول زاماندا «مەن باتىستىڭ بالاسىمىن، مىناۋ جەتىسۋدىڭ جىگىتى، اناۋ ارقانىڭ ازاماتى» دەپ الالاپ ايىرماپتى، ءتىپتى ماڭعىستاۋدىڭ ويى مەن قىرىنىڭ ەنشىسى دە بولىنبەپتى. «ويداعى حالقىمنىڭ تابانىنا كىرگەن شوڭگە مەنىڭ ماڭدايىما قادالسىن»، — دەپ قىرداعىلار بەلدەۋدەن اتىن، بەلىنەن قىلىشىن شەشپەپتى. «قىرىمنىڭ ەلى قىزىمنىڭ ۇلىنان ارتىق» دەپ ويداعىلار جاتپاي-تۇرماي ولاردىڭ اماندىعىن تىلەپتى.  «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» ءسوزى سودان شىعىپتى. ايتپەسە، ولاردىڭ قارا تەڭىز جاعالاۋىنداعى قىرىمعا ءۇش قايناسا دا سورپاسى قوسىلمايتىنى اڭعارىلىپ-اق تۇر.

سەكسەۋىل شولگە ەڭ ءتوزىمدى وسىمدىك، عالىمدار ونى كولەڭكەسىن تۇسىرمەيتىن اعاش دەپ اتايدى. ءبىر عاجابى، سول دالانىڭ ءتول پەرزەنتى تولەگەن ايبەرگەنوۆ ولەڭىندە «مەن سەنىڭ اق توسىڭە شاڭقاي تۇستە، كولەڭكەم تۇسپەسىن دەپ تىك تۇرامىن»، — دەگەن جولدار بار... وزگەگە ماسىل بولماي، وزىنە عانا سەنۋدى ءشول دالانىڭ باستى زاڭى سانايتىن ول ءوڭىردىڭ ەلى دە بىرەۋلەردى «كوكەلەپ»، كىسى كولەڭكەسىندە كۇن كەشكەندى ۇناتپايدى. قيىندىق كورسە قۇدىرەتى كۇشتى قۇدايىنا جالبارىنىپ، ارۋاقتى اتالارىنا سىيىنادى، قازاعىنان قايىر دامەتسە دە، بوتەننەن كومەك كۇتپەيدى، حالقىنا سەنگەنمەن، بوگدەگە ءۇمىت ارتپايدى، جۇرتىنا سۇيەنگەنمەن، ءوز كۇشىمەن ءومىر سۇرەدى.

سەكسەۋىلدەن باعالى وتىن دايىندالادى، ونىڭ ءدىڭىن كەسۋ دە، بالتامەن جارۋ دا قيىن، بىراق بىرىمەن ءبىرىن ۇرساڭ بىت-شىتى شىعىپ، تەز سىنادى. سەكسەۋىلدىڭ شوعىنا جىلىنىپ، قىزۋىن بويىنا سىڭىرگەن قازاق تا سىرتقى جاۋعا بەرىلمەيدى، ونى تەك ءبىر-بىرىنە ايداپ سالىپ قانا جەڭەسىڭ. ولار وزگەنىڭ وسەگىنە ەرىپ، ءوزدى-وزىمەن قىرقىسىپ، كۇرىپ كەتە جازداپ بارىپ دۇرىسى مەن بۇرىسىن پايىمداپ، «قازاقتىڭ قازاقتان باسقا جاۋى جوق» دەپ باستارىن شايقاپ، بۇلدىرگەنىن بۇتىندەپ، بۇرىنعى تىرشىلىك كۇيبەڭىنە كوشەدى.

سەكسەۋىلدىڭ كۇلىندە كالي كاربوناتى بار، ەرتەدە ونى سابىن قايناتۋعا پايدالانعان. قازاق سەكسەۋىل كۇلىن تەمەكى جاپىراعىنا قوسىپ، قارابۇيرا  ناسىباي شىعارادى دا، شاقشاسىن ەتىگىنىڭ وكشەسىنە ءبىر ۇرىپ، اينالاسىنداعى ۇشى-قيىرى جوق كەڭىستىككە كوز تاستاپ، ونىڭ جالعىز عانا يەسى ءوزى ەكەنىنە ماساتتانادى، وسىناۋ ۇلان-عايىر بايتاق دالانى ۇرپاعىنا مۇراعا قالدىرعان بابالارىنا ريزا بولادى. الدىنا بارعاندا اتاسىنىڭ دا قۇنىن كەشەتىن سول قازاقتىڭ ءبىر اتىم ناسىبايدان كوڭىلى قالادى.

سەكسەۋىل ابدەن قۋراعاندا توپىراققا وتە كوپ مولشەردە تۇز بولىنەدى. سەكسەۋىلدى ءوڭىردىڭ سورتاڭ بولاتىنى، توڭىرەگىنە كوپ وسىمدىك شىعا بەرمەيتىنى سودان كورىنەدى. ءشولدى ايماقتاردا سەكسەۋىلدى قۇم كوش­كى­نىن توقتاتۋعا پايدالانادى، ويتكەنى ونىڭ تەرەڭگە بويلايتىن تامىر جۇيەسى وتە مىقتى. تولەگەن اقىن ايتقانداي: «ون كۇن سوققان داۋىلدان، سەكسەۋىلدەر بۇگىلمەس...». ال ەسەنعالي راۋشانوۆ: «سەكسەۋىل دەگەن اعام بار، انا العيدىڭ الا شولىندە، بۇتاعىن جايعان ءونىپ ول. ءجون سۇرار بولساڭ، جاراڭدار، اعامدى كور دە، مەنى كور»،— دەيدى. شىندىعىندا دا، تاريحي تامىرى تەرەڭگە كەتەتىن ءۇستىرت حالقى دا وسال ەمەس.

تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ون جىلدىعىنا وراي ەلباسى پارمەنىمەن جاساقتالىپ، كەزىندە باتىس ايماقتاردى ارالاعان، قۇرامىندا ونەر ساڭلاقتارى مەن قىزمەت كورسەتۋشى توبى بار «مەنىڭ قازاقستانىم» ارنايى  پويىزىنىڭ مۇشەلەرى سول ەلگە تاڭداي قاعا تاڭقالىپ، «يىلمەيتىن ەمەندەر» دەپ اتاعان... كەشەگى اتا-بابا سان عاسىرلار بويىنا سىنباي ءيىلىپ، ۇرپاعىن ساقتاپ قالدى. بۇگىن ءبىز ەگەمەندىگىمىزدى الىپ، ەل مەن جەردىڭ يەسىن قالىپتاستىردىق.   تاۋەل­سىزدىكتىڭ ءتول پەرزەنتى، ەرتەڭگى ۇرپاق ەشكىمنىڭ الدىندا ەندى يىلمەسە بولعانى.

باسشى ءازىرحانوۆ،

ساياساتتانۋ  عىلىمدارىنىڭ

كانديداتى،

ماڭعىستاۋ وبلىسى، بەينەۋ كەنتى

«تۇركىستان» №674

سوڭعى جاڭالىقتار