8 تامىز, 15:48 689 0 ايماق "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

ساپۋن باۋرايىندا 52 ءفاشيستىڭ كوزىن جويعان باتىر

سارعايعان (27.01.1983ج.) «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنەن مىناداي ءبىر حابار جىلى ۇشىراي كەتكەنى. تاقىرىبى – «باتىردى كىم بىلەدى؟». مەن مىنە 12 جىلدام استام 417-ءشى قىزىل تۋلى 2-ءشى دارەجەلى سۋۆوروۆ وردەندى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ جاۋىنگەرلەرى جايىندا كىتاپ جازۋ نيەتىمەن ماتەريال جيناۋ ۇستىندەمىن. شابۋىل كەزىندە، سونداي-اق سيۆاش كولىن الۋدا 1372-پولكتىڭ 3-باتالوننىڭ پارتورگى ىسقاقوۆ سۇلتانباي ەرەكشە ەرلىك كورسەتتى. ۇلتى قازاق، جامبىل وبلىسىنان، ايەلى تارتاريەۆا سارا. قازىر ماتەريال جيناقتاپ ءجۇرمىن، – دەپ جۋرناليست ميحايل گلۋششەنكو حابارلاعان. باتىر-جاۋىنگەردى بىلەتىندەر بولسا، بولماسا سەمياسىن بىلەتىندەر بولسا، حابار بەرسە دەگەن ءوتىنىشى بار. اياعىندا ىزدەۋشىنىڭ ادرەسى، اتى-ءجونى تۇگەلدەي جازىلىپتى.

كەيىننەن زاپوروجەلىك جۋرناليست ميحايل گلۋششەنكو «كازاكستانسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ وقىرماندارىنا العىسىن ايتىپ، جىلدار بويى ىزدەستىرگەن ادامىنىڭ تابىلۋىنا كومەكتەسكەن ادام­دار­عا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ حات جازىپتى. حات­تىڭ سوڭىندا 3-اتقىشتار با­تالون­نىڭ بۇرىنعى كومانديرى بوندار پەتر سەمەنوۆيچتىڭ ساۋ-سالامات ءجۇرىپ جات­قانىن، سول ءبىر قيىن-قىستاۋ شاقتا پارتورگ سۇلتانباي ىسقاقوۆپەن بىرگە قاتتى جارالانعانىن، بىراق كەيىن ساپقا قايتا قوسىلىپ، باتالون باسقارا بەرگەنىن دە ەسكە سالىپتى. وسى ەرلىگى ءۇشىن كىشى لەيتەنانت ىسقاقوۆ سۇلتانباي سوۆەت ودا­عى­نىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعان. بىراق سۇل­تانباي ىسقاقوۆ ءوزىنىڭ سوۆەت ودا­عىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعانىن سول جولى دا، سودان كەيىن دە بىلگەن جوق. سول بىلمەگەن قالپى جۇرە بەرەر مە ەدى، كايتەر ەدى، ەگەر زاپوروجەلىك جۋرناليست ميحايل گلۋششەنكو بولماعاندا...

سۇلتانباي 1915 جىلى 5 مامىردا جامبىل وبلىسى شۋ اۋدانى بۇرىنعى چكالوۆو، لەنين اتىنداعى كولحوزىنىڭ ترويتسكوە اۋىل كەڭەسىندە، كوكتوبە اۋىلىندا قاراپايىم شارۋا وتباسىندا جارىق دۇنيەگە كەلگەن.

اكەسى ىسقاق سازانبەكوۆ 1929 جىلعا دەيىن كەدەي شارۋا بولعان، 1929 جىلى  كول­حوز قاتارىنا كىرەدى. شەشەسى رىسبالا ءۇي-شارۋاشى. 1926 جىلى  1-سىنىپقا بارادى. سىنىپ بىتىرەدى دە 1933 جىلى  تراكتوريست كۋرسىن وقيدى، ونى ءبىتىرىپ تراكتورشى، بريگادير بولىپ جۇمىس اتقارادى. 1937 جىلى  اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ، قيىر شىعىستا حاباروۆسك ولكەسىندە كراسنوە رەچكا ەلدىمەكەنىندە 185-اۆتوباتالونىندا قىزمەت اتقارىپ، ءوز بورىشىن وتەپ امان ەسەن اۋىلىنا ورالادى.

1939-1941 جىلدارى كوكتەرەك اۋىلىندا ۋچاسكەلىك ميليتسيونەر، شتاتتان تىس اۆتوينسپەكتور بولىپ جۇمىس ىستەيدى. 1940 جىلى تارتاريەۆا سارا ازاماتشامەن وتباسىن قۇرايدى.

ەل باسىنا كۇن تۋعاندا ول العاش­قى­لاردىڭ ءبىرى بولىپ قولىنا قارۋ الىپ، مايدانعا اتتاندى. شارۋا قىزىل ارميا قاتارىنا جامبىل وبلىسى شۋ اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىنان شاقىرىلعان. ول سوعىسقا العاشقى كۇندەردەن سوڭعى كۇندەرگە دەيىن قاتىسقان مايدانگەر. العاشىندا 2-3 اي دايىندىقتان وتكەننەن كەيىن 1941 جىلى قازان ايىنان – 1942 جىلدىڭ تامىز ايىنا دەيىن 105-اتتى اسكەر كاۆالەريا ديۆيزياسىندا قىزمەت اتقا­رادى، بىراق اتالمىش 105-اتتى اسكەر كاۆا­لە­ريالىق ديۆيزياسى سوعىسقا كەتپەي تاراتىلادى.

سونان كەيىن ىسقاقوۆ سۇلتانباي باس­­قا ديۆيزيالارمەن سوعىسقا اتتانىپ دون مايدانىنىڭ قۇرامىندا ستالينگراد قالاسىن قورعايدى، ودان سوڭ وڭتۇستىك-باتىس مايدانىنىڭ قۇرا­مىن­دا 5-تانك ارمياسىندا جاۋدان ستالينگراد، روستوۆ وبلىسىن تازارتادى. سونان كەيىن باس قول­باسشى رەزەرۆىندەگى، 179-تانكىگە قارسى ارتيللەريالىق پولكىندە اتقىش، ستارشينا، كەيىننەن كىشى لەيتەنانت (4-ايلىق كۋرس 1943 جىلى  قىركۇيەك – 1943 جىلى  جەلتوق­سان ايىن­دا پارتيا ۇيىمداستىرۋ كۋرسىن وقىپ ءبى­تى­رىپ باتالون پارتيا ۇيىمداس­تى­رۋشى بولىپ قىزمەت اتقارادى). لەيتەنانت، 1372-اتقىشتار پولكىندە روتا، باتالون پارتيا ۇيىمداستىرۋشى.

سولتۇستىك-كاۆكاز مايدانىندا سيۆاش كولىنەن سەۆاستوپول قالاسىنا دەيىن جاۋ­دان قىرىم تۇبەگىن بوساتادى، سوعىستىڭ اياعىندا باس قولباسشىنىڭ رەزەرۆىندەگى تاۋلى جۇك ارتىلاتىن قىزىل تۋلى كارپات پولكىنىڭ ديۆيزيوندىق پارتيا ۇيىم­داستىرۋشى.

ەر مىنەزدى سۇلتانباي ۇرىستا باتىل، وتە جاۋاپتى، تاباندى قاسيەتتەرىمەن، وجەت­تىلىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ، قاندى ۇرىستا نەشە مارتە ەرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى.

ۆەرحنە-ياسەنوۆسكي حۋتور ءۇشىن شايقاستا، ىنتا، جىگەر كورسەتىپ زارەسىن ۇشقان شوپىردى اۋىستىرىپ، رۋلگە ءوزى وتىرىپ، جاۋدىڭ مينومەت اتقىلاۋىنا قاراماستان، قارۋ-جاراقتى، بەنزيندى دەر كەزىندە جەتكىزگەنى ءۇشىن «جاۋىنگەرلىك ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان.

سيۆاش كولىنەن سەۆاستوپول پلاتس­دارم­عا دەيىن شابۋىل باعىتىنداعى ۇرىس­تا ىسقاقوۆ جولداس جاۋىنگەرلەرگە رۋح، ىنتا، جىگەر بەرگەنى ءۇشىن، بۇيرىقتى مۇلتىكسىز ورىنداعانى ءۇشىن، ءوز مىندەتىن بەلسەندى اتقارعانى ءۇشىن پولك جانە ديۆيزيا كومانديرلەرى پودپولكوۆنيك بارانوۆ، گەنەرال-مايور ۆوجراكوۆ وسى ەرلىگى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنە ۇسىنادى، بىراق كورپۋس كومانديرى گەنەرال-مايور كوشەۆوي ءوز شەشىمىن ءجون ساناپ «وجەتتىگى ءۇشىن» مەدالىن الۋىنا قول قويادى.

جەكە قۇرامىندا تاربيە جۇمىسىن جۇرگىزىپ، كوماندوۆانيەنىڭ بۇيرىعىن مۇلتىكسىز ورىنداۋعا جانە ۇگىت، ناسيحات جاساپ 1944 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنان – 21.02.1945 جىلعا دەيىن 25 ادامدى پارتيا قاتارىنا الادى. وسى قورىتىندى بويىنشا «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنە ۇسى­نى­لىپ، جانە سونىمەن ماراپاتتالادى.

...سول كۇنى ابدەن تۇزعا سىنگەن، سۋىق، ساسىق سيۆاش كولىنەن ءوتىپ، ارعى بەتكە بەكىنۋگە سۇلتانبايلارعا دا بۇيرىق كەل­گەن. ول بۇيرىقتى ورىنداۋ وڭايعا تۇسپەدى ارينە. جاڭبىرشا جاۋىپ تۇرعان جاۋ وعىنا قاراماي، سيۆاشتىڭ سۋىن كەشىپ، كولدىڭ ارعى بەتىنە ءوتىپ ورنالاستى. ياعني 1944 جىلى 8 ساۋىردە 3-اتقىشتار باتالونى العا قويعان مىندەتتى ورىنداي وتىرىپ شايقاسپەن سيۆاش كولىنەن ءوتتى.

1944 جىلى 9 ساۋىردە جاۋدى ءبىرىنشى ترانشەيادان قۋىپ شىقتى. 14.9 بەلگىسى ماڭ­ىن­­دا­عى بيىكتىكتە دۇشپان قور­عا­نى­سىنىڭ قويناۋىندا ۇرىس جۇرگىزدى. كۇندىزگى ساعات ون ەكىدە كىشى لەيتەنات ىسقاقوۆ ءوز باتالون كومانديرىنە كاپيتان بوندارعا باياندادى – «ءبىرىنشى ترانشەيادان فاشيستەردى تۇگەلدەي جويىپ، سوندا ءوزىمىز بەكىنىپ الدىق. ەندى ەكىنشى ترانشەيانى الۋعا دايىندالىپ جاتىرمىز» – دەگەن حاباردى جەتكىزدى.

13.5 بەلگىسىنىڭ بيىكتىگىندە باتىس بەتكەيىندەگى مىقتى بەكىنىس تورابىنان جاۋ اسا كۇشتى پۋلەمەت مينومەت وعىن جاۋدىرىپ، باتالونعا باس كوتەرتپەي تاستادى. بەكىنىپ العان جاۋ قاتتى قارسىلىق كور­سەتتى. ناعىز قيامەت باستالدى دا كەتتى، 3-باتالوننىڭ الدىنا قويىلعان تاپسىرمانى ورىنداۋ وسى جولى قيىنعا ءتۇس­تى. اينالا توڭىرەك ازان-قازان، جاۋ توبە­شىك­تە، بۇلار جالباعاي جازىقتا سترا­تە­گيالىق جاعدايدا ينيتسياتيۆا جاۋدىڭ قولىندا، كەسكىلەسكەن قانقۇيلى شايقاس، وق پەن وتقا ورانعان ونداعان شارشى كيلومەتر القاپتارىندا ونداعان مىڭ ءار ءتۇرلى كاليبرلى قارۋلار.

اسىرەسە 8-اتقىشتار روتاسىنىڭ شابۋىل شەبىندە قيىن جاعداي تۋدى.

سول ۇرىستا ترانشەياعا، جاۋدىڭ بلينداجىنا ەڭ ءبىرىنشى بولىپ، بۇزىپ-جارىپ كىرىپ، ءوزىنىڭ باتىلدىعىمەن، اسكەري شەبەرلىگىمەن، ۇتقىرلىعىمەن، قولما-قولدىق شاپشاڭدىعىمەن، مەرگەندىگىمەن، ىسقاقوۆ جولداستىڭ ءبىر ءوزى عانا گراناتامەن جانە اۆتومات وعىمەن 52 ءفاشيستى ءولتىردى، جاۋ­دىڭ 2 پۋلەمەتىن، تانكىگە قارسى اتاتىن راس­چەتىن جويدى، 7 نەمىس سولداتىن تۇت­قىنعا الدى. 2 ساعاتتىق ۇرىستا 25 جاۋىنگەردى ەرلىككە باستادى. دۇشپاننىڭ قار­سى­لاسۋ تورابى تالقاندالىپ، تەك با­تالون­نىڭ عانا ەمەس، بۇكىل پولكتىڭ ىلگەرى باسۋىنا مۇمكىندىك بەردى.

1944 جىلى 18 ساۋىردە ميكەنزيا اي­ماعىندا بولعان ۇرىستاردا كىشى لەيتەنانت ىسقاقوۆ ءۇش جاۋىنگەرمەن ۇزاق مەرزىمدى اتىس نۇكتەسىندە دوت-تى (دولگوۆرەمەننايا وگنەۆايا توچكا) قورشاۋ ۇستىندە جارالاندى. جاراقاتىنا قاراماستان ءوز توبىمەن بىرگە، دوت-تىڭ اۋىزىنا تانكىگە قارسى قولدانىلاتىن گراناتانى لاق­تىر­دى. ءدال سول كۇنى جاۋدىڭ قارسى شابۋىلىن تويتارا وتىرىپ كىشى لەيتەنانت ىسقاقوۆ جانعىش سۇيىعى بار شولمەكپەن جاۋدىڭ تانكىسىن ورتەپ جىبەردى، ءوزى قايتادان اۋىر جاراقاتتاندى.

وسى ەرلىگى ءۇشىن پولك كومانديرى پود­پول­­كوۆنيك بارانوۆ سۇلتانباي ىسقا­قوۆ­تىڭ ەرلىگىن سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الۋعا لايىق دەپ 1944 جىلى                   18 ما­مىردا تۇجىرىمداما جاساپ قول قويادى، ونى 417-سيۆاش اتقىشتار دي­ۆي­زيا­­سى­نىڭ كومانديرى گەنەرال-مايور بو­برا­كوۆ قولداپ، قۋاتتاپ سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا لايىق دەپ سول كۇنى، ياعني 18.05.1944 جىلى  قول قويىپ ۇستىگە جىبەرەدى، ال 63-اتقىشتار كورپۋسىنىڭ كومانديرى گەنەرال-لەيتەنانت سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى كوشەۆوي باتىرعا تۇرارلىق دەپ، ۇسىنىسىن قولداپ 23.05.1944 جىلى راپورتىنا قول قويىپ 51-ارمياسىنىڭ قولباس­شىسىنا وتكىزەدى، 51-ارمياسىنىڭ ساياسات ءبولىمىنىڭ باستىعى گەنەرال-مايور زيابليتسىن كىشى لەيتەنانت ىسقاقوۆتىڭ ەرلىگىن باعالاماي تومەن ءبىر ەكى ساتى ءتۇسىرىپ 25.05.1944 جىلى  «قىزىل تۋ» ور­دە­نىنە بەرۋىنە قول قويادى، ال 51-ار­ميا­سىنىڭ كومانداشاسى سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى گەنەرال-لەيتەنانت كرەيزەر، 51-ارميا­سىنىڭ مۇشەسى گەنەرال – مايور ۋرانوۆ قورىتىندى جاساپ، كىشى لەيتەنانت ىسقاقوۆ سۇلتانباي سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا لايىق دەپ 28.05.1944 جىلى قول قويىپ، ۇسىنىستى مايدان قولباس­شى­سىنا جىبەرەدى.

بىراق ۋاقىتشا مىندەتىن اتقاراتىن 4-ۋكراين مايدانىنىڭ كومانداشاسى گەنەرال-لەيتەنانت كورجەنەۆيچ ءماس­كەۋ­گە جىبەرمەي، قازاق وفيتسەرىنىڭ ەرلىگىن ءوز دەنگەيىندە مويىنداماي 1944 جىلى 9 ماۋسىمدا «قىزىل تۋ» وردەنىن عانا بەرۋمەن شەكتەلەدى. نەگە؟ نە سەبەپ­تەن؟ الدە ۇستىنەن اۋىزشا اي­تىلعان تاپسىرىس پا؟ ىشتارلىق پا؟ شو­ۆينيستتىك پيعىل ما؟ ونى ءبىر قۇداي عانا بىلەدى.

جاۋىنگەرلىك «قىزىل تۋ» (09.06.1944.), «قىزىل جۇلدىز» (07.05.1945.), 2-ءشى دارە­جەلى «وتان سوعىسى» (06.04.1985.) وردەندەرىمەن، «جاۋىنگەرلىك ەڭبەگى ءۇشىن» (11.12.1943.), «وجەتتىگى ءۇشىن» 28.04.1944.، «گەر­مانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» جانە كوپ­تە­گەن مەرەيتويلىق مەدالدارىمەن مارا­پات­تالعان.

سوعىستان كەيىن ەلگە امان-ەسەن ورالىپ، قويما باستىعى، شوفەر، بارا-بارا بريگادير بولىپ جۇمىس ىستەيدى، كەيىن شوقپار ستانساسىنا قونىس تەپتى. ومىرلىك جولداسى سارا ەكەۋى 2 ۇل، 5 قىزدى امان ەسەن جەتكىزدى. بالالارى ءالمىرزا – 1941 جىلى، الماكۇل – 1947 جىلى، ايناكۇل – 1949 جىلى، ەلتاي – 1950 جىلى ، مايرا – 1953 جىلى، دارياكۇل – 1955 جىلى، ايمان – 1961 جىلى ودان تاراعان ۇر­پاقتارى ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تۇپكىر-ءتۇپ­كى­رىندە ەڭبەك­تەنۋدە.

باتىر مايدانگەر سۇلتانباي ىسقاقوۆ قاراپايىم كۇن كەشىپ 1995 جىلى 10 ساۋىردە جامبىل وبلىسى شۋ اۋدانى شوق­پار ستانساسىندا دۇنيەدەن وزدى.

بۇگىندە ساپۋن تاۋىنىڭ باۋرايىندا سۇراپىل سوعىس جىلدارىندا وتان ءۇشىن وت كەشكەن قاھارماندار ەرلىگىنە ارنالعان ەسكەرتكىش، ديارامما تۇر. وندا ەلى ءۇشىن، جەرى ءۇشىن جانىن قيعان ازاماتتاردىڭ اتى-ءجونى جازىلعان.

جامبىلدىق كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى باۋىرجان مومىشۇلى، اقادىل سۋحانباەۆ، ءمادي بەگەنوۆ، ساتتار ەستەمىسوۆ، ءسادۋ شاكىروۆ سياقتى – ول دا سۇلتانباي ىسقاقوۆ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الماسا دا، وسىلاردىڭ قاتارىندا.

سوعىستاعى ەرلىگىنە قۇرمەتپەن قاراپ جانە جاس ۇرپاقتى پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەۋگە ىقپالىنىڭ ەرەسەندىگىن ەسكەرە وتىرىپ مىناداي ۇسىنىستار ايتقىمىز كەلەدى: مايدانگەر سۇلتانباي ىسقاقوۆتىڭ اتىنا تاراز قالاسىنان مەكتەپ، نە كوشە اتى بەرىلسە. وسى ۇسىنىستاردى كوپشىلىك بولىپ قولداساڭىزدار، نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.

«ەجەلدەن ەر دەگەن داڭقى شىققان» قازاق ەلى امان تۇرعاندا سۇلتانباي با­تىردىڭ ەرەن تۇلعاسى، بيىك رۋحى حال­قىمەن بىرگە ماڭگى جاساي بەرەتىنى ءسوزسىز. ەر ەسىمى – ەل ەسىندە.

قايرات قاراماڭداەۆ،

قۇرلىق اسكەرلەرى اسكەري

ينستيتۋتى الەۋمەتتىك- گۋمانيتارلىق پاندەر كافەدراسىنىڭ وقىتۋشىسى، باۋىرجانتانۋشى،

تاريحشى-زەرتتەۋشى.

سوڭعى جاڭالىقتار