8 تامىز, 15:30 859 0 تايقازان "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

ديپلوماتيا دارابوزى – مالىك فازىلوۆ

«الدىڭعى بۋىن وكىلدەرىنىڭ كوڭىلدى ادام ءارى اقىلدى جەتەكشى رەتىندە ەسىندە قالعان. ونىڭ تۇرقى پارتيا شەنەۋنىگى نەمەسە بيۋروكراتتىڭ تۇرىنە كەلە بەرمەيتىن. وعان تاڭدانۋدىڭ رەتى جوق ەدى. بالا كەزدەن-اق تاۋداي ەڭبەكتىڭ نە ەكەنىن بىلەتىن. مەملەكەت قايراتكەرى اۋىلدىقتار مەن قالالىقتاردىڭ ماسەلەسىن ءبىر كىسىدەي بىلەتىن ازامات ەدى. تىل ەڭبەككەرلەرىنە بارىنشا كومەك قولىن سوزدى». بۇل ەستەلىكتەر قازاقستاندىق ديپلوماتيانىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى، كسرو-نىڭ شەتەلدەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولعان تۇڭعىش قازاق مالىك فازىلوۆ تۋراسىندا.

 مالىك فازىلوۆ 1927 جىلى قوس­تا­ناي وبلىسىندا دۇنيەگە كەلگەن. اشتىقتىڭ ازاپتى جىلدارىندا ءتىرى قا­لىپ، سۇم سوعىستىڭ ىزبارى توگىلىپ تۇرعان 1942 جىلى پەتروپاۆل قالاسىنىڭ قور­عا­نىس زاۋىتتارىنىڭ بىرىنە جۇمىسقا كەلەدى. توكارلى ستانوكتىڭ ءتىلىن يگەرىپ، مينومەتتەردىڭ سناريادتارىن جاساسادى. جاسى كەلمەگەندىكتەن ۇلى وتان سوعىسىنا مايدانعا الىنبايدى، الايدا تىلدا ەڭبەك ەتىپ، «ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالدى.

ۇلى وتان سوعىسىنان كەيىن جاس شىمكەنتتەگى مۇعالىمدەر ينستيتۋتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ، كەيىننەن ءماس­كەۋ مەملەكەتتىك حالىقارالىق قاتىناستار ينس­تيتۋتىن تامامداعان. 1950 جىلى ءماس­كەۋدەگى وقۋىن اياق­تا­عان­نان كەيىن الما­تى­داعى جوعارى پار­تيالىق مەكتەپتە ءدا­رىس وقىپ، كەيىننەن قازاق كسر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كومەكشىسى ءارى حاتشىسى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. سول تۇستاعى جاستاردىڭ وقۋ-اعارتۋ سالاسىنا ەڭبەك سىڭىرگەن مالىك فازىلوۆ الپىسىنشى جىل­داردىڭ اياعى مەن جەتپىسىنشى جىل­داردىڭ باسىندا قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسى ورتا­لىق كوميتەتى وقۋ ورىندارى مەن عى­لىمي ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى بولدى. ال 1973 جىلى ديپلوماتيا سالاسىنا قايتا ورالىپ، قازاق كسر سىرتقى ىستەر ءمينيسترى لاۋازىمىنا تاعايىندالادى. وسىلايشا فازىلوۆتىڭ ديپلوماتيا سا­لاسىنداعى قادامدارى ايقىندالا بەرگەن ەدى.

جەتپىسىنشى جىلدارى ماليدە اۋىر ساياسي، ەكونوميكالىق داعدارىس ورىن ال­عان ەدى. جاھان بولىپ ماليگە كومەك قو­لىن سوزسا دا، ەلدىڭ جاعدايى سونشالىقتى مۇشكىل ەدى. سول تۇستا كسرو ۇكىمەتى تراورە رەجيمىمەن ورتاق كەلىسىمگە كەلە الۋ ءۇشىن باماكو قالاسىنا توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى جولداۋ تۋرالى شەشىمگە كەلەدى. بۇل جاۋاپتى ىسكە قازاق كسر سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مالىك فازىلوۆ تاعايىن­دالادى. اتالعان سالماعى اۋىر ءىستى فازىلوۆ مۇلتىكسىز ورىنداپ شىقتى. فا­زىل­وۆتىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى لاۋا­زى­مىنا تاعايىندالماي تۇرىپ، ءمينيستردىڭ كو­مەكشىسى بولعان تۇسىندا سول تۇستاعى قازاق كسر سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولعان ت.تاجىباەۆ «1951 جىلى ساۋىردە م.س.فا­زىلوۆ قازاق كسر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە جۇمىسقا شاقىرىلىپ، ساياسي ءما­سە­لەلەر بويىنشا ءبىرىنشى حاتشى بولىپ تاعايىندالدى، ال شىلدەدەن باستاپ مي­نيس­تردىڭ كومەكشىسى قىزمەتىن اتقارىپ ءجۇر. مينيسترلىكتە جۇمىس ىستەگەن ۋاقىت ارالىعىندا م.س.فازىلوۆ ءوزىن قالىپتى تۇرعىدا كورسەتە ءبىلدى، ساياسي تۇرعىدا دا­مى­عان، جۇمىستى جاقسى ورىندايدى، ءتار­تىپكە باعىنادى»، – دەپ مىنەزدەمە جازعان.

وزىنە ارتىلعان جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ءجۇ­گىن سەزىنىپ، ونى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ورىنداپ، ديپلوماتيانىڭ ساردارىنا اينالا بىلگەن مالىك فازىلوۆ ماليدەگى قىزمەتى ءۇشىن ءماليدىڭ ۇلتتىق وردەنىنىڭ كاۆالەرى بولدى. اتاپ وتەرلىگى، ءدال وسى قۇرمەتكە بۇعان دەيىن جاپونيا يمپەراتورى اكيحيتو، نەلسون ماندەلا جانە بريتانيا پاتشايىمى ءىى ەليزاۆەتا يە بولعان ەدى. قازاقتان شىققان ديپلومات ءوزىنىڭ تاپ­قىر­لىعى مەن ولشەۋسىز ەڭبەگىنىڭ ارقا­سىن­دا اتالعان الەمدىك قۇرمەتتىڭ شىڭىنا شىعا ءبىلدى. مۇنى بۇگىندە ءبىرى بىلسە، ءبىرى بىلمەيدى.

فازىلوۆ 1962-1976 جىلدارى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولعان تۇستا كامبودجا، مىسىر، كانادا، شري-لانكا، ماروككو، موزامبيك، ەفيوپيا ەلدەرىنە مەملەكەتتىك ساپارمەن بارعان. كوبىنە كەڭەس وداعى دەلەگاتسياسىن باسقارعان.

ءوزىنىڭ 1983 جىلى ماروككو پاتشا­لى­عىنداعى كسرو-نىڭ توتەنشە جانە وكى­لەتتى ەلشىسى بولعان تۇسىندا دا جەمىستى قىزمەت اتقارعان مالىك سابىرۇلى تۋرالى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ديپلوماتى ۆالەري ۆوروبەۆ ءوز ەستەلىكتەرىندە ايتادى. «مالىك سابىرۇلى ماروككوداعى ەلشىلىك قىزمەتى تۇسىندا ەكونوميكالىق سەرىكتەس­تىكتى ورناتۋعا قانشاما كۇش جۇمسادى. ماسەلەن، سەكسەنىنشى جىلدارى كەڭەس ودا­عى ماروككو جاقتا جىل سايىن 1 ميلليون توننا بالىق اۋلايتىن. بۇگىنگى كۇنى رەسەي ءۇشىن بۇل كورسەتكىش بار-جوعى 120 مىڭ توننانى قۇرايدى» – دەيدى ۆ.ۆوروبەۆ. ماروككودا قىزمەت ەتكەن جىلدارى ءىى حاسان مالىك فازىلوۆتى الاۋيتتەر تاعىنىڭ وردەنىمەن ماراپاتتاعان. مالىك سابىر­ۇلى­نىڭ قوس مەملەكەت اراسىنداعى باي­لا­نىستىڭ ءارى قاراي نىعايۋىنا قوسقان ۇلەسى وراسان زور بولدى. ماروككودا قازاق­ستان مەن وزبەكستاننىڭ مادەني كۇندەرىن وتكىزىپ، ءتىپتى الماتى مەن ماروككونىڭ مەكنەس قالالارىنىڭ ءوزارا دوستاس قا­رىم-قاتىناستىڭ جاڭا بەلەس الۋىنا كۇش سال­دى. مالىك فازىلوۆ افريكا قۇر­لى­عىندا ءومىرىنىڭ 15 جىلىن وتكىزگەن. سان الۋان ەتنوس وكىلدەرى، تايپالاردان قۇرال­عان قۇرلىق پەن كەڭەس وداعى اراسىنداعى جىلى قاتىناستىڭ بەكەمدەلە تۇسۋىنە اتال­عان ۋاقىت ارالىعىندا بارىن سالدى. مالىك فازىلوۆتىڭ قازاق ديپلو­ما­تيا­سىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى­لار­دىڭ ءبىرى اتانۋى دا وسىناۋ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسى بول­سا كەرەك.

اقتاڭداق ديپلومات 68 جاسىندا ءومىر­دەن وزدى. بۇگىندە مالىك فازى­لوۆ­تىڭ ەڭ­بەك جولى ەلدىڭ سىرتقى ساياسات سالاسىنا وراسان زور ءارى ادال قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسى ىسپەتتى. قانشا اۋىر كە­زەڭدەردەن وتسە دە ءوز سەرتىنە بەرىكتىگى مەن قايسارلىعى، قىزمەتىندەگى كاسىبيلىگى مەن قۇزىرەتتىلىگى بارشاعا ۇلگى بولارى انىق.

ولجاس بەركىنباەۆ،

جۋرناليست

سوڭعى جاڭالىقتار