8 تامىز, 15:26 964 0 بىلگەنگە مارجان "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

قورقىتتىڭ تۋىسى جانە ونىڭ جاساعان جەرى

(قازاق اڭىزدارى)

ايگىلى عالىم الكەي مارعۇلان بۇل ماقالاسىن 1982 جىلى تامىز ايىندا «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە ۇسىنعان ەدى. الايدا سول ۋاقىتتاعى يدەولوگيانىڭ قازاق تاريحىنا  دەگەن ءارتۇرلى كوزقاراستارىنا سايكەس بۇل ماقالانىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى عانا جاريالانعان دا، قالعانىن وسى جولداردىڭ اۆتورى ءوز قورجىنىندا ساقتاپ قالعانى بار. قازىرگى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنا وراي، سول ماقالانى تولىق كۇيىندە جاريالاۋدىڭ ءساتى ەندى كەلگەندەي. ماقالانىڭ قۇندىلىعى سوندا — عالىم مۇندا قورقىتقا قاتىستى حالىق اراسىنداعى اڭىز-ءافسانالار مەن تاريحي جازبا دەرەكتەرگە جالپى شولۋ جاساۋمەن بىرگە سول قورقىت ءومىر سۇرگەن زامانداعى كونە قالالار، تاريحي ەسكەرتكىشتەر تۋرالى وتە قۇندى ماعلۇماتتار بەرەدى. عۇلاما عالىمنىڭ قولىنىڭ تابى، قالامىنىڭ ءىزى قالعان ماتەريالدىڭ ءبىر ءسوزىن وزگەرتپەي، ءبىر نوقاتىنا نۇقسان كەلتىرمەي جاريالاۋدى الەكەڭنىڭ رۋحىن قۇرمەتتەۋىمىزبەن قاتار تاريحي مۇرانى بويتۇمارداي قاستەرلەۋىمىز دەپ تۇسىنگەندەرىڭىز ءجون.

ديداحمەت اشىمحانۇلى،

«قازاق ادەبيەتىنىڭ» بۇرىنعى قىزمەتكەرى.

 

قازاق اڭىزدارىندا كوزگە ەرەكشە تۇسەتىن تاڭسىق ۋاقيعانىڭ ءبىرى – قورقىتتىڭ تۋىسى. قورقىت جىر مەن كۇيدىڭ اتاسى، حالىقتىڭ جان كۇيىنە زور اسەر ەتكەن كەمەڭگەر دانا، ءوز زامانىنىڭ پايعامبارى سياقتى كىسى بولعاندىقتان، حالىق ونىڭ تۋىسىن دا جاراتىلىستان تىسقارى ەتىپ، جاي ادامنىڭ تۋىسىنان وزگەشە ەتىپ تۋدىرادى. بۇل تۋرالى مىنانداي اڭىز بار: قورقىتتىڭ اناسى قىپشاق قىزى ەكەن. قورقىتقا جۇكتى بولاردا اناسى قۇلاننىڭ جاياسىنا جەرىك بولىپ، جەرىگى ءبىر جىلدا ارەڭ قانىپتى. اناسى قورقىتتى قۇرساعىندا ءۇش جىل كوتەرىپ، جىلىنا ءبىر رەت تولعاق قىسىپ وتىرىپتى. ەڭ سوڭىندا، تۋاتىن جىلى توعىز كۇن تولعاتىپ، دۇنيەگە ءۇش كۇن، ءۇش ءتۇن قاراڭعىلىق ءتۇسىپتى، قالىڭ قارا جاڭبىر، سۇراپىل قارا داۋىل سوعىپ، بىرەۋدى-بىرەۋ كورە الماي، ەل-جۇرتى قاتتى قورقىنىشقا ۇشىراپتى. سول قاراڭعىلىق قورقىنىشتا تۋعاندىقتان اتىن «قورقىت» قويىپتى. سول اڭىز بويىنشا، قورقىت انا­سىنىڭ قۇرساعىنان تۋاردا قاتتى قينالىپ، «كور-قاپتان تۋعانداي» قاتتى قىسىلىپتى. ماحمۇد قاشقاريدىڭ انىقتاۋىنشا، «قاپ» انانىڭ جاتىرى. ەگەر بالا سول جاتىرمەن بىرگە تۋسا، ول قۇتتى ىرىم دەپ سانالادى ەكەن. ونى «قابلىع-قاپ جامىلعان» قاپپەن قورشالعان ۇل دەپ اتايدى. قورقىت تۋاردا قارا-تاۋدى تە­گىسى­مەن قاراڭعىلىك باسىپ تۇردى، سول تۇمان باسقان تاۋدى «قاراسپان» دەپ اتادى، ول قاراتاۋدىڭ ءبىر مەگزەۋى.

قورقىتتىڭ ءافسانالارىندا، وعىزنامەدە ساۋەگەي قورقىتتىڭ تۋىسى بۇتىندەي وزگەشە: ونىڭ اناسى قۇبا ءديۋدىڭ قىزى ەدى، ەرەكشە تۋعان ەدى. قازاق اڭىزىندا قورقىت كور-قاپتان شىققان پەرىنىڭ قىزىنان تۋىپتى، كەيدە كور-قاپتان شىققان داۋدەن، نە اققۋدان تۋعان دەيدى. بۇنىڭ بارلىعى دانىشپان قورقىتتى لەگەنداعا اينالدىرىپ، ونىڭ تەگىن كەرەمەت يەسى دەپ، ءوزىن كيەلى، ساۋەگەي، قادىرلى ەتىپ كورسەتۋدەن شىققان. «وعىزنامە» بويىنشا، ول الداعىنى بولجاي بىلەتىن، يگىلىك پەن زۇلىمدىقتى جارقىن اشاتىن، ءوزى ءادىل، ءوزى جارقىن ءجۇزدى كىسى بولعان. انانىڭ قۇرساعىنان شىعىسىمەن قورقىت ءتىلى شىعىپ سويلەي تۋىپتى. قورقىت سىر سۋىنا جاقىن قاراتاۋدىڭ ءبىر قويناۋىندا تۋعان ەكەن. ول تاۋعا قاراشىق دەپ، قاراسپان دەپ ات قويىپتى. ول تۋرالى ەل اۋزىندا تاعى مىناداي ءبىر جىر بار:

قورقىت تۋار كەزىندە

قاراسپاندى سۋ العان،

قارا جەردى قۇل العان.

ول تۋاردا ەل قورقىپ،

تۋعان سوڭ ابدەن قۋانعان.

بۇل ءسوز وتكەن داۋىرلەردە اتاقتى قو-بىزشىلار مەن باقسى-جىراۋلاردىڭ قوبىزعا قوسىپ ايتاتىن سارىندارىنىڭ باستاماسى بولعان.

دەمەك، قاراسپان تاۋىنىڭ ولاي دەپ اتا­لۋى قورقىت تۋاردا ول جەردى قاراڭعىلىق باسىپ، ەل قاتتى قورقىنىشتا بولعاندىقتان تۋعان ەدى دەيدى حالىق اڭىزىندا. دەگەنمەن حالىق اڭىزدارى دارىپتەيتىن قورقىتتىڭ بۇل تۋىسى حالىق ەپوسىندا جولىعاتىن الىپتاردىڭ، نە جاۋىنگەر ەرلەردىڭ (ماناس، ەدىگە، ەرسايىن) تۋىسىنا وتە ۇقساس، سولارمەن ۇندەس تۇردە ايتىلعانى بايقالادى. حالىق ميفىندە جەڭىلمەيتىن جالعىز كوزدى ءداۋدى (توبەكەز) جەر استىنداعى ۇڭگىردە تۋعىزىپ، نە كورقاپتان شىعارسا، قورقىتتى دا كوردە تۋعىزىپ، نە كور-قاپتان شىعارادى. كەي اڭىزدا قۋ تەرىسىن جامىلعان پەرىنىڭ قىزىنان تۋدىرادى، نە اققۋدىڭ وزىنەن تۋعىزادى. قورقىتتى قۇبا ءديۋدىڭ قىزىنان تۋعىزۋ اتالار سوزىندە دە ايتىلادى. الىپتاردى كوردە، كور-قاپتا تۋعىزۋ يسلامنان بۇرىنعى سالت-سانا ءتۇرىن اڭعارتادى. ەكىنشى — اققۋدى قازاقتار «كيەلى قۇس» دەپ تانىپ، ونى يسلامنان بۇرىنعى اسپانعا، تاڭىرگە تابىنۋدان شىققان دەپ نانعان. بۇل نانىم قازاقتاردا XIX عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن ساقتالىپ كەلگەن. قازاقتاردىڭ اق­قۋدى «كيەلى» دەپ اتاۋى ەسكى باقسىلاردىڭ ىلعي اققۋ تەرىسىن كيىپ، مۇنى اشىق كورسەتۋىنەن. اققۋ تەرىسىن كيگەن باقسىنىڭ بىرەۋىن وتكەن عاسىردىڭ ىشىندە شوقان سۋرەتكە ءتۇسىرىپ، ەندى بىرەۋىن سۋرەتشى پ.قوشاروۆ تۇسىرگەن.

جويقىن الىپتاردى ۇڭگىردە، كوردە تۋعىزۋ – سالت-سانانىڭ ەڭ ەسكى ءتۇرىنىڭ ءبىرى. ويتكەنى، ۇڭگىر — ادام بالاسىنىڭ ەجەلگى تۇراعى. ونىڭ ءوسىپ-ءونىپ، ءبىرىنشى ءىز قالدىرعان جەرى. ونداي ەجەلگى ورىندار زامان وتكەن سوڭ، كەيىنگى ۇرپاققا اتا-بابانىڭ ەجەلگى قونىسى، ولاردىڭ قاڭقاسى جاتقان ۇيىق جەر بولىپ سانالعان. ۇڭگىردى قاسيەتتەۋ، ۇڭگىردەگى اتا-بابالاردىڭ سۇلدەسىنە باس يۋ ەجەلگى تۇركى تايپالارىنىڭ بايىرعى ءىسى بولعان. بەرگى زاماندا جاراتىلىستاعى عاجايىپ كورى­نىس­تەردى قادىرلەۋ، اسقار تاۋ، قيا تاس، جەر-سۋدى قاسيەتتەۋ وعىز بەن قىپشاقتاردا ەرەكشە ورىن الدى. سالت-سانانىڭ بۇل ءتۇرىن قازاقتار سول ەجەلگى قالپىندا ساقتاپ كەلدى. يسلامنان بۇرىنعى وسى ءتارىزدى نانىمدار بويىنشا ۇڭگىردە، كوردە تۋعان الىپتار جاراتىلىستان تىس جويقىن كۇشتىڭ يەسى، جەڭىلۋدى، قورقۋدى بىلمەيتىن الىپ ەر دەپ نانعان. سوندىقتان ولارعا كورتەگىن، كور­ۇعى­لى، كور-قاپ دەپ ات بەرەتىن بولعان. قازاقتاردىڭ قورقىتتى كور-قاپتان تۋعىزۋى دا وسى نانىمعا تىرەلەدى. بۇل نانىمنىڭ قازاق دالاسىندا كۇشتى بولۋى سونشا، XVIII عاسىرداعى قازاق حانى ابىلاي ءوزىنىڭ باتىرلارىن كورىقپايتىن، ەرجۇرەك قىپ ۇيرەتۋ ءۇشىن، ولاردى جاپان تۇزدەگى ەسكى مولادا جالعىز قالدىرىپ، تۇنەتىپ وتىرعان. جانە مولاعا جىبەرەتىن جاس باتىردىڭ قورقۋ-قورىقپاۋىن سىناۋ ءۇشىن، اتاقتى باتىرلاردىڭ بىرەۋىنە كەبىن كيدىرىپ، كۇنى بۇرىن كوردىڭ ىشىنە جاتقىزىپ قويادى ەكەن. جاس باتىر جاپان تۇزدە قاراڭعى مولاعا كەلگەندە، كوردە كەبىن كيىپ جاتقان باتىر اقىرىپ، ونىڭ الدىنان شىعا كەلەدى. ەگەر ەكەۋى دە شىن باتىر بولسا، بىرىنەن-ءبىرى قورىقپاي ايقاسا تۇسەدى. باتىردى وسىلاي كورگە جاتقىزىپ سىناۋ — حالىق جىرىندا ءجيى كەزدەسەتىن تۇبەگەيلى ايالعىنىڭ ءبىرى. ونىڭ اشىق مىسالىن تۇرىكمەن مەن قازاقتار جىرلايتىن «كورۇعلى» جىرىنان دا كورۋگە بولادى.

كەيبىر عالىمداردىڭ كورۇعلىنى كور­­دە تۋعىزۋ بەرگى كەزدە تۋعان جاڭا سيۋجەت دەۋىنە قوسىلۋعا بولمايدى. ويتكەنى الىپ ەرلەردى كوردە تۋعىزۋ بەرگى كەزدە شىققان نانىم ەمەس، ول يسلامنان كوپ بۇرىن بولعان سالت-سانانىڭ ءتۇرى. كورتەگىن، كورۇعلى، كورقاپ دەپ اتاۋ ورحون جازۋلارى كەزىندە، كەيدە ونان بۇرىنىراقتا شىعا باستاعان ۇعىم. قورقىتتى كوردەن، كورقاپتان تۋعىزۋ — سول يسلامنان بۇرىنعى نانىمنىڭ ءبىر بەينەسى.

قازاق حالقىنىڭ قورقىتتى ەرەكشە قادىرلەۋ سەبەبىن اشۋعا وتكەن عاسىردا شوقان ءۋاليحانوۆ پەن ۆ.ۆ.بارتولد اسا كوڭىل اۋدارعان ەدى. بارتولد پەن ۆ.م.جير­مۋنسكي «بۇل قادىرلەۋدى قازاقتار قىپشاقتار ارقىلى وعىزداردان ميراس ەتتى» دەيدى. بۇل — دۇرىس ايتقان پىكىر. بىراق اياۋلى عالىمدار قازاقتىڭ كوبىنەسە قىپشاقتان تاراعانىنا ەرەكشە ءمان بەرىپ، ولاردىڭ قۇرامىندا وعىز تايپالارىنىڭ دا سىلەمى بار ەكەنىن ەسكە الماعان. ولاردىڭ ويلاۋىنشا ءحى-ءحىى عاسىرلاردا وعىزدار سىر بويىنان بۇتىندەي بوسىپ كەتىپ، ولاردىڭ تاريحي مەكەنىندە وزدەرىنەن ەشبىر ۇرپاق قالماعان. بىراق تاريح بەتىنە جۇگىنىپ كورسەك، ماسەلە ودان گورى باسقاراق. وعىزدار سىر بويىنان تەگىس جونكىلىپ كەتپەگەن. ولاردىڭ ەگىنشىلەرى، جاتاقتارى، كەيبىر تايپالارى، جامال قارشيدىڭ جازۋىنشا، موڭعول ءداۋى­رىنىڭ وزىندە سىر بويىن قونىستاپ وتىرعان. ولار عاسىرلار بويى وسى ارانى مەكەندەپ، بەرى كەلە ولاردىڭ كەيبىر تايپالارى (كەتە، كەردەرى، اداي، ابدال) قازاق قاۋىمىن قۇرىسۋعا قا­تىسادى. بۇعان اشىق مىسال، قورقىت كو­رۇعلى، جيرەنشە شەشەن، الدار كوسە سياقتى وعىز-قىپشاق زامانىندا شىعىپ، سىر بويىنا كوپ تاراعان اڭىزداردىڭ قازاق حالقىنىڭ ورتاسىندا ادەمى، تەرەڭ، عاسىرلار بويى ساقتالىپ كەلۋى ۇلى دالەل.

وعىز بەن قىپشاقتاردىڭ قازاق حالقىنىڭ مادەني، رۋحاني تىرشىلىگىنە نەگىز بولعان مۇرالارى دا وراسان كوپ جانە ول مۇرانى سيپاتتايتىن بەلگىلەر قازاق جەرىندە از جولىقپايدى. ونى ەڭ الدىمەن سۋرەتتەيتىن جويقىن تۇردە ساقتالعان ەجەلگى وعىز-قىپشاق تايپالارىنىڭ اتتارى، بۇلاردىڭ اتىمەن بايلانىستى گەوگرافيالىق توپونيمدەر، سول زاماننان كەلە جاتكان تاريحي داستۇرلەر، اڭىز حيكايالار.

وعىز ءداۋىرىن اشىق كورسەتەتىن بەلگىلەردىڭ اسا جارقىن ءتۇرى سىرداريا بويىنداعى ەسكى قالالار، كۇمبەزدەر، مۇنارالار، كەشەندەر نە ولاردىڭ قيراپ جاتقان ورىندارى. ونداي جادىگەرلەر تورعاي، جىلانشىق، كەنگىر، سارىسۋ بويلارىندا دا از جولىقپايدى. ويتكەنى وعىزدار ءبىر زاماندا ء(Yىىى-ح عاسىرلار اراسىندا) سىرداريا مەن تورعاي ولكەسىنىڭ اراسىندا كوشىپ جۇرگەن ەل بولعاندىقتان، ولاردان قالعان جادىگەرلەر بۇل ولكەنىڭ ءاربىر تۇكپىرىندە كەزدەسىپ وتىرادى.

سىرداريا جاعاسىندا بولعان وعىزداردىڭ ەڭ اتاقتى قالالارى: يانگي-كەنت (جانكەنت), جەنت، ۋزكەنت (وگىزكەنت), بار­شىن-كەنت (قىز قالا), سۇتكەنت، وتىرار، ساۋران تاعى باسقالار. وعىزدارمەن قاتار سىرداريا بويىندا قىپشاق تايپالارىنىڭ بايتاق استاناسى بولعان سىعاناق، ساۋران، تۇركىستان قالالارى جانە ولاردىڭ كوپ قىستاقتارى تۇرعان. مۇنى ماكديسي يستارحي سولاي دەپ اشىق ايتقان.

تاريحتىڭ كورسەتۋى بويىنشا، ەڭ كوركەم كالانىڭ ءبىرى. بارشىنكەنت ونى XIX عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن قازاقتار «قىز قالا» دەپ كەلگەن. بارشىن سۇلۋدىڭ قالاسى دەگەن ءسوز. بۇل قالانىڭ اتاقتى بولۋىنا سەبەپ بولعان ەكى كىسى دەپ جازۋ قاتە ايتىلعان. بىرەۋى — الپامىس باتىردىڭ جۇ­بايى بارشىن-سۇلۋ (گۇلبارشىن), ەكىنشى — حش عاسىردىڭ ورتا كەزىندە وسى قالادا جاساعان اتاقتى عالىم، ءارى اقىن حيسامەددين بارشىنلىعي. ول ءوزىنىڭ تاماشا شىعارمالارىن ءۇش تىلدە (تۇرىك، اراب، پارسى) تىلدەرىندە جازىپ، كەيىنگى ۇرپاققا مۇرا ەتىپ قالدىرعان كىسى. قورقىت پەن ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ سوڭىن الا سىر بويىنان شىققان دانالاردىڭ ءبىرى. ءبىر جاعىنان بۇل المالىقتان شىققان اتاقتى عالىم جامال قارشيدىڭ دوسى. 1270 جىلى جامال كارشي جەتىسۋدان سىر بويىنا كەلىپ، بارشىنكەنتتى كورۋ ءۇشىن، مۇندا كوپ ۋاقىت حيسامەددينىڭ ۇيىندە قوناق بولىپ جاتادى. سول كەزدىڭ وزىندە سىر بويىن مەكەندەيتىن وعىز اۋىلدارىن كورىپ، ولاردىڭ كونىستاپ وتىرعان جەرى بارشىنكەنت پەن جەنت قالاسىنىڭ اراسى ەكەنىن انىقتايدى. وعىز تايپاسىنا مۇرا بولعان قالالاردىڭ الەۋمەتتىك، تاريحي، مادەني ماڭىزىنا توقتالىپ، ولاردى بالاساعۇن، المالىق، قاشعار، سامارقاند، تاشكەنت قالالارىمەن سالىستىرادى. قالالارمەن قاتار وعىز-كىپشاق داۋىرىنەن كەلە جاتقان تۇبەگەيلى مۇرانىڭ ءبىرى، جوعارىدا ايتقانداي ساۋلەتتى كۇمبەزدەر، كەشەندەر، مۇنارالار، سۇپىلار. بۇل قالىپتاس مۇرالار سىرداريانىڭ جاعاسىندا نە وعان قۇياتىن وزگە وزەندەر بويىندا وراسان كوپ. ونى قاڭقا-بابا، سارمان-اتا، قورقىت-اتا، قارماقشى-اتا، قايىپ-اتا، ارىس­لان-اتا، تاعى سولار سياقتى تولىپ جاتقان كوپ كۇمبەزدەردەن كورۋگە بولادى. ەگەر اتاقتى ويشى، عالىم، اقىن، مۋزىكانت ءابۋ-ناسىر ءال-فارابي ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرى سىرداريانىڭ جاعاسىندا قويىلعان بولسا، ونىڭ كۇمبەزى دە سولارمەن قاتار تۇرعان بولار ەدى، جانە ول تۋرالى عاسىرلار بويى قورقىت كۇمبەزىنە ارنالعانداي تالاي قىزىقتى حيكايالار، اڭىزدار، ءافسانالار تۋعان بولار ەدى. بۇل كۇمبەزدەردىڭ كوپشىلىگى قورقىت زامانىمەن ورايلاس، يسلام ءدىنىنىڭ ورتا ازيا ولكەسىنە تاراي باستاعان كەزىندە جاسالعان جادىگەرلەر. ول كۇمبەزدەردە جاتقان كىسىلەردىڭ ءاربىرى نە وعىز، نە قىپشاق، نە قاڭلى تايپالارىنان شىققان اتاقتى ادامدار. سوندىقتان ولار تۋرالى ايتىلاتىن حيكايالار، اڭىزدار قازاق حالقىنىڭ ورتاسىندا وسى كۇنگە دەيىن از جولىقپايدى. ولاردىڭ كەيبىرى (قوراسان-اتا، ارىسلان-بابا) ەجەلگى تايپالاردى يسلام دىنىنە ۇگىتتەۋمەن شۇعىلدانعان فەودالدىق جاڭا سالت-سانانىڭ وكىلدەرى. بۇل تۋرالى قوجا احمەت ياسساۋي:

سايرامدا بار سانسىز باپ،

تۇركىستاندا تۇمەن باپ،

بابالار بابى ارىسلان-باپ، — دەپ بەكەر ايتپاعان. «باپ» (بابا), «اتا»، «اۋليە» دەپ ول كەزدە بۇرىنعى «ءتاڭىرى» ءدىنىن تاستاپ، نە ونىمەن قاتار يسلام ءدىنىن جاقتاماعان ابىزداردى ايتقان. ءىح-ح عاسىرلاردا ونداي باپتار، اتالار، كوبىنەسە قىپشاقتاردان، قاڭلىلاردان، قاراحان تۇقىمىنان، قارلىقتاردان، نە وعىز-سەلجۇكتەردەن كوبىرەك شىققان. ارقانى، سىر بويىن قونىستاعان قىپشاقتار XII عاسىرعا دەيىن يسلامعا ونشا بوي ۇرماعان، ەكى ءجۇز جىل بويى وعان قاتتى قارسىلىق كورسەتىپ كەلگەن. قازاق اڭىزدارى بويىنشا قورقىتتىڭ ءوزى دە ولە-ولگەنشە يسلام دىنىنە باس يمەگەن، ونىڭ ەرەجەلەرىنە بار بولمىسىمەن قارسىلىق كورسەتىپ، بۇرىنعىشا اسپانداعى ءتاڭىرىنى، اتالار رۋحىن قادىرلەۋدى ارتىق كورگەن. سوندىقتان بار ءومىرىن ول ازىرەيىلمەن الىسۋمەن وتكىزەدى.

قورقىت زامانىندا تۇرعىزعان كۇمبەزدەردە يسلام ءدىنىنىڭ اسەرى بۇتىندەي جوق. ولاردىڭ سىرتقى ءتۇرى تۇتاسىمەن جازعى كيىز ۇيگە ۇقسايدى. قازاقستان ولاردى وسى كۇنگە دەيىن «ءدىڭ»، «ءۇي تاس» دەپ اتايدى. «ءدىڭ» دەپ اتالاتىن ساۋلەت قۇرىلىسى تۇرىكمەن جەرىندە دە بار. بۇلاردىڭ بارلىعى وعىز-قىپشاق داۋىرىندەگى اتاقتى اسكەر باسشىلاردىڭ كەشەنى، نە سۇلۋ ايەلدەردىڭ مۇناراسى ەكەنى بايقالادى. ادەمى قالاق تاستان جاساعان سونداي ساۋلەتتى جادىگەردىڭ ءبىرى كەنگىر وزەنىنىڭ بويىندا تۇراتىن دومباۋىل، بىرەۋى تورعاي وزەنىنىڭ جاعاسىندا تۇراتىن، «تەكە دىڭى»، «باقسى مولا»، ءۇشىن­شى بىرەۋى توبىل وزەنى جاعاسىنداعى «كوك ۇيىق»، تاعى باسقالار. قورقىت زامانى ادەمى كورسەتەتىن بەلگىلەردىڭ ءبىر توبى سول كەزدەگى اتاقتى ايەلدەرگە ارناپ سالعان كەشەندەر، كۇمبەزدەر، مۇنارالار. ونداي كەشەندەردىڭ ەڭ ساۋلەتتى كوركەمى سىرداريا جاعاسىنداعى كوك-كەسەنە، بيكەم-مۇنارا، سارىسۋ بويىنداعى بەلەڭ-انا، بولعان انا، جۇمبان انا، تاعى باسقالار. ابىلعازىنىڭ ايتۋى بويىنشا، وعىز زامانىندا داڭقتى بولعان كىسىنىڭ ءبىرى بارشىن-سۇلۋ قارمىش كىزى، مانىشبەكتىڭ جۇبايى. وعىز ەلىن باسقارعان اتاقتى جەتى قىزدىڭ ءبىرى. قابىرى سىر سۋىنىڭ جاعاسىندا، ونى حالىق «بارشىننىڭ كوك كەشەنى» دەيدى.

دەمەك، بارشىن سۇلۋدىڭ اتى ءارى قالا اتىندا (بارشن-كەنت), ءارى ساۋلەتتى كەشەن تۇرىندە ساقتالعان. كەشەن، كەشەنە، كەسەنە قازاق ورتاسىندا قولدانعان ساۋلەت ونەرىنىڭ ءبىر ءتۇرى. ەرتە زاماندا بيىك جەرگە (سۋ جاعاسىندا), جەكە سالعان كۇمبەزدەردىڭ بارلىعى كەشەن، كەسەنە دەپ اتالعان. بۇل ءسوز XVI عاسىردان ورىس ادەبيەتىنە دە بەلگىلى بولادى. «بولشوي چەرتەج» كىتابىندا جولىعاتىن «كەشەن» سوزىنە گ.ي.سپاسكي بىلاي دەپ تۇسىنىك بەرەدى: «كەشەن — تۇرىك ءسوزى، ولگەن ادامنىڭ قابىرىنىڭ ۇستىنە تۇرعىزاتىن جادىگەر. ونى نە تاستان، نە كىرپىشتەن، نە اعاشتان ەرەكشە ەتىپ جاسايدى. بۇل بەيىت-گورستان ەمەس. الىستان كوز تارتاتىن ساۋلەتتى ەتىپ سالىنعان كۇمبەزدىڭ ءبىر ءتۇرى.

قورقىتتى اسقان ويشى، ساۋەگەي كىسى دەپ باس يۋ وعىز-قىپشاق زامانىنىڭ وزىنەن باستالدى. وعان زور مادەني ۇلگى بولعان اسىرەسە قورقىتتىڭ اتاقتى پانتەونى، كۇمبەزى، حالىق ونى عاسىرلار بويى قادىرلەپ، بۇل اتاقتى جىراۋدىڭ، اسقان كۇي­شىنىڭ، اقىلگوي دانىشپان كىسىنىڭ تۇراعى دەپ باسىنا مىڭداعان جىل شىراق جاعىپ كەلدى.

قورقىتتىڭ كۇمبەزىن قازاقتار دايىم «قورقىتتىڭ كۇي تارتاتىن جەرى، ونىڭ قوبىزى تۇرعان جەر» دەپ باسىنا كۇزەتشى، شىراق جاعۋشى قويىپ ءجۇردى. قورقىتتىڭ كۇمبەزى، ەرتە زاماننان كەلە جاتقان ۇلكەن پانتەون (قورىم ۇيىق جەر), حالىق اۋزىندا اۋليە-بابالاردىڭ قورىمى دەپ اتالادى. بۇل قورىم قازىرگى تەمىرجول بويىنداعى قورقىت ستانتسياسىنان وڭتۇستىككە قاراي بەس شاقىرىم جەردە، سىر سۋىنىڭ وڭ جاعاسىندا تۇرادى. قورقىتتىڭ كۇمبەزى ەرتە زاماندا سالىنعاندىقتان وسى ۇلكەن قورىمنىڭ وڭتۇستىك شەتىن الا، جارعا تاياۋ جاعىندا بولعان. جالپى ايتقاندا قورقىتپەن ونىڭ زامانداستارىنىڭ قابىرى تۋ باستا جارعا تاياۋ جاعىندا ورنالاسىپ، كەيىنگى زاماندا جاسالعان قورىم سولتۇستىك بەتتەگى بەلەسكە قاراي وسەتىن بولادى. قورقىتتىڭ كۇمبەزى دىڭ سالۋ ۇلگىسىنەن استى ءتورت بۇرىشتى، ءۇستى شوماق كۇيدىرگەن كىرپىشتەن قۇرىلعان. قازاق اڭىزدارى بويىنشا، قورقىتتىڭ كۇمبەزىمەن قاتار، ونىڭ سۋ جاق ىرگەسىندە قورقىتتىڭ قارىنداسىنىڭ كۇمبەزى بولعان. سىرداريانىڭ تاسقىن سۋى ەڭ الدىمەن وسى كۇمبەزدى بۇزادى. سۋ كۇمبەزدىڭ قابىرعاسىن بۇزىپ، قابىرگە تايانعاندا قازاقتار قورقىتتىڭ قارىنداسىن الىپ، ەندى الىسىراق باسقا جەرگە اپارىپ قويادى. قورقىتتىڭ ءوز كۇمبەزىن سىرداريانىڭ تاسقىن سۋى XIX عاسىردىڭ سوڭىنان باستاپ بۇزا باستايدى. بىراق كۇمبەزدىڭ قابىرعاسى وتە قالىڭ، ءوزى كۇيدىرگەن كىرپىشتەن ورىلگەن بەرىك بولعاندىقتان ول جارتى عاسىر بويى تاسقىن سۋعا بولماي، بوي بەرمەي، قارسى كۇش كورسەتىپ تۇرادى. كۇمبەزدىڭ سۋ جاعى 1925 جىلدان وپىرىلا باستايدى. 1952 جىلى سۋ جاق قابىرعاسى تۇتاسىمەن قوپارىلىپ سۋعا كەتەدى. سودان كۇمبەز بىرتە-بىرتە شايىلىپ بىتۋگە اينالادى. بۇگىندە ونىڭ تەك ارقا جاق قابىرعاسى عانا قالعان.

قورقىتتىڭ تاريحي كۇمبەزىنىڭ ءتۇرىن، ونىڭ كىرپىشتەرىنىڭ فورماسىن بۇگىنگە دەيىن ساقتاپ تۇرعان تەك وسى قابىرعاسى. كىرپىشتىڭ ءتۇرى ەڭ ەسكى داۋىردە جاسالعان ۇلكەن كۆادرات فورماداعى كىرپىش. قورقىتتىڭ كۇمبەزىن سۋ شايا باستاعان سوڭ، قازاق قارتتارى ودان زور قاۋىپتەنىپ، قورقىتتىڭ سۇيەگىن بۇزىلعان جەرىنەن الىپ، ونى سۋدان الىسىراق باسقا جەرگە اپارىپ قويادى. (قالجان قوڭىراتباەۆ). جەرگىلىكتى ادامداردىڭ ويى ەندى سول ارادان قورقىتقا جاڭادان بەلگى ورناتۋدى تالاپ ەتەدى.

سىر قازاقتارىنىڭ ايتۋى بويىنشا، قورقىتتىڭ كۇمبەزىنىڭ ىشىندەگى ساعانا تامى (قابىرى) وزگەدەن ءبىر مەتردەي ۇزىن بولعان. وسىعان سۇيەنىپ، ولار قورقىت بويشاڭ، ۇزىن كىسى بولعان دەپ ۇيعارادى. قورقىت كۇمبەزىن ەڭ العاش فوتوعا ءتۇسىرۋ 1862 جىلى بولعان ەدى. سيرەك جولىعاتىن بۇل فوتو بۇگىندە تەك كاۋفمان جيناعىندا عانا ساقتالىپ تۇر. قورقىتتىڭ كۇمبەزى بويىنداعى «باقسى مولا» نە كەڭگىر بويىنداعى دومباۋىل سياقتى يسلامنان بۇرىنعى ساۋلەت ونەرىنىڭ ۇلگى­سى­مەن سالىنعان ء(ۇى-ءYىىى عاسىر). ولاردا پور­تال، پىشتاق دەگەن بۇتىندەي جوق. ولاردىڭ قابىرعاسى مەيلىنشە قالىڭ (2 مەترگە جۋىق) ءتورت بۇرىشتى، نە سەگىز قىرلى ءۇي. ونىڭ ۇستىنە كيىز ءۇيدىڭ فورماسىنا ۇقساعان كۇمبەز ورناتقان. مۇنداي ساۋلەت ۇلگىلەرى قازاقستان جەرىندە وتە ءجيى كەزدەسەدى. ولاردى جوعارىدا ايتقان ءدىڭ، دىڭگەك، ءۇي تاستان، نە «قوزى كورپەش — بايان سۇلۋ»، «دومباۋىل»، «باقسى مولا»، تورعايداعى «تەكەنىڭ دىڭى» «كوك ۇيىق» ءتارىزدى جادىگەرلەردەن كورۋگە بولادى. ولاردىڭ ءبا­رى­نىڭ نەگىزى «دىڭ»، «ءۇيتاس» ۇلگىسىنەن قۇرالعان. ولاردىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى، كۇمبەز شىعارۋ ءادىسى ورتا ازيادا، يراندا، اراب جەرىندە قولدانعان ادىستەردەن بۇتىندەي باسقا. كۇمبەز شىعارۋ ءادىسى مۇندا «جالعان ەڭسە» (لوجنىي سۆود) تاسىلىمەن ورىندالعان. وسىنداي جالعان ەڭسە تاسىلىمەن تۇرعىزعان قۇرىلىستىڭ ءبىرى جوعارىدا كورسەتكەن «باقسى مولا». سىرتقى جاعى كۇيدىرگەن كىرپىش، ىشكى جاعى ءجاي كىرپىش. ونى قورقىت كۇمبەزىنىڭ ءبىر ءتۇرى دەۋگە بولادى. ونىڭ دا قابىرعاسىنىڭ قالىڭدىعى ءبىر جارىم-ەكى مەتردەي. قابىرعانى بىلاي قالىڭ جاساۋ — «جالعان ەڭسە» ءتاسىلىنىڭ كۇمبەز شىعارۋ ءۇشىن زور قۇدىرەتى بولعانىن كورسەتەدى.

«باقسى مولانىڭ» ءبىر عاجايىپ جەرى، ونىڭ ءىشىن قازعاندا ودان ەرتە زاماندا تىگىنەن تۇرعىزىپ اعاشتان جاسالعان ءمۇ­سىن بەينە تابىلعان. بىراق وكىنىشتى جەرى، ءمۇسىننىڭ جەر ۇستىندە تۇرعان باسى ورتتەن جانىپ كەتىپ، ونىڭ تەك جەرگە قاداعان ءبو­لىگى عانا ساقتالعان. ءمۇسىن اعاشتان جۇ­مىرلانىپ جاساعان ءتورت قىرلى كەسپەلتەك تاقتا. ونىڭ بيىكتىگى اۋەلدە ءبىر جارىم، ەكى مەترگە تاياۋ بولۋى كەرەك، جەرگە قاداعان بولىگى جارتى مەتر شاماسىندا. وندا جازۋ بولدى ما، جوق پا، ونى ايتۋ قيىن. بولسا ول تاقتامەن بىرگە ەرتە كەزدە جانىپ كەتكەن بولۋ كەرەك. يبن-فادلاننىڭ ايتۋىنشا، ولگەن ادامنىڭ باسىنا اعاش ءمۇسىن قاداۋ وعىز تايپالارىنا ءتان بولعان جورا. وعىزداردىڭ نانىمى بويىنشا، اعاش ءبادىز ولگەن ادامنىڭ رۋحىنىڭ ماڭگىلىك قورعاۋشىسى دەپ سانالعان.

قورقىتتىڭ سىر بويىندا تۇرعان كۇمبەزىن وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارىمىندا بىرنەشە عالىمدار بارىپ كورگەن. ونى ءبىرىنشى رەت كورگەن ا.گرەن. ونىڭ لەگەنداسىن ادەمى جازىپ العان ۆ.ۆ.ۆەليا­­مينوۆ-زەرنوۆ، ل.مەيەر، پ.ي.لەرح.  ولاردىڭ سوڭىن الا، ادەيى ىزدەپ بارىپ كورگەن عالىمدار ي.ۆ.انيچكوۆ، ءا.ديۆاەۆ، ي.ا.كاس­تانە، پ.س.سپيريدونوۆ تاعى باسقالار. بۇل ايتقان عالىمدار ءوزىنىڭ باقىلاۋىندا قورقىتتىڭ كۇمبەزىمەن قاتار، ونىڭ حالىق اۋزىندا ايتىلاتىن اڭىزدارىنا، ونىڭ كىم بولعانىنا كوبىرەك وي بولگەن. قورقىتتىڭ كۇمبەزى تۋرالى تولىعىراق جازعان ءا.ديۆاەۆ. بۇل كىسى قورقىت كۇمبەزىن زەرتتەۋگە ەكى رەت (1896-1898) بارىپ، ول تۋرالى ءبىرتالاي مالىمەت جيناپ ۇلگەردى. ول تۋرالى تاريحي لەگەندانى زەرتتەۋشى سول كەزدەگى اتاقتى قاريا وسپان قاسيموۆتەن جازىپ الادى. ءا.ديۆاەۆ بارىپ جۇرگەن كەزدە قورقىتتىڭ كۇمبەزىنىڭ ىرگەسى ەش بۇزىلماعان. ونىڭ تاريحي زامانداعى ءتۇرى جاقسى ساقتالىپ، وندا شىراقشىلار تۇراتىن بولعان، ونى قاسيەتتەيتىن. سىرداريا بويىنداعى اتاقتى كۇمبەزدەردە شىراقشى تۇرۋ ءداستۇرى ەرتە زاماننان كەلە جاتقان مادەني ءتىر­شى­لىكتىڭ ءبىر ءتۇرى. بۇل ءداستۇر ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ وتىزىنشى جىلدارىنا دەيىن بەرىك ساقتالىپ، كەيىنىرەك ۇمىتىلا باستادى.

دەگەنمەن، قورقىت تۋرالى، كەشەندەر تۋرالى سىرداريا بويىندا جاسالعان قالالار، كۇمبەزدەر، كەشەندەر تۋرالى ايتىلاتىن قاريا ءسوز، اڭىزدار قازاق حالقىنىڭ ورتاسىندا وسى كۇنگە دەيىن وراسان كوپ. ونداي اڭىزداردىڭ كەيبىرى وتكەن عاسىردىڭ سوڭعى كەزدەرىندە سول كەزدەگى ورىس گازەتتەرىندە، نە جۋرنالدارىندا جارىق كورىپ وتىردى. ونى جاڭعىز قالا، قىز قالا، جانكەنت، سۋعاناق اتا، قوراسان اتا ءتارىزدى، كوپكە ءمالىم بولعان اڭىزداردان اشىق كورۋگە بولادى. ونداي تاريحي اڭىزداردىڭ اسا باعالى ءتۇرىن توبىمەن جيناعان اسىرەسە ءا.ديۆاەۆ. ولاردى بۇگىنگە دەيىن ۇمىتپاي ادەمى ايتۋشى قاريالار جاقىپ اتا، القۋات قاينارباەۆ، كەتە ۇس­بۇلتان، ساقى قۇرمانباەۆ، ورىنباي دوستا­نوۆ تاعى باسقالار. بۇلاردىڭ بارلىعى سىر بويىندا تۋىپ-وسكەن، سوندىقتان ونىڭ شەجىرەسىن، حيكايالارىن بالا كۇنىنەن بىلەتىن كارىقۇلاق ادامدار.

قورقىتپەن قوساقتالىپ ايتىلاتىن تاريحي حيكايانىڭ ەڭ ءبىر باعالىسى، اسىرەسە، جانكەنت قالاسى تۋرالى اڭىزدار. سول اڭىز بويىنشا بۇل قالانى كوپ زامانا بيلەگەن كىسىنىڭ ءبىرى — ەلگە ۇگىت-ناسيحات اي­تۋشى، ءوزى جۇزدەن اسقان ويشى قارت بولادى. ابىلعازىنىڭ تۇرىكمەن شەجىرەسىندە وعىز ەلى ءار ۋاقىت جانكەنت قالاسىندا جينالىپ، قايى حالقىنان ينال ياۋيدى حان كوتەرىپ، وعان قورقىت اتانى ءۋازىر ەتەدى.

ول كىسىنىڭ ايتۋىنشا، وعىز ەلىنە جۇزدەگەن جىل استانا بولىپ كەلگەن، سىر سۋىنىڭ اياعىندا تۇراتىن ۇلى مۇرا جانكەنت قالاسى ەدى. وعىزدار وسى جەردى ەرتە زاماننان بايىرعى ەتىپ، پاتشالارى جانكەنت قالاسىندا وتىرىپ، جانكەنت سولاردىڭ استاناسى بولدى. ءىح-ح عاسىردا جازعان اراب گەوگرافى يبن-رۋستەنىڭ بايانداۋىنشا، جانكەنت (ارابشا — شاحريستان) وعىز­داردىڭ ەل باسقارۋشىلارى وتىراتىن ۇلكەن استانا قالا دەپ سيپاتتايدى.

جانكەنت تۋرالى ايتىلاتىن قازاق اڭىزدارىندا بۇل قالانى مەكەندەگەن ەلدىڭ جويىلىپ كەتۋىن، ونىڭ كۇيرەپ-ءبىتۋىن قالاعا وردالى جىلان قاپتاپ كەتۋىمەن دەپ قاۋەسەت ەتەدى. قالانى داڭقتى ادامدارى قورقىت اتا، سارمان قۇسي، سانجار سۇلتان، ونىڭ جۇبايى بيكەم، ولاردىڭ اتا-انالارى تەگىسىمەن جىلاننىڭ شاعۋىنان ولەدى. جانكەنت پاتشالىعىن ساقتاۋ ءۇشىن سىر بويىنا قارا داۋىل سوقتىرىپ، قورقىتتىڭ كۇشتى رۋحى تۇرىندە قارا بۋرا كەلەدى.

 

سىردىڭ تومەنگى جاعىنداعى قازاقتار 1867 جىلى ساياحاتشى ورىس سۋرەتشىسى ۆ.ۆە­رەششاگين ءبىر قاريادان مىناداي جازىپ العان: «كازاحي راسسكازىۆالي پرەدانيە و سۋششەستۆوۆاني زدەس كوگدا-تو بولشوگو گورودا ي گوۆوريلي، چتو زدەس بىلي پوسترويكي، ي پو پرەدانيۋ سەدەننوگو زمەيامي. زدەس جيلي گوسۋداري وكرەستنىح زەمەل. ودين يز نيح جەنيلسيا نا دوچەري سوسەدنەگو تساريا (پەچەنەگا), نو زا نەۆەرنوست ليشيل ەە جيزني. تەست، بىل كولدۋن (باقسى), نە بۋدۋچي ۆ سوستوياني وتۆەتيت زا دوچ ناساديل نا گورود زمەي، پوجراۆشيح تساريا ي ۆسەح ەگو پودداننىح». بۇل قازاق حالقىنىڭ ەسىندە ادەمى لەگەندا بولىپ ساقتالعان «قورقىت كىتابى» مەن «وعىز نامەدە» ايتىلاتىن قازانبەكتىڭ ورداسىن بەشەنەلەر قيراتقان وقيعاسىن سۋرەتتەيتىن ءبىر قىزىق حيكايا.

جانكەنت قالاسى ارتىق بۇزىلماي تۇرعان كەزىندە ونى ءبىرىنشى رەت قازىپ زەرتتەگەن عالىم ي.ي.لەرح (1867). ول كىسىنىڭ كورسەتۋىنشە، ول كەزدە قالانىڭ ەسكى قابىرعالارى، كەيبىر ارحيتەكتۋراسى، كوشەلەرىنىڭ ءىزى ءالى جوعالا قويماعان. سىرتىنان قاراعاندا جانكەنت قالاسىنىڭ ءتۇرى ۇلكەن جويقىن توبە سياقتى، بۇزىلعان ۇلكەن ەسكى قالانىڭ ورنى. ونىڭ پلانى ءتورت بۇرىشتى، جان-جاعى تۇتاسىمەن كىرپىشتەن تۇرعىزعان بيىك قامالىمەن قورشالعان. قامال قابىرعاسىنىڭ قالىڭدىعى 6 مەتردەي. ەڭ جاقسى ساقتالعانى وڭتۇستىك قابىرعاسى. وندا قاتار-قاتار تىزبەكتەلگەن بىرنەشە بيىك مۇنارالار، وق اتاتىن تەسىك كوزدەر ساقتالعان. ەڭ بيىك مۇنارا وڭتۇستىك باتىسىندا كوككە سوزىلىپ تۇر. قالانىڭ ورتاسىندا توبەسىن بيىككە سوزىپ كوتەرگەن، جان-جاعىن قورشاعان ەسكى سارايدىڭ ورنى. وندا ەل باسقارۋشىلارى تۇرعان. ونىڭ الدىڭعى كىرىسىنىڭ التى بۇرىشتى ءوزى بيىك تەرراكوتامەن ادەمىلەپ مۇنارامەن سۋرەتتەگەن. قالانىڭ جان-جاعىندا فورتيفيكاتسيا ادىسىمەن سالعان ۇلكەن كوركەم قاقپالاردىڭ قالدىعى، جاۋ كەلسە قورعايتىن مۇنارالار. قامالدىڭ بيىك باسىنا كوتەرىلگەندە، ونىڭ ورتاسىندا ءالى ساقتالىپ كەلگەن ءۇيدىڭ قابىرعالارى، كوشەلەردىڭ ءىزى اشىق كورىنىپ جاتادى. ورتاداعى سارايدىڭ ىشىندە وتكەن زامانداردا ادەمى باقشا، سۋ اعىزىپ كەلتىرەتىن قاۋزا بولعان.

ۇيلەردىڭ ورىندارى، قابىرعاسىن ارشىپ كورگەندە، ودان كوپتەگەن ارحيتەكتۋرا ۇلگىسى، قابىرعاعا تۇسىرگەن سۋرەتتەر، كۇيدىرگەن كىرپىشتەر، كوك قىزعىلت شىنى (گلازۋر) مەن جاپقان كوزە تاقتالار، تەرراكوتالار، اعاشپەن جاسالعان ورنەكتەر، ، كوزە سىنىقتارى، اراب جازۋىمەن اشەكەيلەنگەن ساۋىتتار، تاعى سول سياقتى ونەر ءتۇرى. ۇيلەردىڭ قابىرعاسىن بىرنەشە رەت ادەمىلەپ سىلاعان، كەيبىرىن تەرراكوتامەن، عانىشپەن اشەكەيلەنگەن، كەيبىر ءۇيدىڭ كۇمبەزدەرىن جوعارى ەڭسەسىن كوتەرىپ اشەكەيلەنگەن.

قازۋمەن تابىلعان وزگەشە نارسەنىڭ ءبى­رى – سول ەسكى داۋىرلەردە ادەمى دۇنيە جاسايتىن شەبەرحانانىڭ ورنى. ونى قازعاندا ىشىنەن كىرپىش كۇيدىرەتىن، كوزە ساۋىت كۇيدىرەتىن، ادەمى گلازۋرمەن جاسايتىن شەبەرحانا ورىندارى ساقتالعان. ولاردىڭ بارلىعىندا سول كەزدە ىستەگەن جۇمىستاردىڭ قالدىعى سونشا كوپ تابىلعان. سونىڭ ءبىرى اراب حارپىمەن جازىلعان كىرپىش.

شەبەرحانادا تابىلعان قىزىق نارسەنىڭ ءبىرى گلازۋر قورىتاتىن پەشتىڭ قالدىعى، ونىڭ ۇستىندە شويىن قازان ساقتالعان، ونىڭ ءىشى قاتىپ قالعان گلازۋردىڭ ءىزى. كوبىرەك كەزدەسەتىنى – كوك، كوك-جاسىل، قىزعىلت، سارعىلت، اق. گلازۋر جاساۋ جاعىنان ەسكى جانكەنت استاناسى سونىڭ ءبىر ورتالىعى. ەڭ ادەمى ورنەك گلازۋرمەن وڭدەپ اراسىنا سۋرەت تۇسىرگەن كوزە ساۋىتتار، ىدىستار وراسان كوپ تابىلعان. ولاردىڭ ءبىرتالايى ءحىى-ءحىV عع. التىن وردا زامانىنا جاتادى. جانكەنتتە مىستان، كۇمىستەن جاساعان XIII-XIV عع. مونەتى دە تابىلعان. بىراق وكىنىشتى جەرى بۇل قالانى بۇتىندەي قۇرىتقان.

سوۆەت داۋىرىندە جانكەنتتى تولىق زەرتتەپ، ودان وسى سياقتى كوپ نارسەلەر تاپقان عالىم س.پ.تولستوۆ.

قورقىت كىتابىندا جانە «وعىزنامەدە» كوپ ايتىلاتىن قاراتاۋداعى ەسكى وردانىڭ ءبىرى – قاراشىق (قاراسپان). ول قاراتاۋدىڭ وڭتۇستىك بەتكەيىندە، قارناق قالاسىنا جاقىن جەردە بولعان. قازاق حالقىنىڭ ەپوس جىرلارىندا ونى «قىرىق قاقپالى قاراشىق» دەپ قادىرلەپ، قاراتاۋدىڭ اتىمەن ۇيقاستىرىپ جىرلايتىن بولعان.

ماحمۇت قاشقاري قاراشىق قالاسىن وتىراردىڭ (فارابتىڭ) ءبىر اتى دەپ كورسەتەدى. ەكەۋىنىڭ اراسىندا بايلانىس كوپ بولعان سوڭ ايتقان بولۋ كەرەك. بىراق قاراشىق-قاراتاۋدىڭ قادىرلەپ ايتاتىن ءبىر اتى. (قاراشىق، قاراسپان، قاراتاۋ). الىپ قازىنبەكتى «قورقىت كىتابىندا»، «وعىزنامەدە»، «قاراشىقتىڭ قابلانى»، تۇركىستاننىڭ تىرەگى دەپ جىرلايدى. «قاراشىق شوپان» – ول دا وسى قاراشىقتان. قاراشىق قازىعۇرت سياقتى اسا قادىرلەيتىن، ىشكى وعىزداردىڭ قىزىقتاعان جۇرتى. ابىلعازى ايتقان عوي: «وعىزداردىڭ كۇنشىعىسى – ىستىقكول، المالىق، شۋ، تالاس وزەندەرى، ورتالىعى – سايرام، قازىعۇرت، قاراشىق تاۋى، تەمىر قازىعى (سولتۇستىگى) - ۇلىتاۋ، كىشىتاۋ، مىستىڭ كەنى (جەزقازعان), كۇنباتىسى – سىر سۋىنىڭ اياعى، جاڭاكەنت، قاراقۇم. وعان قوسا قازىعۇرتتى قادىرلەپ ايت­قان جەرىندە – قازىعۇرت تاۋىنداعى ءۇڭ­گىر­تاستى ادەمىلەپ كوتەرگەن سالار قازان ەدى.

اتاقتى قاراشىق قالاسىنىڭ ورنى بۇگىندە تۇركىستان قالاسىنان ءسال تومەنىرەك، قارناق قالاسىنان تاياۋ جەردە، قاراشىق تاۋىنىڭ (قاراتاۋدىڭ) وڭتۇستىگىندە تۇرادى. قازىرگى ارحەولوگيالىق كارتادا ول ۇلى قورىمدى قاراشىق – 1, قاراشىق – 2 دەپ اتايدى.

قورقىتتىڭ كۇمبەزىمەن بايلانىستى، ونىڭ ماڭايىندا، ودان جوعارى سىر بويىندا كوپ تاماشا قالالار بولعان. ولاردىڭ ىشىندە تاريحتىڭ ادەمىلەپ سۋرەتتەگەنى ۇلكەن بايتاق قالالار جەند، بارشىن-كەنت، سىعاناق، وردا-كەنت، تۇركىستان، وتىرار، سۇتكەنت، قارناق، سايرام، تالاس، شۋ، تاعى تولىپ جاتقان وزگە كوپ قالالار ءۇيىندىسى.

وعىز-قىپشاقتارمەن، قورقىت ويشىمەن كوپ بايلانىستى بولعان ءىرى قالانىڭ ءبىرى – جەند. ح عاسىرداعى اراب گەوگرافتارىنىڭ جازۋى بويىنشا، جەند وعىز-قىپشاق ەلىن باسقارۋشىلار تۇراتىن ۇلكەن، استانا قالا. ونىڭ بازارى سونداي ۇلكەن، ءار جەردىڭ ساۋداگەرلەرى تولىپ جۇرەدى. ياكۋتتىڭ كەلىپ جازۋىنشا، جەند تۇركىستاندا تۇراتىن تۇركى تايپالارىنىڭ ەڭ ۇلكەن قالاسىنىڭ ءبىرى.

جەند قالاسىنىڭ جويقىن توبەسى بۇگىندە سىرداريانىڭ سول جاق بەتىندە، قىزىلوردا قالاسىنىڭ وڭتۇستىك باتىسىندا، جاڭاداريا وزەنىنىڭ بويىندا تۇرادى. ول تۋرالى قازاق حالقى ايتاتىن قاريا سوزدەر وراسان كوپ.

سىرداريانىڭ تومەنگى جاعىندا بولعان وعىز ەلىنىڭ اتاقتى ءبىر قالاسى – بارشىنكەنت. ونى ءحىىى عاسىردا جاقسىلاپ سۋرەتتەپ، عالىمدارىن، اقىن-جىراۋلارىن، كەمەڭگەر ادامدارىن ايتىپ قالدىرعان جامال قارشى.

بۇل قالانىڭ ءبىر وي تارتاتىن ءبىر قاسيەتى – مۇندا ءۇش تىلدە ادەمى سويلەپ، تىلدەردىڭ ەرەكشەلىگىن جارقىن بىلگەن قىپشاق ەلىنىڭ ءبىر اسقان جىراۋى تۇرعان. ونىڭ اتى حيسامەددين حاميد. ەسىمى بارشىنلىعي. 1273 جىلى ونىڭ ۇيىنە قوناق بولىپ، جەتىسۋدا بالاساعۇن، المالىقتا تۋىپ-وسكەن اتاقتى عالىم جامال قارشي كەلىپ، كوپ ۋاقىت ونىمەن سىرلاسىپ، ادەبيەت، تاريح، مادەنيەت تۋرالى، سىر بويىنداعى كوپ قالالار تۋرالى ونىمەن ماجىلىستە بولادى. ەسىم بارچىنلىعيدىڭ جامالعا ادەمىلەپ ايتقانى – ءوزىنىڭ ادەبيەتپەن، تاريحپەن، وي-سانامەن كوپ زاماننان بەرى شۇعىلدانىپ جۇرگەنى. سونى جارقىن تۇردە سيپاتتاپ، ءۇش تىلدە جازاتىنىن قىزىق كورىپ سۋرەتتەگەن. ونىڭ ايتۋىنشا، اراب تىلىندە جازساڭ – وتە كوركەمدىكتى بىلدىرەدى (فاسيحا), يران تىلىندە جازساڭ – ويعا باتاسىڭ (ماليحا), ءتۇ­رىك تىلىندە جازساڭ – شىندىققا مۇلگيسىڭ (ساحيحا). ءحىىى عاسىردا مۇنداي جارقىن وي­لار ايتقان ءارى عالىم، ءارى اقىن، ءارى وي­شى بارشىنلىعي جامالعا ۇلكەن اسەر ەتكەن. بۇل ەكەۋى قىپشاق مەملەكەتىنىڭ (التىن وردا) وسكەن مادەنيەتىن، ادەبيەتىن، دانىشپان ادامدارىن ەسكە ءتۇسىرىپ، قىزىق كورەدى. جامال قارشي كورىكتى بارشىنكەنت قالاسىن، التىن ورداعا استانا بولعان ادەمى جەند قالاسىن كەلىستىرە جازىپ الادى.

بارشىنكەنتتىڭ ەكىنشى تاڭسىق جەرى، ول قالانى وعىز ەلىن باسقارعان جەتى دانىشپان قىزدىڭ ءبىرى – بارشىن-سۇلۋعا ارناپ سالعان. قازاقتار ول قالانى بەرگى كەزگە دەيىن «قىش-قالا» دەپ كەلدى. دەمەك، قىزعا ارناپ سالدى دەگەندى مەڭزەيدى. ادەبيەتتە ايتىلاتىن «قىز-قالا» كەيبىر عالىمداردىڭ شىعارعان ويى دۇرىستىققا كەلمەيدى. ونىڭ قاتە ايتىلعانىن ۆ.ي.جيرمۋنسكي جاقسىلاپ كورسەتكەن. بارشىنكەنت (قىز-قالا) قالاسىنىڭ ورنى سىرداريانىڭ سول جاق بەتىندە، قىزىلوردا قالاسىنا قارسى تۇرادى.

عاسىرلار بويى قىپشاق ۇلىسىنا استانا، مادەنيەت ورتالىعى بولعان، ساۋدا بازارى ۇلكەن، كەڭ بايتاق قالانىڭ ءبىرى – سىعناق. بۇل قالانى ءبىرىنشى رەت تاريحقا بەلگىلى ەتكەن – ح عاسىرداعى اراب گەوگرافى ءال-ماكديسي. ول عالىم جەتىسۋ مەن سىر بويىنىڭ قالالارىن ەسكە تۇسىرە كەلىپ، ءوزىنىڭ اتاقتى كىتابىندا «تاراز»، سۋعناق (سىعناق) دەپ جازادى. ءحى عاسىردا سىعناقتى ەسكە تۇسىرگەن – ماحمۇد قاشقاري. سول زاماننان بەرى قاراي حVع. دەيىن سىعناق قىپشاق ۇلىسىنىڭ استاناسى بولىپ كەلدى. ءحىى عاسىردان باستاپ يسلام ءدىنىن قابىل ەت­تى. اراب جازۋشىلارىنىڭ ايتۋىنشا، سىع­ناق قالاسىندا تۇرعان ءبىر عانا قىپشاق پەن قاڭلىلار، ولاردىڭ بىرىنەن-ءبىرىن ايىرىپ بولمايدى. سىعناق سولاردىڭ استاناسى.

ءحىV عاسىردا سىعناق قالاسىندا دەش­تى-قىپشاق (التىن وردا) ۇلىسىنىڭ اقشا-مونەتتەرى باسىلىپ تۇردى.

ورتا عاسىرداعى سىعناق قالاسىنىڭ ساياسي تىرشىلىگىن، مادەنيەتىن، ۇلان بايتاق بازارىن، قالا قۇرىلىسىن، ادەمى ۇيلەرىن تولىعىراق جازعان عالىمدار شارافۋددين يازدي، فازۋللا يبن رۋزبيحان. بۇل عالىمنىڭ بايانداۋىنشا، سىعناق ولكەسى قىر دالانىڭ ىرگەسىندە ادەمىلەپ سالىنعان ءبىر جەر. ەسكى داۋىرلەردە ول وتە گۇلدەنىپ تۇرعان ۇلكەن قالانىڭ ءبىرى بولعان. بۇل ولكە تۇتاسىنان كوركەيىپ تۇرعان ءبىر وزگەشە قۇرىلىس. وعان سەبەپ بولعان جەرىنىڭ بايلىعى، ەلىنىڭ سىپايى، تاتۋ-ءتاتتى تۇرۋى. بۇل قالا دەشتى-قىپشاقتىڭ شىعار اۋزىندا. ونىڭ ەرەكشەلىگى قالاسىنىڭ بايتاق شالقىپ جاتقان بەينەسى، ەلىنىڭ ءار ۋاقىت جاقسى مىنەز بولۋىندا. ساۋلەتتى ەتىپ سالعان بۇل قالانىڭ تۇرعىندارى سوندايلىق كوپ، وزدەرى ءار ۋاقىت قۋانىشتا جۇرەدى. قالانىڭ بازارىندا كۇن سايىن 500 تۇيە ارتىلعان نارسەلەر كەش بولعانشا ساتىلىپ بىتەدى. ونىڭ ماڭايى ەگىن سۋارۋ ءۇشىن جاسالعان، توپتالعان ارىق توعان. بۇل قالاعا اركادان (دەشتى-قىپشاق), حاجى-تارحانجاعىنان قانشاما باي دۇنيە كەلەدى، ولاردىڭ ىشىندە مىڭداعان قوي، توپتالعان جىلقى، تۇيە، كىستەن، تيىننان جاسالعان ادەمى ىشىكتەر، توندار، قارۋلى ساداقتار، قايىننىڭ بەزىنەن جاسالعان جەبەلەر، جىبەك ماتالار، تاعى باسقا ءتۇرلى نارسەلەر. سىعناق ءارى ساۋلەتتى، ءارى باي جەر بولعاندىقتان، وعان ەدىلدەن، كاسپي تەڭىزىنەن، قاشقاردان، حوتاننان، ماۋرەنناحردەن قاپتاعان ساۋداگەرلەر كەلىپ، دەشتىنىڭ حالقىنا ءوزىنىڭ نارسەلەرىن ساتادى. جالپى ايتقاندا، سىعناق – كوپ ەلدىڭ ساۋداگەرلەرى توپتالىپ، جينالىپ، كوپ جەردىڭ دۇنيەسى كەلەتىن بايتاق ۇلكەن ساۋدا ورنى.

ولەڭمەن سىعناقتى سۋرەتتەگەن جەرىنە رۋزبيحان تاعى بىلاي دەگەن: «سىعناق ادەمى، جاقسى قالا. دەشتى-قىپشاقتىڭ ىرگەسى، وعان دەشتى-قىپشاقتىڭ بايلىعى ءۇستى-ۇستىنە كەلىپ تۇرادى. بۇل كوپ عالىمداردىڭ تۇراتىن جەرى. «بيحايا» دەگەن كىتاپ وسىنلا جازىلىپ شىققان. ونى جازۋشى حاسامەددين الي سىعناكي، 1407 جىلى قايتىس بولعان. ول كىتاپتىڭ مازمۇنى بۇرحامەددين مارگيناني شىعارعان زاڭ كىتابى «كاشف زۋنۋنگە» جازعان تالداۋ.

سىعناق قالاسىنىڭ بۇگىنگە دەيىن كەلىپ جەتكەن جويقىن قورىنى سىر بويىنداعى تۇمەن-ارىق ستانساسىنىڭ سولتۇستىككە قاراي 19 كيلومەتر جەردە تۇرادى. ونى سوۆەت داۋىرىندە زەرتتەگەن عالىمدار ا.يۋ.ياكۋبوۆسكي، س.پ.تولستوۆ.

سىعناق قالاسىنىڭ شەجىرەسى، وندا جاساعان كەمەڭگەر كىسىلەردىڭ ءومىربايانى قازاق حالقىنىڭ شەجىرەسىندە ءجيى كەزدەسىپ وتىرادى.

سىعناقتان جوعارى، سىردىڭ وڭ جاعىندا تۇراتىن ەسكى وعىز-قىپشاقتاردىڭ ءبىر قالاسى – وردا-كەنت. حعاسىرداعى اراب جازۋشىلارىنىڭ ايتۋىنشا وندا ءبىر تايپا ەلدى باسقاراتىن ەل بيلەۋشى تۇرادى، سوندىقتان ول مىقتى قامالدى «وردا-كەنت» دەپ اتاعان. قالانىڭ ىشىندەگى بيىك سارايدا، سىرتقا قورشالعان قابىرعالاردا مىقتى قامالمەن بەكىتىلىپ، ونىڭ سىرتىن سۋ تولتىراتىن ارىقپەن قورشاپ قوي­عان. ماكديسيدى اۋدارۋشى بۇل سىرداريانىڭ وردا-كەنتىن بىلمەي، ماكديسيدىڭ ايتقانى شۋ وزەنى بويىندا تۇراتىن «ۋرداعى كەلەدى» دەپ تۇسىنگەن. بىراق ونىڭ دۇرىس ەمەس­تىگىن سىرداريا بويىنداعى قالالاردىڭ ارحەولوگيالىق كارتاسى اشىق ايىرىپ بەرەدى.

قورقىت زامانىمەن تەرەڭ بايلانىستى ۇلى قالانىڭ ءبىرى – سىرداريانىڭ وڭ جاعاسىندا تۇراتىن اتاقتى ساۋران قالاسى. ح عاسىرداعى اراب گەوگرافتارىنىڭ سۋرەتتەۋىنشە، ساۋران ەسكى زاماننان وعىز بەن قىپشاقتاردىڭ ۇلى ورداسى بولعان ايدىك قالا، ساياساتتىڭ، مادەنيەتتىڭ، ساۋدانىڭ باي ۇيىتقىسى بولعان جەر. ونىڭ ماڭايى تولىپ تۇرعان قىپشاقتاردىڭ قىستاۋى. ماكسديسيدىڭ جازۋىنشا، بۇل قالانى مۇنارالى جەتى قاتار بيىك قامالدارمەن قاتار-قاتار قورشاپ بەكىتكەن. دەشتى-قىپشاقپەن بايلانىستى قالا، وتە باي، وعىز-قىپشاقتاردىڭ باس قوساتىن ورتالىعى، ساۋداگەرلەردىڭ كوپ جينالاتىن جەرى.

حV-XVI عاسىرلاردا ساۋران – قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى. مۇندا ولاردىڭ سارايلارى، مەشىتتەرى، مەكتەبى بولعان. ءوندىرىس ىستەرىنىڭ، شەبەرحانالاردىڭ ورنى ساقتالعان. سىعناق، ساۋران، جەند، جانكەنت ادەمى كىلەم شىعارۋدىڭ، تۇسكيىز جاساۋدىڭ، ات-سايماننىڭ، ساداق-جەبە جاساۋدىڭ، كوزە-ساۋىت شىعارۋدىڭ ورتالىعى بولعان. ءXVIىى عاسىردىڭ 20-جىلدارى جوڭعارلار قازاقتى وراسان قىرىپ، سىعناقتى، ساۋراندى، وتىراردى، تاعى باسقا قالالاردى تەگىسىنەن قيراتىپ، قازاقتى «اقتابان شۇبىرىندىعا» اينالدىردى. ساۋراننان كەتۋدى قيماعان قازاقتار جاۋدىڭ وعىنا كونىپ، «ساۋراندى ەكى رەت اينالىپ ءجۇردى»، «ساۋراندى ەكى اينالعان»، دەۋ قازاقتىڭ ماقالىنا كىرگەن.

ساۋران قالاسىنان قالعان قۇرىلىسى، ونىڭ ارحيتەكتۋراسىن، مۇنارالارىن ءبىرىنشى رەت زەرتتەگەن شوقاننىڭ دوسى پ.ي.لەرح. ول تۋرالى، تاعى باسقا بۇزىلىپ جاتقان سىرداريانىڭ قالالارى تۋرالى، كوپ سيرەك مالىمەتتەر وسى كىسىنىڭ زەرتتەۋىنەن تابىلادى. ول كىسىنىڭ ويلاۋىنشا، وتىرار قالاسىنىڭ تاريحتا اتاقتى بولۋى تەمىردىڭ وسى قالادا قايتىس بولۋى (1405ج). كەيىن قالا كوپ زاماننان ەلسىز تۇردى، قازىر تەك قانا جويقىن توبە. ساۋرانداعى ەكى ۇلى مۇنارا لەرحتىڭ كەزىندە ءبۇتىن تۇرعان. زەرتتەۋشى ونىڭ جازۋلارىن تەگىسىمەن سۋرەتكە تۇسىرەدى.

قورقىت زامانىن جارقىن تۇردە سيپاتتايتىن، سىر سۋىنىڭ بويىندا، ارىس وزەنى قۇياتىن ونىڭ وڭ جاق بەتىندە تۇراتىن ۇلى قالا – وتىرار. بۇل وتە ەسكى زاماننان كەلە جاتقان، ءاربىر تايپاعا استانا بولعان تاريحي قالا. سوڭعى جىلدارى جۇرگىزىپ جاتقان زەرتتەۋلەر بويىنشا، مونعول داۋىرىنە دەيىنگى وتىراردىڭ قالىڭدىعى بىرنەشە قاتتارعا بولىنەدى. ونىڭ ەسكى زامانداعى استىڭعى قاتتاۋى عۇن، ءۇيسىن، قاڭقا (كانگوي) زامانىن سۋرەتتەيدى. ونىڭ ىشىندەگى ەسكى قاڭقا (ب.ز.د ءىىى-ءى ع بۇرىن) سوڭعى قاڭقا ء(ى- ءىV ع) ودان جوعارعىسى بەشەنەلەر ءداۋىرى (V-Vىىىع) وعىز، قىپشاق، قاڭلى، قارماق زامانى ء(Vى-حىىع) وعىز ءداۋىرىن جارقىن تۇردە سۋرەتتەيتىن وتىراردىڭ بولىكتەرى: «التىن توبە»، «كوك ماردان».

ءىح عاسىردا وعىز ەلى مەكەندەگەن وتىرار قالاسىن ءبىرىنشى رەت جازىپ قالدىرعان اراب گەوگرافى يبن حوردادبەك – اتاقتى ساياحاتشى، ارابتاردىڭ ورتا ازيانى، وڭتۇستىك قازاقستاندى جاۋلاپ العان كەزىندە سىرداريادان جەتىسۋعا دەيىن ارالاپ وتكەن زەرتتەۋشى عالىم. ول كىسىنىڭ ەسىنە العانى وتىراردىڭ اسكەري كۇشى. وندا مۇسىلمان (وعىز) اسكەرى مەن قارلۇق اسكەرى بىرىگىپ تۇرادى.

اراب جازۋشىلارىنىڭ ايتۋىنشا، وعىزداردىڭ مەكەنى حازار مەن قىپشاقتاردىڭ اراسى، قارلىقتىڭ جەر شەتىنەن باستاپ، وتىرار ارقىلى ۇرگەنىشكە دەيىن سوزىلىپ وتىرادى. پارسى گەوگرافتارى دا وسىلاي ايتادى. «وعىزداردىڭ قونىسى قارلىق جەرى تارازدان كۇنباتىسقا قاراي، سۇتكەنت، وتىرار ارقىلى حورەزم تەڭىزىنە دەيىن وتىرادى». ياكي «جەند تەڭىزى» (ارال) مەن وتىراردىڭ اراسى سىر سۋىنىڭ ەكى بەتى».

سول جازۋلاردىڭ سۋرەتتەۋىنشە، وتىرار ءاربىر ەلدىڭ ساۋداگەرلەرى كوپ جيىلاتىن ەڭ باي قالانىڭ ءبىرى، تۇركىستاننىڭ، ماۋرەنناگردىڭ، حازارلاردىڭ ساۋداعا اكەلگەن مۇلىكتەرى توپ-توبىمەن جينالاتىن ۇلى قويما. بۇل قالانى باسقارىپ وتىرۋشى جەرگىلىكتى ەلدىڭ اكىمى. بۇل قالادان سىرتقا شىعاتىن نارسەلەردەن كوزگە ەرەكشە تۇسە­تىنى – اتتىڭ جامىلعىسى، سىرىپ تىككەن كورپەلەر، ادەمى ماتالار (قاراباس), اپپاق قارداي اق كيىزدەر. ولاردىڭ جەرى دە باي، سايرام مەن وتىراردىڭ اراسى ۇلان بايتاق ءورىس، مال باعۋدىڭ ۇيىتقىسى. مۇندا يسلام دىنىنە كىرگەن تۇركى تايپالارىنىڭ مىڭداعان كيىز ۇيلەرى تۇرادى. ماحمۇد قاشقاريدىڭ انىقتاۋىنشا، فاراب وعىز قالالارىنىڭ تۇتاسىن ايتقان اتى، بىلايشا قاراشىق دەيدى. قاراتاۋعا جاقىن تۇرعانىن كورسەتەدى.

وتىراردان جوعارى، سىردىڭ سول جاق جاعاسىندا تۇراتىن ۇلكەن قالا سۇتكەنت بايلىقتىڭ كەڭ تاراعان جەرىنىڭ ءبىرى. وندا بىرىڭعاي جۇمىس باسقان مومىن تۇركتەر تۇرادى. سايرام، تالاس (تاراز) قالالارى تۋرالى وسىنداي ەسكى جازۋشىلاردىڭ ايتقانى كوپ كەزدەسەدى.

ابۋلعازىنىڭ ادەمى سۋرەتتەۋىنشە، قورقىت زامانىندا بۇل قالالارمەن قاتار قىر ساحارادا، سىر بويىندا «دىڭ» - مۇنارا تۇرعىزۋ ءىسى وراسان كۇشتى بولعان. «بارلىق ەلدىڭ ورنى دىڭلى بولدى» دەيدى ابىلعازى. دەمەك، كوپ مۇنارا، دىڭ تۇرعىزۋدى ەرەكشە سۇيگەن. سىر بويىندا بولعان دىڭنىڭ قالدىعى بەرگى كەزگە دەيىن «دىڭ قورعانى» دەيتىن جەردىڭ اتىمەن ساقتالىپ كەلدى. ونداي ۇلى دىڭدار تورعاي، ۇلىتاۋ ولكەسىندە وتە كوپ، سونىڭ ءبىرى «تەكەنىڭ دىڭى» - وعىز تايپاسىنىڭ اتىمەن ساقتالعان. ءبيرۋدىڭ ايتۋىنشا، وعىز-حازار جەرىندە كىسىنىڭ كوزىنە ەرەكشە تۇسەتىن قۇرىلىس – بيىك مۇنارالار.

قورقىت حيكاياسىن تولىقتىرا تۇسەتىن – وعىز داۋىرىنەن ميراس بولعان قازاقستانداعى تاريحي جەر اتتارى. ونىڭ جارقىن ءتۇرىن ءبىز بۇگىنگە دەيىن ساقتالىپ كەلگەن مىناداي جەر اتتارىن كورەمىز. ماسەلەن، «قورقىت كول» (تورعايدا), وگىزتاۋ (اتاسۋ بويىندا، تاعى باسقا جەردە), وگىز-سۋ، وگىز جىلعاسى، وگىز-ساي، تاس-وگىز (سىرتقى-وگىز) – سىر بويىندا، بارشىن كول (تورعايدا، اتباساردا، ارقا (اركۋ), ءتۇن-قىرى، جۇرتارىنىڭ جوعارعىسى ءتۇن قىرى (سارى ارقا), ۇلىتاۋ، كىشى تاۋ، ورتاۋ (ورتاگ), كەرتاۋ، قۇتتى-قيا (ورتاۋدىڭ بيىك شىڭى), بورسىقتىڭ قۇمى، قاراقۇم، سىر سۋى، ارال، كاسپي تەڭىزى، قاراتاۋ (قاراشىق تاۋى، قاراسپان تاۋى), قازىعۇرت تاۋى (قۇتتى قيا), تالاس، شۋ وزەندەرى، كۇنباتىستا ماڭعىستاۋ، جايىق سۋى. مىنە، ابىلعازى بويىنشا، وعىز بەن قىپشاق، قاڭلىلاردىڭ، قارلىقتاردىڭ بىرلەسىپ مەكەن ەتكەن ورتاسى وسى ولكەلەر.

قازاقستاننىڭ جەر اتتارى «قورقىت كى­تابىندا» دا از كەزدەسپەيدى. وندا ءجيى اي­تىلاتىن «اركۋ» (ارقا) بەلى، جىردا «ار­كۋ بەلى الا تاگدان اسىڭىز»، «الا تاعلى وعىز»، كوكشەتاۋ، ورتاۋ (ورتاگ) قىرى، كوكشە-تەڭىز، (بالقاش كولىنىڭ ەسكى اتى، ارال تەڭىزى), سىر سۋى، يايك (جايىق) تاعى باسقالار.

ءبىر عاجايىپ جەرى، قازاقستان دالاسىنىڭ كوپ جەرىندە ەسكى قورقىت داۋىرىندەگى وعىز تايپالارىنىڭ اتتارى بۇگىنگە دەيىن ساقتالىپ كەلگەن. سولاردىڭ ءبىرى تاريحي زاماننان ايتىلاتىن بۋزاك تايپاسىنىڭ اتى، سىرداريانىڭ سول جاق بەتىندە، ارتىق-اتا قالاسىنا تاياۋ تۇرعان ەسكى قالانىڭ اتى، ەكىنشى قورىمعا اينالعان بۋزاك قالاسىنىڭ توبەسى، بوگەن وزەنىنىڭ بويىندا تۇرادى، ءبىر جويقىن قورىمى سىر سۋىنىڭ تومەنگى جاعاسىندا، «جەتى-اسار» قالاسى دەپ اتالادى.

ءۇش-وق-وعىزداردىڭ ساحارادا تۇرعان ەكىنشى ۇلى تايپاسى – كەيىنگى قازاقتار. ءۇش-وق تايپاسىن ءبىزدىڭ ەسكى داۋىردەگى بابامىز دەپ انىقتايدى. قازاق شەجىرەسى بويىنشا، ءبىزدىڭ ارعى تەگىمىز ۋز (وعىز) ەلىنەن. ولار كەيدە كوشىپ، كەيدە قالادا وتىرعان ەل... ءبىز سول ۋزداردىڭ ءۇش-وق تايپاسىنان. كەيىن قازاقتاردىڭ «ءۇش جۇزگە» ءبولىنىپ وتىرۋدىڭ تۇپكى نەگىزى وسىدان شىققان.

ەسكى وعىز ەلىنەن سىر بويىندا قالا اتاۋىمەن ساقتالعان ءبىر وردانىڭ اتى – ۋلۋس-ەسجە – ءال-فارابي تۋىپ-وسكەن ءبىر قا­لانىڭ اتى، وتىرارعا قارسى سىردىڭ سولجاعاسىندا تۇرادى، تۇركىستان قالاسىنا تاياۋ. قاراتاۋدىڭ وڭتۇستىك بەتكەيىندە ساقتالعان قالانىڭ ءبىرى ءشاۋىلدىر (چاۋلدەر) – وتىرار الابىندا تۇراتىن ەسكى قالانىڭ اتى، ەسكى وعىزداردىڭ ءبىر ۇلى تايپاسىنىڭ اتى، جەبەنەي (جەمەنەي) وعىزداردىڭ ءبىر تايپاسى، بۇگىندە زايسان توڭىرەگىندەگى ءبىر جەردىڭ اتى، جامشى – ءۇش-وق ەلىنەن تاراعان تايپانىڭ اتى، ونىڭ ەسىمى بالقاش كولىنە ارقا جاعىنان قۇياتىن ءبىر وزەننىڭ اتى. ول جەردە قازىر «جامشى سوۆحوزى» جۇمىس ىستەيدى. بوكەجەلى (بەكەدەلى) وعىز تايپاسىنىڭ اتى. سوزاق قالاسىنىڭ تۇبىندەگى ءبىر ىستاۋدا ساقتالعان. بۇعان دۇركىن، قارقىن، قاڭلى، قىپشاق، قوڭىرات، ياگماۋىت (ياگما), نايمان، قارلىق سياقتى تايپالار قوسىلىپ وتىرعان. وسىندا كورسەتىلگەن وعىز تايپالارىن ماحمۇد قاشقاري، راشيدەددين، اسىرەسە ابۋلعازى جاقسىلاپ سۋرەتتەگەن.

ونىمەن قاتار ەجەلگى وعىز تايپالارىنىڭ اتتارى وسى كۇنگە دەيىن قازاق حالقىنىڭ قۇرامىندا ساقتالىپ كەلەدى. ماسەلەن: اق-قويلى، قارا-قويلى، كوكتەن (كوكدەن), وشاقتى (وشاق ەلى), اداي (اداق ەلى), كەتە، كەردەرى، ابدال (ەفتاليت) تۋ باستا امۋداريانىڭ اياق جاعىن قونىستانعان عۇنداردىڭ ءبىر تايپاسى، كەيىن وعىز ۇلىسىنا قوسىلادى، وڭ سوڭىندا قازاقتاردىڭ كىشى ءجۇز ۇلىسىنا كىرىپ، سول امۋداريانىڭ اياق جاعىن، ارال تەڭىزىنىڭ بويىن قونىستاپ، تاريحي زامانداعى ورنىندا وتىرا بەرەدى.

يحسان شايكتىڭ بايقاۋىنشا، وعىزحان ورتا ازيا مەن قازاقستانداعى بارلىق تايپالاردى بىرىكتىرگەن كىسى بولسا، سەيىلحان تەك تۇرىكمەن ەلىنىڭ اتى عانا.

وعىز حاننان ايىرىلسام،

كۇللى سەيىلحان ەلەتىمىز.

وسى سياقتى بايتاق ءبىلىم سالاسىنا قاراعاندا، قازاق حالقى قورقىت اڭگىمەسىن ەجەلگى قىپشاقتارمەن قاتار وعىزداردىڭ وزىنەن ميراس ەتكەن كورىنەدى. ويتكەنى قازاق حالقىنىڭ قۇرامىندا جوعارى كورسەتكەندەي، وعىز تايپالارىنىڭ قالدىعى دا از بولماعان. مۇنى دالەلدەيتىن تاريحي، ارحەولوگيالىق، گەوگرافيالىق ماعلۇمات قازاقستان ولكەسىندە وراسان كوپ. سونىڭ ءبىرى تاسقا، كىرپىشكە، كۇمبەز قابىراعالارىنا تۇسىرگەن ەجەلگى وعىز تايپالارىنىڭ تاڭبالارى. مۇنىڭ ءبىر تاماشا جەرى، قازاق ساحاراسىندا تاسقا قاشاپ تۇسىرگەن تاڭبالار ءحى عاسىردا ماحمۇد قاشقاري قاعاز بەتىنە تۇسىرگەن تاڭبالارعا تۇپ-تۋرا كەلەدى. وعىز تاڭبالارىنىڭ توبىمەن كەزدەسەتىن جەرى، اسىرەسە، سارىسۋ وزەنىنىڭ تومەنگى الابىندا تۇراتىن الاشا-حان، بولعان-انا، تالماس-اتا، بەلەن-انا كۇمبەزدەرى.

بۇل تاڭبالار ساقتالعان ولكە ەجەلگى زا­ماندا «عۇز دالاسى» – «مافازات ال-گۋز» دەپ اتالسا، ونىڭ سوڭىن الا قىپشاق دالاسى (دەشتى-قىپشاق), ەڭ سوڭىندا قازاق ساحاراسى، بۇل اتالعان ەلدەر تۋىس دەپ اتالادى. ءتىلى، تاريحى، تىرشىلىگى، تۇرمىسى بىرتەكتەس ەلدەر بولعان. تەك ساياسي ىقپالى كۇشەيگەن كەزدە ولاردىڭ ىشىنەن ەڭ كۇشتى تايپالار الەۋمەتتىك، گەوگرافيالىق جاعدايدا ءوزىنىڭ اتتارىن ەرەكشە كورسەتىپ وتىر­عان. وعىزدارمەن تەكتەس، تۋىستاس بولۋدىڭ ناتيجەسى وسى تاڭبالاردان اشىق كورىنەدى. ويتكەنى ول تاڭبالاردىڭ كەيبىرى نەشە عاسىرلار بويى قازاق تايپالارىنىڭ تاڭباسى بولىپ ساقتالعان. ماسەلەن، ەجەلگى اۋشار تايپاسى قولدانعان تاڭباعا شەكتى يە بولادى، ەگدەر تاڭباسىنا كەتە، شاۋىلدەر تاڭباسىنا ارعىن، قايىر تاڭباسىنا الشىن، سالار مەن جەمەنەي تاڭباسىنا نايمان ەلى يە بولىپ الادى. دەمەك، بۇل ايتىلعان تايپالار ءوزىنىڭ تاريحي تۋىسىمەن، تاريحي تاڭبالارىمەن ەجەلگى وعىزداردان تاراعان ۇرپاق ەكەنىن بىلدىرەدى.

قورقىتتىڭ سىرداريا جاعاسىندا مىڭ جىلدىق تاريحى بار – دەيدى ۆ.ۆ.بارتولد. كەمەڭگەر ويشىنى قادىرلەۋگە نەگىز بولعان قورقىتتىڭ عاسىرلار بويى ساقتالىپ كەلە جاتقان تاريحي كۇمبەزى، حالىق ويىندا قورقىتتىڭ قوبىزى، ونىڭ ادەمى سارىندارى، قورقىتتىڭ لەگەنداعا اينالعان جەلماياسى، ونىڭ ايتقان قاريا سوزدەرى.

قورقىتتىڭ كۇمبەزى ءVى- ءVىىى-عاسىرلاردا يسلام ۇلگىسىنەن بۇرىن «دىڭ» ارحيتەكتۋراسى كۇشەيىپ تۇرعان كەزدە ءتورت بۇرىشتى ءۇستى شوشاق (كونۋس) ۇلگىمەن جاسالعان، كۇيدىرگەن كىرپىشتەن قالاعان دىڭ تام. «وعۋزنامە» اڭگىمەسىندە ابۋلعازىنىڭ «بار­لىق ەلدىڭ ورنى دىڭلى بولدى» دەۋ، دىڭ جاساۋ ءىسىنىڭ كۇشتى بولعانىن سيپاتتايدى.

قورقىت اتا كۇمبەزىنىڭ قاسىنان وتەردە حالىق وعان باس يمەي، تەبىرەنىپ تولعانباي كەتە المايتىن. دەمەك ول بارلىق ادام بالاسىنا ماڭگى ىزگىلىك دۇنيە ىزدەگەن ويشى، اسقان جىراۋ، كۇي تولقىنىن مولدىرەتىپ تارتاتىن قوبىزشى. قورقىتتىڭ بۇل قاسيەتتى ىستەرىن سوۆەت جۇرتشىلىعى دا ەسىنەن شىعارعان ەمەس. ونىڭ اتىنا ارناپ كۇمبەزى تۇرعان جەردەگى تەمىرجول ستانسياسىن «قورقىت» دەپ اتاعان. سۋ شايىپ كەتكەن قورقىتتىڭ كۇمبەزى سوۆەت ەلىنىڭ ەسىنەن كەتپەدى، ونى جاڭادان كوتەرۋ ءىسى قولعا الىندى. رەسپۋبليكادا بۇل ءىستى باسقارىپ وتىراتىن ورىندار قورقىتقا جاڭادان وبەليسك جاساۋ ءىسىن ءبىر بىلەتىن ارحيتەكتورعا تاپسىرىپ، ول بۇل ءىستى ورىنداپ شىقتى. پ.س.سپيريدونوۆ قازاقتاردان جازىپ العان لەگەندا بويىنشا، قورقىتتىڭ كۇمبەزىنەن ەرتەلى-كەش ادەمى كۇيلەردىڭ تولقىندى ءۇنى وي تەربەتىپ شىعىپ تۇراتىن ەدى دەيدى حالىق اڭىزى. ارحيتەكتور وسى لەگەندانى الدىنا ۇستاپ، قورقىتتىڭ جاڭا وبەليسكىسىن ءتورت قوبىزدى بىرىكتىرۋ كومپوزيتسياسىندا وتە وزگەشە، ادەمى تۇردە جاساپ شىققان. بۇل قوبىزدار قورقىتتىڭ ادەمى كۇيلەرىن ەندى ماڭگى ۋاقىت ۇرپاقتاردىڭ ەسىندە ساقتايتىن بولادى.

الكەي مارعۇلان

«تۇركىستان» №11,12

2004 جىل.

سوڭعى جاڭالىقتار