3 تامىز, 12:44 855 0 تۋريزم "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

كوكپەكتى كەلۋشىلەردى تەرەڭ تاريحىمەن قىزىقتىرادى

شىعىس قازاقستان وبلىسى كوكپەكتى اۋدانىنىڭ قازاق تاريحىندا الار ورنى بار. قازاق تاريحىنان بولەك قاراۋعا بولمايتىن ءوڭىردىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى قانداي؟ ەلباسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا مۇندا نە ىستەلىنىپ جاتىر؟ ءبىز العاشقى ساۋالدى شىعىس قازاقستان وبلىسى كوكپەكتى اۋدانىنىڭ اكىمى اسحات سايداحمەتۇلى سمايلوۆقا قويدىق.

قارت قالبا تاۋلارىنان باستالىپ قوڭىراۋلى زايسان كولى مەن بۇقتىرما سۋ قويماسىنىڭ جاعالاۋىنا دەيىنگى جەردى الىپ جاتقان كوكپەكتى اۋدانى جەرى قازىنالى، تاريحى قاتپارلى. حان ابىلاي وسى جەرگە – «تولاعاي» ءتۇبىن­دە شاتىر تىگىپ كەڭەس شاقىرىپتى دەگەن دەرەك بار. مۇندا شورعا سوعىسىنا ات­تا­نار­­دا قابانباي، بوگەنباي باتىر­لار­دىڭ ءىزى قالعان. اعارتۋشى عالىمىمىز شوقان ءۋاليحانوۆ تا وسى جەرگە ات باسىن بۇرعان.

كوكپەكتى جەرى جايلى اۋىز-ەكى ءاڭ­گىمەدە «جەتى جۇرت كەلىپ، جەتى جۇرت كوشكەن ەكەن» دەيدى. مۇنىڭ نەگىزىندە شىندىق جاتىر. ەرتىس ماڭىنان سىرداريا بويىنا جوسىلا-جوڭكىپ وعىزدار ءوتتى. سولاردىڭ ءىزىن قۋا كيەۆ رۋسىنە ات تۇياعىن تىرەگەن قيماق-قىپ­شاق تايپالارى جوسىلدى. مىنە، وسىنىڭ ءبارى زەرتتەۋ مەن ساراپتاۋدى كۇتىپ جاتقان تىڭ ماسەلەلەر. كوكپەكتى اۋدانىنىڭ بار ءتوسىن باۋراي جاتقان قالبا تاۋىنىڭ ورىنى بولەك. ەجەلدەن بۇل جەردى ەۋروپالىقتار دا، ازيالىقتار دا كوپ زەرتتەگەن. سولاردىڭ ەڭبەگىن، قالبا تاۋى تۋرالى دەرەكتەرىن جيناستىرۋدا بۇگىنگى كۇننىڭ ازامات­تا­رى­نىڭ ەنشىسىنە ءتيىپ تۇر.

ەرتەدەگى كوكپەكتى قالاسى قىتاي مەملەكەتى قالالارىمەن ساۋدا قاتىناسىن ورناتقان ەكەن. ەكى ەلدى جالعاعان ساۋدا ورنى بولعان. اۋدان تۇرعىندارى 19 عاسىردا ەرتىسكە پاراحود ءتۇسىرىپ، تۇمەنگە دەيىن بارعان. تانا مەشىتى ساۋداگەرلەرىنىڭ شەجىرەسى جيناقتالىپ، تاريحى زەردەلەنەتىن بولسا، ابىرويلى ءىس بولار ەدى. كوكپەكتى اۋىلىنىڭ تاريحى ۇلى جىبەك جولىنىڭ سولتۇستىك تارماعىنىڭ ءبىر سالاسى ەكەنى، كوكپەكتىدەن وسكەمەن ارقىلى ال­تايعا كەرۋەن جۇرگەنى، كوكپەكتىدەن باق­تى ارقىلى شاۋەشەككە كىرە تارتىلعانى تاريحتا بار. ال ەندى ونىڭ بۇگىنگى داڭعىل جولى ومبى - مايقاپشاعاي حالىقارالىق اۆتوموبيل جولى. سوندىقتان ءبىز جولدىڭ الەۋەتىن تولىق پايدالانۋعا، ساۋدا، تۋريستىك، ەكونوميكالىق بايلانىستار ورنا­تۋعا ارناۋىمىز كەرەك.

–ەندى قۇرىلعانىنا 90 جىل تولاتىن كوكپەكتى اۋدانى تاريحى مەن شەجىرەسى تۋرالى وي قوزعاساڭىز...

– كوكپەكتى اۋدانى اۋماعىندا تاريحىمىزدا بەلگىلى مامىرسۋ مەن قاندىجاپ بىتىمىنەن كەيىن، ءۇش ەل اراسىنداعى ورنا­عان شەكارالىق بولىكتەرگە سايكەس قازاق حالقىنىڭ نايمان رۋى التاي، قالبا، تار­باعاتاي مەن جوڭعار الاتاۋىنا ورنىق­قا­نى بەلگىلى. جوڭعار – قازاق سوعىسىندا بىردەن ءبىر شەشۋشى ءرول اتقارعاندىقتان ورتا ءجۇزدىڭ بۇل رۋى ءتورت ەل شەكاراسىنا قويىلعان قورعانداي بولدى. قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋىندا نەگىز بولعان – ارعىن، نايمان، كەرەي، ۋاق تايپالارى جىلناماسى ەل تاريحىندا تايعا تاڭبا باسقانداي بولىپ جاتسا، قازاق حالقىنىڭ شەجىرە جازۋ تاريحىنداعى اقتايلاق بي شەجىرەسى ۇلگى رەتىندە قولدانىلادى. 1909 جىلى قازاننان شىققان قوقاش قاجى شەجىرەسىن تاۋىپ، بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ پايداسىنا جاراتۋ دا الداعى كۇندەردىڭ ءبىر مۇراتى ەمەس پە؟

وسىنداي الەمگە بەلگىلى مادەني مۇرا­لار­دىڭ اۋدانىمىزدا تابىلعانى، بو­ل­عا­نى، ءالى دە تابىلاتىندىعى بۇگىنگى كۇنگى اۋداننىڭ زيالى قاۋىمى ءۇشىن ۇلكەن جۇك. تەك قانا ۇلكەنبوكەن اۋىلى مەن سۋ استىن­داعى باتى اۋىلىنىڭ جادىگەر­لە­رىن­دە ادامزات وركەنيەتىنىڭ ۇلكەن سىرى جاتىر.

– جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋ قازاق دالاسىندا باستالعانى بەلگىلى. وسىنداي مۇرانىڭ ميراسقور ۇرپاعى رەتىندە ءبىز ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قالاي ساقتاپ، دامىتىپ جاتىرمىز؟

– اعاش ەردىڭ قۇرىلىمى، ونى قۇراۋ، ابزەلدەرىن دايىنداۋ ۇرپاقتان ۇرپاققا كۇنى كەشەگە دەيىن بەرىلىپ كەلدى. اۋدانىمىزدا «دارحان» ات سپورتى كلۋبى كوكجوتا اۋىلىندا كوكپارشىلاردى دايارلايتىن بولسا، ۇلكەنبوكەندەگى «نامىس» كلۋبى تازى يتتەردى ۇستاپ باۋلۋ مەن اتقا ءمىنۋدى وقۋ­شىلارعا ۇيرەتۋدى قولعا العان. اۋدان­داعى قايىرلى ماعزۇموۆتىڭ مۇنداي تالپىنىسىن الىدە جەتىلدىرۋ كەرەك. قانات بيكاتوۆتىڭ كوكپارشىلارى رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە ونەر كورسەتۋگە دەيىن جەتكەن، شىڭدالعان سپورتشىلار.

ۇلتتىق ات سپورتىنىڭ دامۋىنا اۋداندا ەشقانداي كەدەرگى جوق. كەز كەلگەن ەكى جاقتى ءتيىمدى جاسالعان بيزنەس جوسپارى بار تۇلعانى قولداۋعا، جاعداي تۋعىزۋعا ءازىرمىز.

– كوكپەكتىنىڭ تاريحى كەلۋشىلەردى نەسىمەن قىزىقتىرادى؟ تاريحى باي ولكەدە نە بار؟

– كوكپەكتى جەرى قازاق تاريحىمەن تە­رەڭ بايلانىستى. قالبا تاۋى باتىس تۇركى قاعاناتىنىڭ ناق ورتاسىندا ور­نا­لاسقان. سول زامانداعى مادەنيەتتىڭ بارلىق نۇس­قالارى ءبىزدىڭ اۋداننىڭ اۋ­ما­عىندا بار. جاقسىباي مەن بوكەن بالبالتاستارى سو­نىڭ ءبىر ۇلگىسى. پروفەسسور ابدەش تولەۋ­با­ەۆ­تىڭ ارحەولوگيالىق ەكس­پە­ديتسياسى شى­عىس قازاقستان وبلىس­تىق اكىمدى­گى­مەن وبلىستا جۇرگىزى­لە­تىن قازۋ، زەرتتەۋ، ساراپتاۋ جۇمىستارىن ودان ءارى جالعاس­تى­رۋ ءۇشىن شارتتارىن ۇزارتتى. وسى شارت­­تىڭ نەگىزىندە كوكپەكتى ساق قور­عان­دارىندا زەرتتەۋ قاراستىرىلۋى مۇمكىن. ەل شەجى­رەسى، جۇر­تى­­مىزدىڭ جىل­ناماسى، حالقى­مىز­دىڭ تاريحى تۋعان جەردىڭ قويناۋىندا. ونى اشىپ تۇرعىن­دار يگى­لى­گىنە جاراتۋ مادەنيەت وشاقتارى ما­مان­دارىنىڭ قىز­مەتى. ولار – كىتاپحاناشىلار، كلۋب مەڭ­گەرۋ­شىلەرى، مۋزەي قىزمەت­كەر­لەرى، اۋەسقوي ولكەتانۋ­شى­لار. ەلبا­سى­نىڭ تالابى دا، تاپسىرماسى دا – وسى.

– سونداي-اق قالبا تاۋى فلورپاسىن دا جولعا قويۋ كەرەك سياقتى...

– وڭىردەگى شۇعىنىق گۇلى ءبارىمىزدىڭ جاز­عىتۇرى كورىپ قۋاناتىن اسەم گۇلىمىز. شۇعىنىق گۇلى – قىزىل كىتاپقا ەنگىزىلگەن وسىمدىك، تۇقىمىن جيناپ كوبەيتۋ جولدارى قاراستىرىلۋى مۇمكىن. بۇل ماسەلەنىڭ كوكپەكتى اۋدانى ءۇشىن ماڭىزى زور. قالبا تاۋى فلوراسى جەكە زەرتتەلسە دە، اۋداندا وسىمدىك قورعاۋ، زەرتتەۋ مەكەمەلەرى جوق. ەندىگى ءبىزدىڭ ءۇمىت ارتارىمىز، ول اۋىل مەك­تەپتەرىنىڭ بيولوگ ماماندارى. شۇعى­نىق گۇلىنىڭ ءوسۋ دەڭگەيىن انىقتاپ، كۇز مەز­گىلدەرىندە تۇقىمىن جيناپ كوبەيتىپ، الماتىلىق، سەمەيلىك، وسكەمەندىك بيولوگ عالىمدارمەن بايلانىس ورناتىپ، قالبا تاۋى فلوراسىنىڭ زەرتتەلۋىن ءبىر جولعا قويۋ كەرەك.

وسى ورايدا ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە – اۋداندىق «جۇلدىز – نوۆايا جيزن» گا­زە­تى جانىنان اشىلعان «Kوكپەكتى» جۋرنالى تۋرالى. جۋرنالدىڭ ماقساتى دا، ءمىن­دەتى دە ەلباسىنىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنان تۋىندايتىن تاسىرمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ارنالعان.

– اۋداننان 9 كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مەن 9 ەڭبەك ەرى شىققان، ولار – ءوز زامانىنىڭ قاھارماندارى. ال كەشەگى جاۋگەرشىلىك زامانداعى جومارت باتىر، كەگەنباي بي، بودەس ءاۋ­ليە، قاسابولات، ساتىپالدى، بارماق باتىر، قىستاۋباي باتىر، اراپ باتىر، ارالباي باتىر، بوستان باتىر، قوسان بي، قوقاش قاجى، تانا مىرزا، داۋلەن پالۋان. وسىلاردى جەكە-جەكە زەرتتەۋ جۇمىسى قالاي ۇيىمداستىرىل­ماق­شى؟

– بۇگىنگى كۇنى اۋدانىمىزدا «رۋحاني جاڭ­عىرۋ» جوبالىق شتابى جۇمىس ىستەيدى. بۇل شتاب ەكى سالا بويىنشا – ءبىلىم بەرۋ  جانە مادەنيەت بولىمدەرىن قام­تىعان. اۋدان­دىق ىشكى ساياسات ءبولىمنىڭ ۇيلەستى­رۋىمەن شتاب مۇشەلەرى جوسپارلى تۇردە جۇيەلى قىزمەت اتقارىپ، ەلباسى­نىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ: بولاشاققا باع­دار»، «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىنان تۋىندايتىن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرادى.

كارىباي مەن قاليحاننىڭ جىرلارى مەن تەرمەلەرىن ناسيحاتتالىپ، ولاردى ءاربىر كوكپەكتىلىك تۇرعىن جاتقا بىلەردەي بولۋى شارت. ال ادامبەك تاتەنوۆ دەگەن اعا­­­مىز­دىڭ كۇيلەرىندە اۋدان تۇرعىن­دا­رىنا تانىستىرۋ وسى تۇرعىدا جۇرگىزىلۋى ءتيىس. كوكپەكتى تۋرالى تۇسىرىلگەن فيلم­دەر جيناقتالىپ، كوشىرمەسى جاسالىپ كوپشى­لىك­كە تانىستىرىلادى. وسى ورايدا مە­تسە­نات­تار ىزدەپ جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا قول­عابىس ەتەتىن زيالىلارمەن بايلانىس ورناتۋ قاجەت. جاقيا ءشايجۇنىسوۆ تۋرالى 2 فيلم، شوپاندار تۋرالى بىرنەشە كينوجۋرنالدار بار. ولار جينالىپ ناسيحاتتالۋى ءتيىس.

ەلدىڭ بىرلىگى تاريحتى بىلگەندە عانا بولاتتاي بەكىپ نىعايادى. تاريح شىندىعى ادامعا رۋح بەرەدى، سەنىمىن بەكىتەدى. ەلىمىزگە رۋحاني سەرپىلىسكە باستايتىن بۇل ەلباسى ماقالاسىنان تۋىندايتىن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرساق، تاۋەلسىزدىگىمىز نىعايا بەرەرىنە ەشقانداي كۇمان تۋمايدى.

– اڭگىمىڭىزگە راحمەت!

سۇحباتتاسقان

باتىر جاسۇلان

 

سوڭعى جاڭالىقتار