25 شىلدە 2019, 09:43 1045 0 پوەزيا دينارا مىڭجاسارقىزى

بۇكىل قازاق دالاسى «اباي» دەپ تەربەلىپ تۇر

بيىل ۇلى اقىن اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ تۋعانىنا – 175 جىل. وسى مەرەيتويدىڭ قارساڭىندا ەل-جۇرت بوپ جاقسى باستاماعا كىرىسىپ كەتتىك. ۇستىنە سۋ قۇيىنىپ، ونى ەستافەتا رەتىندە ءبىر-بىرىنە جولداۋدىڭ جانىندا اقىن   شىعارماشىلىعىن دارىپتەۋ يگى شارا. 

ءلايلىم-شىراق ەسىمدى 9 جاستاعى مەكتەپ وقۋشىسى ۇلى اقىن اباي ولەڭدەرىنەن ءۇزىندى وقىپ، بۇل ەستافەتانى جالعاستىرۋدى قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆقا جولداعان ەدى. مەملەكەت باسشىسى ءبۇلدىرشىننىڭ ۇسىنىسىن قابىل الىپ، اباي ولەڭىن جاتقا ايتتى. توقاەۆ ەستافەتانى ارى قاراي ەكى مينيسترگە جانە ديماش قۇدايبەرگەنگە جولدادى. ودان كەيىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر، قوعام قايرات­كەرلەرى، ونەر ادامدارى ءىلىپ اكەتتى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جولداعان ەستافەتانى مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆا قابىل الىپ، اباي قۇنانبايۇلىنىڭ ولەڭىنەن ءۇزىندى وقىدى. ديماش قۇدايبەرگەن يگور كرۋتويعا ەستافەتا جولداعان بولاتىن. پروديۋسەر اراعا ءبىر كۇن سالىپ، اباي ولەڭىن ورىس تىلىندە وقىدى. اباي ولەڭىنەن ءۇزىندى وقۋدى ارى قاراي اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ، ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ جالعاستىردى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانسەيىت تۇيمەباەۆ قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاراپىنان قولداۋ تاپقان اباي قۇنان­بايۇلىنىڭ 175 جىلدىعىنا وراي اقىن ولەڭدەرىن وقۋ ەستافەتاسىنا ەتنوس وكىلدەرىن كوپتەپ تارتۋ تۋرالى كەلىسىم جاسادى. ءتىپتى، باسقا ۇلت وكىلدەرى دە ابايدىڭ ولەڭىن قازاق تىلىندە وقىپ، جۇرتتىڭ العىسىنا بولەندى. بۇگىنگى تاڭدا چەللەندجدى قولداپ، قازاق تىلىندە اقىن ولەڭدەرىن وقىعان ەتنوس وكىلدەرىنىڭ سانى جۇزدەن استى. 582 الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىسى اباي ولەڭدەرىنەن ءۇزىندى وقىپ، ءوز پاراقشاسىنا ۆيدەو سالعان.

ارينە، وسى باستاما ارقىلى ءدۇيىم حالىق اقىن­نىڭ شىعارماشىلىعىنا سۋسىندادى، كەيبىرى ولەڭ­دە­رىن جاتتاۋعا اسىقتى، ەندى ءبىرى كىتاپ بەتىن پاراق­تادى. قالاي دەسەك تە، رۋحاني بايلىعىمىزدى ارتتىرۋ تۇرعىسىنان بەرەرى مول ءۇردىس ەكەنى ءسوزسىز.  اقىن­نىڭ قايسىبىر ولەڭىن، قاراسوزىن الساڭىز دا – ءومىر شىندىعى. ونى بىرەۋلەر ناقىشىنا كەلتىرىپ،  جاتقا ايتسا، ەندى ءبىرى سۋدىراتىپ وقىپ بەردى. ءتىپتى، كەيبىرى باستاۋىش سىنىپ وقۋشىسى جاتقا بىلەتىن ولەڭدى ايتقاندا ەرىكسىز جۇزىمىزگە كۇلكى ۇيىرىلگەنى راس. ول ول ما، باسىلىمدار وسى ەستافەتا اياسىندا اباي ولەڭدەرىن بۇرمالاۋشىلار كەزدەسىپ، ساتيرا مەن سىقاق تاقىرىبىنا ساي وزگەرتىپ قولدانعانىن اشىنا جازدى. قازاق ەلىنە رۋحاني جاڭعىرۋ ىسپەتتەس بولعان ەستافەتادا قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ ابايدىڭ 6-شى قاراسوزىن، قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانسەيىت تۇيمەباەۆتىڭ 37-ءشى قاراسوزىن تەبىرەنە وقىعانىنا سۇيسىندىك. قۇلاقتىڭ قۇرىشى قانادى. تاعى دا تىڭداي بەرگىڭ كەلەدى. شىركىن، ەكى ءسوزدىڭ باسىن قوسا المايتىن، پىكىرىن ۇنەمى ورىس تىلىندە بەرۋگە قۇمار شەنەۋ­نىكتەر ءدال وسى ەل اعالارى سياقتى كوپكە ۇلگى بولسا عوي دەيدى ەكەنسىڭ.

سەبەبى، قايسىبىر قازاقتىڭ ءسوزىن ابايدان باستاپ، ويىن ابايمەن ساباقتاۋىندا دا تەرەڭ ءمان بار. تاريحتىڭ تالاي-تالاي قيىن كەزەڭدەرىندە اباي ءوز حالقىنىڭ اداستىرماس تەمىرقازىعى بولا ءبىلدى. قانداي قىسىلتاياڭ، نەندەي كەلەڭسىز كەزەڭدەردە دە ونىڭ ۇلاعاتتى ءسوزى حالقىمىزدىڭ قولتىعىنا سۇيەۋ بوپ، تابانىن تايعىزعان جوق، جىگەرىن جاسىتقان ەمەس. ساسقالاقتاعاندا سابىر، توقىراعاندا توقتام تاۋىپ بەردى. زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ پاريجدە وتكەن اباي كۇندەرىندە: «ۇلتتىق مادەنيەتتەردىڭ ءورىسى تارىلىپ، ۇلتتىق تىلدەر جويىلۋعا بەت بۇرعان سوۆەتتىك داۋىردە اباي قازاقتىڭ ءتىلىن دە، رۋحىن دا ساقتاپ قالدى»، – دەۋى دە سوندىقتان.

اباي – الەمنىڭ قاي بۇرىشىنان قارا­ساڭ دا، كوزگە تۇسپەي قالمايتىن رۋحاني الاتاۋىمىز. ول – ءبىزدىڭ ار-نا­مى­سى­مىزعا، ءومىر­لىك ولشەمىمىزگە، ۇلتتىق پا­راسات-پايى­مى­مىزعا اينالعان اسقارالى ابى­زىمىز. پىكىرى­مىز­دىڭ ءپىرى، رۋحىمىزدىڭ تۋى.

ارتىنا «اتانىڭ ۇلى بولما، ادامنىڭ ۇلى بول!» دەپ امانات ارتىپ كەتكەن اقىلدى الەم­دىك اقىل-ويدىڭ تورىنە شىعارۋ ۇرپاق­تىڭ تالايدان بەرگى ارمانى ەدى. ءبىز ابايدى دۇنيە ءجۇزى حالىقتارىنا ءوز دەڭگەيىندە تانىتا الدىق پا؟!

ۇلت پەن ۇلتتى باۋىرلاستىرىپ، حالىق پەن حالىقتى جاقىنداستىراتىن دا – اباي سياقتى ۇلى گۋمانيستەر. «اكەنىڭ با­لاسى – ادامنىڭ دۇشپانى، ادامنىڭ با­لاسى – باۋى­رىڭ»،  ياكي باسقا حالىق تا باۋىرىڭ، باس­قا­مەن دە تاتۋ-ءتاتتى بول دەگەن ابايدى وزگە تىلگە ءوز دەڭگەيىندە، بار بولمىسىمەن جەتكىزۋ – تەك ادەبي، مادەني عانا ەمەس، ۇلكەن ساياسي ءمانى بار ۇلى مىندەت.

 

پرەزيدەنت قاۋلىعا قول قويدى

 

قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2020 جىلى قازاق حالقىنىڭ ۇلى اقىنى، اعارتۋشىسى اباي قۇنان­باي­ۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىن جوعارى ۇيىم­داس­تىرۋشىلىق جانە مازمۇندىق دەڭگەيدە مەرەكەلەۋدى قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى قاۋلىعا قول قويدى. قاۋلىعا ساي ا.قۇنانبايۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىن دايىنداۋ جانە ءوت­كىزۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇ­رى­لادى. 2019 جىلعى 1 قازانعا دەيىن اقىن­­نىڭ مەرەيتويىن دايىنداۋ جانە وتكى­زۋ جونىندەگى جالپىرەسپۋبليكالىق جوسپار بەكى­تىلىپ، ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەت­تىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مە­مو­ريالدىق قورىق-مۋزەيى كەشەندى جاڭ­عىرادى. سون­داي-اق، قاۋلى بويىنشا 2020 جىلى نۇر-سۇلتان قالاسىندا اباي قۇنان­بايۇلىنىڭ 175 جىل­دىق مەرەيتويىنا ارنال­عان حالىقارالىق عىلىمي-پراكتي­كا­لىق كونفەرەنتسيا وتكىزى­لىپ، اقىننىڭ ەڭبەكتەرىن كەڭ تارالعان نەگىزگى شەت تىلدەرىنە ساپالى اۋدارۋدى جۇزەگە اسىرۋ، باسىپ شىعارۋ جانە حالىقارالىق ىلگەرىلەتۋ ءجو­نىن­دە شارالار قابىلدانادى.

وسىعان وراي، مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆا: «19 شىلدەدە اباي قۇنانبايۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميس­سيا­نىڭ العاشقى وتىرىسىنا قاتىستىم. قر پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىن­­باسارى گۇلشارا ابدىقالىقوۆانىڭ توراعالىعىمەن 2020 جىلى ءوتۋى ءتيىس مەرەيتوي بويىنشا اتقارى­لاتىن ءىستىڭ اۋقى­مى ايقىندالدى.  كوميسسيا وتىرىسىنان سوڭ، وسى جيىنعا ارنايى الماتىدان كەلگەن زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن جەكە كەزدەسىپ، اقىل كەڭەستەرىن تىڭدادىم. مادەنيەتتانۋشى عالىم، قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى مۇرات اۋەزوۆ، بەلگىلى جازۋشى، باسپاگەر، لوندونداعى «اباي ءۇيىنىڭ» نەگىزىن قالاۋشى روللان سەيسەنباەۆ جانە «استانا وپەرا» وپەرا جانە با­لەت تەاترى ديرەكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تولەۋ­بەك الپيەۆپەن  ەركىن اڭگىمە قۇردىق. ابايداي كەمەڭگەردى زەرتتەۋشىلەر از ەمەس. ال ەندى ۇلى اقىننىڭ اماناتىن اقتاۋ ءۇشىن، ونىڭ تويىن قانداي دەڭگەيدە وتكىزۋ كەرەك دەگەن وي ءبارىمىزدى دە مازالايدى. الدىمىزداعى اعالارىمىز ءوز ويلارىن ورتاعا سالىپ، ءبىر­قا­تار باستامالار ۇسىندى. مۇرات مۇح­تار­ۇلى «اباي كوش­پەندى وركەنيەت كۇيرەپ، قازاق حالقى جيىرماسىنشى عاسىردا ەڭ اۋىر كەزەڭ بولاتىنىن سەزدى. ونىڭ دانىش­پان­دى­عى سول، حاكىم بارلىق شىعارمالارىندا ۇلتىمىزدى جاڭا زامان تالاپتارىنا ساي بولۋعا ۇندەدى»، – دەگەن پىكىرىن ايتتى دەدى.

سونداي-اق، مينيسترلىك الداعى ۋا­قىتتا اباي تۋرالى كوركەم فيلم ءتۇسىرۋدى دە جوسپارلاعان. «بىراق وسى فيلممەن اينالاساتىن رەجيسسەر ءارى ستسەناريستەر تەك جەكە تابىسىن عانا ويلاماۋى كەرەك. ابايدىڭ تۇلعاسىن الەمدىك دەڭگەيدەگى ساپادا كورسەتە الاتىن ماماندارعا عانا سەنىپ تاپسىرعىمىز كەلەدى. وسى ايتىل­عانداردىڭ تۇجىرىم­دا­ما­سىن پى­سىق­تاۋ ءۇشىن ابايتانۋشىلار جانە كينو سالا­سى­نىڭ ماماندارىمەن الماتىدا باس قوس­پاقپىز»، – دەدى مينيستر.

 

P.S.

وقۋشى باستاپ، پرەزيدەنت قوشتاعان ەستافەتا ابايدىڭ رۋحاني مۇراسىنا تاعى ءبىر تەرەڭ بويلاۋعا تۇرتكى بولدى. ءتىپتى، قانشا ءداۋىر وتسە دە، حاكىمنىڭ شىعارمالارى زاماننىڭ تامىرىن تاپ باسىپ تۇرعانىنا تاعى ءبىر مارتە كوز جەتكىزدىك. سەبەبى، اباي قازاق حالقى ءۇشىن ءبىر عانا ادەبيەتتىڭ اۋقىمىنا سىيمايدى. ول – كۇندەلىكتى تىرشىلىگىمىزدى، رۋحاني الەمىمىزدى – قاراقان باسىمىزدى الىپ جۇرۋدەن باستاپ، بيىك ادامگەرشىلىككە دەيىنگى ارالىقتى تەگىس قامتيتىن جان-جاقتى قۇبىلىس. ءاربىر قازاققا، شاما-شارقىنشا، ابايدى تانۋ – مۇرات، اباي شىققان بيىككە تالپىنۋ – پارىز.

 

دينارا مىڭجاسارقىزى

سوڭعى جاڭالىقتار