18 شىلدە, 13:16 611 0 تۇلعا "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

ءومىر ورنەكتەرى – اسقار زاكارين

عىلىم قاشان دا جۇگى اۋىر، سانانىڭ ەڭ قارقىندى جۇمىسىن تالاپ ەتەتىن ەرەكشە ەڭبەك ءتۇرى ەكەنى ايقىن. عىلىمعا قاشان دا دارىنى دارالانعان ءارى باتىل جاندار اياق باسادى. اسىرەسە ماتەماتيكا عىلىمى ۇلكەن لوگيكا مەن وي ەڭبەگىنە قۇرىلاتىن كۇردەلى سالا. بالكىم ديپلوماتيا سالاسىنا كەي-كەزدەرى ءاربىر ءسوزى مەن قادامىن ەسەپتەپ باسار، ماتەماتيكتەر قاجەت بولار؟ وسىنداي كۇردەلى عىلىمنىڭ ۇددەسىنەن شىعىپ، ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنا كەڭىنەن ۇلەس قوسقان قازاق كسر-ءنىڭ 1958-1961 جىلدارداعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولعان زاكارين اسقار زاكارۇلىنىڭ سالىپ كەتكەن جولى بارشاعا ونەگە.

1908  جىلى قازىرگى قوستاناي وبلىسى جانگەلدين اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن اسقار زاكارۇلى 1931 جىلى ورىنبورداعى جۇمىسشىلار فاكۋلتەتىن تامامداعان، كەيىننەن 1937 جىلى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن. سول تۇستاعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا 1937-41 جىلدارى اسسيستەنت، وقىتۋشى بولىپ ءجۇرىپ، 1941 جىلى باستالعان ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسادى. ءومىردىڭ جولى قاشان دا بۇرالاڭعا تولى. عىلىمعا بىلەك سىبانا كىرىسىپ جۇرگەن جاس عالىم مايدانعا سۇرانىپ، 100-ءشى بريگادا ساپىندا ماسكەۋدەن برەستكە دەيىن ءارى قاراي كەنيگسبەرگكە دەيىنگى شايقاس جولىن كەسىپ ءوتىپ، مانچجۋرياداعى كۆانتۋن اسكەرىن ويسىراتىپ جەڭىلىسكە ۇشىراتقان وپەراتسيالارعا قاتىسادى. «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن، «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن»، «جاپونيانى جەڭگەنى ءۇشىن» «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالدارىمەن ماراپاتتالدى.

البەتتە سوعىستان كەيىنگى ۋاقىت قازاقستان ەكونوميكاسىنا وڭايعا سوقپادى، كەز كەلگەن سالادا قۇلدىراۋ بار ەدى. سونىڭ ىشىندە ءبىلىم جانە عىلىمعا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ، ءارى قاراي دامىتىپ اكەتۋ قاجەتتىلىگى پايدا بولدى. سول تۇستا 1950 جىلى اسقار زاكارين اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولادى، 1953 جىلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى اتانادى.

قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە اسقار زاكارين رەكتورلىق ەتكەن تۇستا جوعارى وقۋ ورنىنىڭ تاسى ورگە دومالادى. سول تۇستارى البەتتە ەلدەگى بەتكە ۇستار وقۋ ورنىنا قاي تۇرعىدان بولسىن العا ىلگەرلەۋ قاجەت ەدى، عيماراتتاردى جاڭارتۋ، كافەدرالار، كىتاپحانالار، ستۋدەنتتەر ءبىلىم الاتىن كورپۋستار جەتىسپەدى. سول ساتتە ا.زاكاريننىڭ بەلسەندىلىك تانىتۋىمەن ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا جاڭا كافەدرالار (گيدروبيولوگيا جانە يحتيولوگيا، مەتەورولوگيا، جوعارى ماتەماتيكا، ورىس فيلولوگياسى، قاتتى دەنە فيزيكاسى جانە ت.ب) اشىلىپ، جوعارى وقۋ ورىندارى وقىتۋشىلارىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ فاكۋلتەتى، فيلوسوفيا-ەكونوميكالىق فاكۋلتەت، م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ستۋدەنتتەردىڭ ادەبي بىرلەستىگى، «جەتى مۋزا» اتتى قوعامداستىق قۇرىلدى. اتالعان ۋاقىتتا قازاقستاندىق عالىمدار شەتەلگە شىعىپ، بەدەلدى عىلىمي ورتالىقتارمەن ارىپتەستىك ورناتا باستادى.

ا.زاكارين شاكىتتەرىنە قاشان دا «ماتەماتيكا – عىلىمدار پاتشاسى، شامالاۋ مەن دالسىزدىككە كونبەيدى، سوندىقتان ماتەماتيك عالىم شىندىقتان اتتاپ كەتپەۋى ءۇشىن جيناقى جانە زەيىندى بولۋى ءتيىس»، – دەپ قاداپ ايتاتىنى عالىم تۋرالى ەستەلىكتەردە ءجيى جازىلىپ ءجۇر.

1955 جىلى اسقار زاكارين قازاقستاننىڭ اعارتۋ ءمينيسترى لاۋازىمىنا تاعايىندالادى. ال 1958 جىلى رەسپۋبليكانىڭ مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانە سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولادى. 1963-1967 جىلدارى قازاق كسر جوعارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى اتانادى. بۇعان دەيىن جوعارى گەومەتريا سالاسىندا بىلىكتى مامان (1948 جىلى جوعارى گەومەتريا ماسەلەلەرى بويىنشا ديسسەرتاتسيا قورعاپ شىققان), ماتەماتيك عالىم رەتىندە تانىلعان زاكارين سىرتقى ىستەر سالاسىندا دا وتە جەمىستى جۇمىس اتقاردى.

اتاپ وتەرلىگى ا.زاكارين ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماتەماتيكا-مەحانيكا فاكۋلتەتىن ءتامامداپ شىققان العاشقى قازاق.

ءتۇرلى قيلى كەزەڭدەردى باستان وتكەرىپ، ءومىر سىناقتارىنا ەش سىنباي توتەپ بەرگەن عالىم جولى وسىلايشا ديپلوماتيا، سىرتقى ىستەر سالاسىمەن جالعاسىن تاپتى. ءبىلىم سالاسىنا قوسقان ولشەۋسىز ۇلەسى ءۇشىن «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەنىمەن، «قازاق كسر ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى» مەدالىمەن ماراپاتتالىپ، قازاق كسر جوعارى مەكتەبىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى اتاندى.

قازاقستاننىڭ ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنا يننوۆاتسيا جاساپ، جاڭالىق ەنگىزىپ، سول تۇستاردا-اق ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنا شەتەلدەن دەلەگاتسيانى قوناق ەتىپ ياكي ستۋدەنتتەر مەن پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىن شەتەلگە جىبەرىپ، جاڭالىقتارمەن ءبولىسىپ، دەڭگەي كوتەرۋدە وسىلايشا وتاندىق اعارتۋ سالاسىنىڭ ۇشپاققا شىعىپ، جاستار اراسىندا قىزىعۋشىلىققا يە بولىپ، ءارى قاراي دۇرىس دامۋ جولىنا تۇسۋدە اسقار زاكاريننىڭ قوسقان ۇلەسى وراسان زور.

عىلىم سالاسىنىڭ قازىرگى جاھاندانعان ءححى عاسىردا دا ويىپ تۇرىپ الار ورنى بار. بۇگىندە قازاقستان عىلىمدا الەمنىڭ وزىق ەلدەرىمەن يىق تەڭەستىرۋدە كۇش سالىپ جاتقانى ايقىن. وسى تۇرعىدا اسقار زاكارين سىندى اسىل ازاماتتاردىڭ ءجۇرىپ وتكەن ءومىر جولى بارشا عىلىمعا ۇمتىلعان جاس بۋىنعا ۇلگى-ونەگە ەكەنى حاق.

 

ولجاس بەركىنباەۆ،

جۋرناليست

 

سوڭعى جاڭالىقتار