11 شىلدە, 10:55 478 0 تۇلعا "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

ايبىندى ۇلى الاشتىڭ

تەگى قازاق بولعانىمەن، تۇگەل تۇركىنىڭ قامىن جەپ، تۇتاس تۇركى دۇنيەسىنە ورتاق تۇلعاعا اينالعان ازاماتتار از ەمەس. سولاردىڭ قاتارىنا حورەزم رەسپۋبليكاسىن باسقارعان، قاراقالپاق مەملەكەتتىگىن قالپىنا كەلتىرۋگە، قازاقستان شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قوماقتى ۇلەس قوسقان، 41 جاسىندا ۇلت قايراتكەرلەرىن قىناداي قىرعان قىزىل تەرروردىڭ قۇربانى بولعان، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى كالەندەر اديناەۆتى جاتقىزۋعا بولادى.

ول كەڭەس وكىمەتىن قۇرعان ۆ.ي. لەنين قايتىس بولعاندا، 1924 جىلعى 21 قاڭتاردا رك(ب)پ XIII كونفەرەنتسياسىنىڭ دەلەگاتى، قازاق پەرزەنتى كالەندەر اديناەۆ كۇن كوسەمنىڭ قۇرمەتتى قاراۋىلىندا تۇرعانداردىڭ ءبىرى بولعان ەكەن. سول جولى رەسپۋبليكالىق رەۆوليۋتسيالىق اسكەري كەڭەستىڭ №135 بۇيرىعىمەن كسرو-نىڭ ەڭ جوعارعى مەملەكەتتىك ناگراداسى «قىزىل تۋ» وردەنىمەن جانە شەبەر قولباسشىلىق قابىلەتىمەن تانىلعان ادامدارعا عانا بەرىلەتىن رەۆوليۋتسيالىق قۇرمەتتى قارۋمەن ناگرادتالىپتى. كونفەرەنتسياعا حورەزم كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى (قازىرگى تىلمەن ايتقاندا – ءبىرىنشى حاتشىسى) رەتىندە قاتىسقان ەكەن.

بولار بالا بەس جاسىنان بەلگىلى دەمەكشى، 1897 جىلى شەيح-شابباز بولىسىنىڭ بيبازار اۋىلىندا (قا­زىرگى قاراقالپاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بيرۋني اۋدانى) دۇنيەگە كەلگەن كالەندەر اديناەۆتى تىرشىلىك تاۋقىمەتى بۇعاناسى قاتپاستان قارا جۇمىسقا جەگەدى. ول تۋىپ-وسكەن شوراحان ۋەزى نەگىزىنەن ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىن. قارا حالىق جىل ون ەكى اي ءبىر تىنىم تابۋدى بىلمەيتىن. جىلدان-جىلعا، ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتقان، مەحناتى مول، ماشاقاتى كوپ جۇمىستان مويىن بوساعان ءبىر ساتتە كالەندەردى بۇل جاعدايدى قالاي جاقسارتۋعا بولادى دەگەن سۇراق مازالايتىن. ونىڭ ۇستىنە زەردەلى جاستى وتارلىق ەزگىدەن جانشىلىپ، قۇقىعىنىڭ كەمدىگىنەن قىسىم كورگەن ەلىنىڭ احۋالى دا الاڭداتاتىن. وسىنىڭ ءبارى ونىڭ بويىندا بودان ەلىمدى بوستان ەتسەم دەگەن زور قۇلشىنىس وياتتى. بۇل قۇلشىنىس اسىرەسە، 1916 جىلدىڭ جازىندا ءىى  ني­­­­كولايدىڭ بۇراتانا حالىقتاردى تىل جۇمىسىنا الۋ جونىندەگى جارلىعىنا قارسى شىققان جەرگىلىكتى جۇرت كوتەرىلىسى اياۋسىز باسىلعان سوڭ ودان سايىن كۇشەيە ءتۇستى.

1917 جىلى رەسەيدە پاتشا بيلىگى قۇلاپ، قوس وكىمەت ورناعان كەزدە بوداندىق بۇعاۋىنان قۇتىلۋعا زور مۇمكىندىك تۋعانداي بولدى. سوڭعى جىلدارى ۇلت جاناشىرلارىنىڭ سوزدەرىن ەستىپ، وزىمەن پىكىرلەس، نيەتتەس جاندارعا ءۇيىر بولىپ جۇرگەن كالەندەر ۇلى ماقسات جەتەگىنە ەرگەن باسقا زامانداستارىمەن قاتار بۇكىل ەلدى كەرنەگەن ءدۇبىرلى وقيعالار لەگىنە ىلەسەدى. 1918 جىلى كوممۋنيستىك (بولشەۆيكتەر) پارتياسىنا كىرىپ، قىزىل ارميا ساپىندا اق گۆاردياشىلاردى تالقانداۋعا قاتىسادى. 1919 جىلى تاشكەنتتەگى پارتيا-كەڭەس مەكتەبىن ءبىتىرىپ كەلىپ، شىمباي قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ساياسي كوميسسارى رەتىندە جەرگىلىكتى جەردە جاڭا قوعام قۇرۋ ىسىنە ارالاسادى.

سول جىلى رەسەيدىڭ بىرقاتار ايماعىندا استىق شىقپاي قالىپ، بولشەۆيكتەر اشىققان حالىقتى قۇتقارۋ ءۇشىن ازىق-تۇلىك سالىعىن ەنگىزەدى. جى­­لىنا بىرنەشە رەت جينالاتىن بۇل سالىق قازاقستاننىڭ باسىم بولىگىندە مالمەن تولەنىپ، مۇنىڭ ارتى كۇنكورىس كوزىنەن ايىرىلعان ادامداردى اشتىققا ۇشىراتادى. باس اماندىعىن ويلاپ بوسقان جۇرتتىڭ ءبىر بولىگى بەسقالاعا بەت تۇزەيدى. وسى كەزدە ك. اديناەۆ تورتكۇل قالالىق اتقارۋ كوميتەتى جانىنداعى اشتىققا ۇشىراعان ادامداردى ازىق-تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە، اۋىپ كەلگەن حالىقتى امان ساقتاپ قالۋ جۇمىسىنىڭ بەل ورتاسىندا جۇرەدى. ول بۇل جۇمىستى ءامۋداريا وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ الەۋمەت­تىك قامسىزداندىرۋ ءبولىمىن باسقارعان كەزدە دە جالعاستىرادى. جەر­گى­لىكتى جەردىڭ جاعدايىن جاقسى بىلەتىن، ءىستىڭ كوزىن ءدال تاۋىپ، دۇرىس شەشىم قابىلداي الاتىن قابىلەتىمەن كوزگە تۇسكەن جاس مامان 1921 جىلدىڭ قاراشاسىندا وبلىستىق پارتيا كوميتەتى­نىڭ جاۋاپ­تى حاتشىسى قىزمەتىنە سايلانادى.

تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باسقا وڭىرلەرىندەي ەمەس، ورتالىقپەن تەمىرجول ارقىلى بايلانىسپاعان، ونەركاسىبى دامىماعان وبلىستىڭ ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس پەن بولشەۆيكتىك اسكەري كوممۋنيزم ساياساتى سالدارىنان تۇرالاپ قالعان ەكونوميكاسى، وعان قوسا ەل ءىشىن بۇلدىرگەن باسماشىلار بۇلىگى جاس حاتشىنىڭ كۇندىز بەل شەشپەي، تۇندە كوز ىلمەي، قاجىرلى قارەكەت ەتۋىن تالاپ ەتتى. ول بۇل مىندەتتىڭ ۇدەسىنەن شىقتى دا.

قابىلەتتى باسشىنىڭ قارىمىن بايقاعان رك(ب)پ ورتا ازيا بيۋروسى ونى كەلەسى جىلى قازاندا حورەزم حالىق كەڭەس رەسپۋبليكاسىنا (ححكر) كومسومول جاستار وداعى ورتالىق كوميتەتىنىڭ وكىلى ەتىپ جىبەرەدى. قۇرىلعانىنا ەكى جىلدان ەندى اسقان رەسپۋبليكادا كومسومول ۇيىمىنىڭ قىزمەتى ءالى دۇرىس جولعا تۇسپەگەن ەدى. حالىق­ارا­لىق كوممۋنيستىك جاستار ينتەرناتسيونالىنا كىرەتىن بۇل ۇيىمنىڭ باسقالاردان ءبىر ەرەكشەلىگى – ونىڭ قۇرامىندا جۇمىسشى جاستار بولمادى. مۇنىڭ ۇستىنە وعان جاسوسپىرىمدەرمەن بىرگە جاسى 30-40-تان اسقان ەرەسەك كىسىلەر دە مۇشە بولدى. اديناەۆتىڭ الدىندا وسىنىڭ ءبارىن رەتكە كەلتىرىپ، كومسومول قاتارىن كوبەيتۋ، ونى قوعامنىڭ بەلسەندى كۇشىنە اينالدىرۋ مىندەتى تۇردى.

مارات سادىقوۆ

تاريحشى، زاڭگەر

 

(جالعاسى كەلەسى ساندا)

سوڭعى جاڭالىقتار