11 شىلدە, 10:32 488 0 بىلگەنگە مارجان "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

ۇلتتىڭ جان جاراسى

مەن سول جىلدارى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىندەگى ينتەلليگەنتسيا، جاستار، دەنساۋلىق ساقتاۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى ەدىم. 17 جەلتوقسان كۇنى ءبولىمنىڭ بىرنەشە قىزمەتكەرلەرى الماتىنىڭ برەج­نەۆ اتىنداعى الاڭدا بولىپ، جاستاردىڭ اراسىندا ءجۇرىپ، ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىمەن اينالىستىق. ىشكى ىستەر ءبولىمى قىزمەتكەرلەرىنىڭ سوراقى ارەكەتتەرىن دە كوزبەن كوردىك.

سول كۇنى تۇندە ماسكەۋدەن سسسر مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى، گەنەرال فيليپپ دەنيسوۆيچ بابكوۆ باستاعان 44 ادام كەلدى. كەلەر كۇنى تاڭەرتەڭنەن باستاپ ءبىزدىڭ جۇمىس ورىندارىمىزعا جايعاسىپ، بار بيلىكتى ءوز قولدارىنا الدى. ولار: «سەندەر نە سەبەپتەن وسى جايدى الدىن-الا بىلمەدىڭدەر؟ سەندەر مۇنى ادەيى جاسىردىڭدار» — دەپ كىنا ارتىپ، اسىرەسە جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى ماماندارىنا سەنىمسىزدىكپەن قارادى.

رەسپۋبليكا مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى ۆيكتور ميحايلوۆيچ ميروشنيك كۇندىز-ءتۇنى گەننادي كولبينگە ينفورماتسيا جيناۋمەن عانا اينالىستى 17 جەلتوقسان كۇنى تۇندە جەكوۆ دەگەن تەرگەۋشى ەكەۋمىز تاشكەنت كوشەسىنىڭ بويىنداعى لەنين اۋداندىق ىشكى ىستەر بولىمىنە باردىق. يزولياتور بولمەسى ۇستالعان جاستارعا تولىپتى. ءبىر كەزدە ميليتسيا ستار­شيناسى ۇستىندە سپورتتىق ۇلگىدەگى كيى­مى بار ءبىر ۇزىن بويلى جىگىتتى الىپ كە­لىپ، ۇزىنشا ورىندىققا وتىرعىزدى. جىگىتتىڭ باسىن قان جۋىپ كەتكەن. وتىرعىزعان بويدا ەس-ءتۇسسىز ۇزىنىنان سۇ­لادى. قاسىنا بارىپ جۇزىنە ەڭكەيىپ ۇڭىلسەم، اراق ىشپەگەن ەكەن. بىراق قاتتى سوققى العان.

ارتىنشا جاپ-جاس بالانى الىپ كەلدى. ونىنشى كلاستا وقيتىن بولىپ شىقتى. مەن الگى ستارشيناعا:

— ءاي، اكا، سەنىڭ بالاڭ بار ما؟ اكە-شەشەڭ بار ما؟ مىنا شىناشاقتاي بالانى مۇندا نەسىنە اكەلدىڭ، جىبەرسەيشى، — دەدىم.

ول ەدىرەيە قاراپ:

— سەندەر ءبىزدىڭ ىسكە ارالاسپاڭدار. ءبىز ءتارتىپ ورناتىپ جاتىرمىز. سوندىقتان بىزگە بوگەت جاساماڭدار. بۇل ۇلتشىل، — دەدى بالانى سۇق ساۋساعىمەن كورسەتىپ.

— ءاي، اكا بۇل بالا ۇلتشىل دەگەننىڭ نە ەكەنىن تۇسىنبەيدى عوي. سەنىڭ ءوزىڭنىڭ ەسىڭ دۇرىس پا؟ — دەدىم كۇيىنىپ.

اناۋ كونە قويمادى. سالدەن سوڭ ەكى وكپەسىن قولىنا الىپ، بالانىڭ اكەسى كەلدى. الگى ستارشينا سىرتقا شىعىپ كەتكەن ەكەن ورىس ميليتسيونەرگە:

— مىنا بالانىڭ اكەسى كەلىپ تۇر. بوساتىڭدار، — دەدىم.

ول اتى-ءجونىن، مەكەن-جايىن جازىپ الىپ، تەمىر توردان شىعاردى دا اكەسىنە قوسىپ جىبەردى.

سودان ەرتەڭىنە تۇندە وداقتىق جانە رەسپۋبليكالىق ىشكى ىستەر مينيسترلىكتەرى قارۋلى كۇش اسكەرلەرىن پايدالانىپ، الاڭداعى جاستارعا «مەتەل» وپەراتسياسىن جۇرگىزدى. سولاي جاستاردىڭ نارازىلىقتارىن اياۋسىز باستى. ماسكەۋدەن الماتى قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ كەلگەن رومانوۆ جۇمىسشىلاردان قۇرالعان جاساقشىلاردى ارماتۋرا كەسىندىلەرىمەن جانە كابەلدىك سىمدارمەن قارۋلاندىرىپ، جاستارعا قارسى ايداپ سالدى. سول كەزدە ءبىزدىڭ ارامىزدا بۇل ارەكەتكە قارسى شىققاندار دا بولدى. وكىنىشكە وراي، ءبىزدىڭ مانساپقورلار ولاردى قولدادى.

الماتى قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى گەنەرال لەوپولد الەكساندروۆيچ تەرەنتەۆ قازاقتاردى جاقسى كورەتىن جانە ءاردايىم بولىسىپ وتىراتىن. ءوزىمىزدىڭ قازاق ارىپتەستەرىمىز جاستار نارازىلىعىن «ۇلتشىلدار» دەپ ايىپتاپ جاتقاندا لەوپولد الەكساندروۆيچ:

— مۇندا ەشقانداي ۇلتشىلدىقتىڭ بەلگىلەرى جوق. جاستار ورتالىق كوميتەتتىڭ شەشىمىنە ريزا  ەمەس. بار بولعانى سول عانا. بۇل جەرگە ساياساتتى كىرىستىرۋدىڭ قاجەتى جوق، — دەگەن ەدى. كەيىن وسى ءسوزى ءۇشىن ورنىنان الىنىپ، زەينەتكەرلىككە ەرتە جىبەرىلدى. ماسكەۋدەن وسىندا، قىزمەتكە اۋىسىپ كەلگەن گەنەرال يۆان فوميچ پەرەۆەنوسوۆ دەگەن بولدى. ميروشنيكتىڭ ورىنباسارى ەدى. وسىندا جۇمىس ىستەپ جاتقانىنا ازعانتاي ۋاقىت بولسا دا وزگەلەرمەن تەز ءتىل تابىسىپ كەتتى. ول اناۋ ماسكەۋدەن كەلگەندەردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن قولدامادى. ولارعا:

— ءىستى شيەلەنىسكە اپارماۋ كەرەك. بۇل – كوپ ۇلتتى مەملەكەت. ەگەر بۇگىن جاعداي شيەلەنىستەن ۋشىعىپ كەتسە، ەرتەڭ قايتا قالىبىنا كەلتىرۋ قيىن. ۇلتارالىق نارازىلىقتار تۋىنداپ كەتۋى مۇمكىن. ونىڭ سالدارى اۋىر بولادى. ءبىز ولاردى رەنجىتپەۋگە تىرىسۋىمىز كەرەك، — دەپ قاقپايلاپ وتىردى. ول دا وسى سوزدەرى ءۇشىن ميروشنيككە  جاقپادى. ءسويتىپ، وعان جۇمىس ىستەتپەي قويدى. ال ميروشنيكتىڭ ءوزى وندايعا جوق. جانە ەشتەڭەگە جاۋاپ بەرمەيدى.

جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن بىزدە جينالىس ءجيى-ءجيى بولدى. باسقارما باستىعى، پولكوۆنيك توقتارحان نۇراحمەتوۆ كەزەكتى ءبىر كوللەگيا جيىنىندا:

پودپولكوۆنيك مۇحامەتقاليەۆتىڭ دە كىناسى جەتكىلىكتى. ول وسى كوميتەتتە ءتورت جىلدان بەرى ىستەيدى. ال مەن كەلگەلى ءتورت-اق اي. بارىنە جاۋاپ بەرەتىندەردىڭ بىرەۋى سول، — دەمەسى بار ما.

توقتارحان نۇراحمەتوۆيچ، ەگەر 37- جىل قايتا تۋسا، ءسىز مىنا تۇرىڭىزبەن بار قازاقتىڭ جارتىسىن قىرار ەدىڭىز. ءبىزدىڭ ۇلتتى سىزدەيلەردەن قۇداي ساقتاعان ەكەن. — دەدىم اشىنا سويلەپ.

الماتى وبلىسى، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى تۇرسىن ايجولوۆ سول كوللەگيادان سوڭ مەنى وڭاشا الىپ شىعىپ;    — قارابي، كوللەگيادا الگىندەي قىزبالىق جاساعانىڭ وعاشتاۋ بولدى. توقاڭدىكىن دە ءجون دەي المايمىن، — دەدى.

مەن ويعا شومدىم. ءيا، سىرت كوزدەن ەكەۋمىزدىڭ ءبىر-بىرىمىزگە شابالانىپ جاتقانىمىز ىڭعايسىزداۋ بولدى. قاشان باسىمىز بىرىگىپ، ىرگەلى ەل بولامىز. التىباقان الاۋىز ەلدى كىم بولسا سول جەمتىك قىلادى عوي.

رەسپۋبليكا ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى سايلاۋ سەرىكوۆ جاقسى جان ەدى. ونىڭ ۇلتجاندى ەكەنىن سول ىزعارلى جەلتوقسان وقيعاسىندا كوردىم. ءوز ارامىزدان شىققان مانساپقورلار قاراماعىنداعىلاردى جاستارعا قاراي ايتاقتاپ جاتقاندا، ول قولىنان كەلگەنىنشە ميليتسيا قىزمەتكەرلەرىن سابىر ساقتاۋعا، زورلىق-زومبىلىق جاساماۋعا ۇگىتتەپ باقتى. تىپتەن ءجون-جوسىقسىز ۇستالعانداردى بوساتتىرىپ تا جىبەردى. بىراق  جالعىزدىڭ ءۇنى، جاياۋدىڭ شاڭى شىققان با. جاعداي شيەلەنىسىپ، ونىڭ شاماسى كەلمەي قالدى. سول ءۇشىن وعان گەنەرال اتاعى بەرىلمەدى. سول ءۇشىن ونى قاراباقتاعى شيەلەنىستى رەتتەۋگە جۇمسادى. شەت جاقتا قازا تاپتى.

جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن جازالاۋ ناۋقانى باستالدى. ونى جۇرت «كىشى 37- جىل» دەپ ءجۇر عوي.  بۇنىمەن كەلىسۋگە بولادى. ويتكەنى سولاي بولعانى راس.

جەلتوقسان وقيعاسى ءالى اقيقاتىنا جەتىپ، تاريحي ءادىل باعاسىن العان جوق. بۇل قاشان ادىلدىگىنە جەتكەنشە، ايتىلا بەرەتىن ۇلتتىڭ جان جاراسى.

قارابي مۇحامەتقاليەۆ،

مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ بۇرىنعى قىزمەتكەرى،

زاپاستاعى پودپولكوۆنيك

«تۇركىستان» №50 16 جەلتوقسان.

2004 جىل

سوڭعى جاڭالىقتار